Osmanogullarinin Drami Text

KadirMi!

Diinya'nin en uzun omijriu

hanedan Turk

-

ailesi

olan Osmanogullan,

islam tarihinde miistesna

oynamtsjardir. Bu

sevmek

din

ve

tarih

bakimdan

bir rol

onlari

suurunun emridir.

Buna ragmen ne yazik

ki;

onlarin

kundaklan gocuklanna kadar butiin

aile

efradiyla birlikte aziz vatanlanndan

nagihanTbiremirlesikarilisJarinave

yadellerde

elli yillik

gurbet

hayatlanndaki tahammiilfersa izdiraplarla intihara

gile

ve

kadar varan

sefalet sahnelerine milletge bigane

kalmmi§tir.

Sebil Yayinevi tarihinin

son

meghul

faslini

Osmanogullan kalmis.

bu

elli yillik

mevsuk ve mudellel

surette aydmlatan boyle

yaymlamaktan

bir

seref duyarl..

ISBN 975 - 7480

-

01

bir

eseri

QSMANOGULLARFNIN

DRAMI

-

^ebilYaymevi

l§bu eser

Turkiye Mill! Kultiir Vakfmin

1974 yik Jtiri

husflsi

miMfatom

kazanmijtrr.

—

OSMANQGULLARI'NIN drami

— :

Kadir Misiroglu

SEBlLYAYINLARI No KAPAKTERTiBl

151

AYZIN

.

OSMANOfiULLARI'NIN

GORGON

•DlZGl

UKAZ

BASKI - ClLT. MONTAJ.

UYGUN MATBAACILIK TESlSLERl

'

HOSEYlN TURAN

ELLI

GURBET

YILI 1974)

(1924

Cataloging

in Publication data Misiroglu, Kadlr, 1933 Osmanogullan'nin Drami elli gurbet :

Bibliography 1

-

.

:

p.

ALTINC! BASIM yili.

1

Osman House

of.

Kings and rulers.

I.

Turkey

2, Title

•

-

Sultans 3. Turkey

.

929.799

ISBN 975

-

7480

-

01

-

¥1 Ankara Cad. Vilayet Han Kat:

ISTANBUL

-

1992

Cagaloglu Tel

:

-

1

Istanbul

526 38 96 Fax: 527 20 99

iTHAF Sehzade-yi kaderle

civanbaht olarak dogup sevk-i bedbaht haline gelip yadellerde hasretiyle kivranarak can

5 ehzade-yi

vatan Osmanogullan'nm HER HAKKI MAHFUZDUR ALL RIGHTS RESERVED

-—

veren

aziz

hatiralanna!..

MUELLiFIN

YAYINLANMI? ESERLERi

:

&» -

8

ISt-AMCI

GENCLlGlN EL KlTABI

8 CEMRE

(1992)

«HlCRET

(1990)

©ALl §UKRU BEY

(1981)

'

:

«0

(1978)

® OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

(1974)

8L0ZAN ZAFERMl, HEZlMETMl? 8L0ZAN ZAFERMl, HEZlMETMl

C.I.

w^f (1965)

? CM. (1973)

®LOZAN ZAFERMl, .HEZlMETMl?

CHI. (1979)

8 YUNAN MEZALlMl (TORK'ON SlYAH

KlTABI) (1966)

iHTlLALl (1966)

O AMERiKA'DAZENCi MOSLUMANLIK HAREKETl

(1967)

® KURTULU§ SAVA§INDA

SARIKLI

(1967)

©MOSKOF

MEZALlMl

C.I

(1970)

©MOSKOF

MEZALiMl

C.

(1972)

© MUSUL

A

(1978)

8 ZAFERDEN ZAFERE

©MACAR

:

II

MOCAHiDLER

ex

MES'ELESi VE IRAK TflRKLERl (1972)

OSMANU

DEVLCT ARMASI

KISALTMALAR Sh.

sahifc

C.

did

S.

sayi

a.g.e.

adi

vd.

ve dcvamt

ge$en cscr

miil.

miiteakip

a.y.

ayni yerde

a.g-t.

adi gccen tefrika

a.g.m.

adi gef en

bkz.

bakimz

MMTD

Millet Meclisi Tutanak Deigjsi

makalc

CSTD

Cumhuriyct Scnatosu Tutanak Dejgtsi

TDK

Turk Dili Kurumu

TIEM

Turk Taiih Enciimeni Mecmuasi

«

MEAL-i KERIMi «YS Muhammed, de Allah'im,

Sen miilkO

kl:

Ey maikQn sahlbl olan Sen dl!e-

dlledifllne verlrsin;

diglnl

azlz edersln; Sen diledlglni zelil edersinhayir yalniz Senln ellndedlr; Sen, hl tur

kl,

5 ? Qphe yok-

her $ey'e kaadirsln.» (KurVn-i Kertm

AH

imran SOrest)

BlBLtYOGKAFYA Ali

Aysc

Fuad

Nevros

Abdiilhamid, Istanbul 1960

El Uyletii HublS,

-

1.

2.

»

»

1326

3.

»

»

1327

4.

»

»

1328

ULUNAVin

TANSU

Bu esenn ,1k basimmdan bu yana takriben onbe 5 gccm ls ,,r. Resmcn tahrif edilmis. bulunan yatan larih

Sam 1340

Cild, Istanbul 1325

Hatirati,

Tercuman Gazetesi 5 Kasim 1969

ve milteakip

SSmth Naflz

-

senelik bir

zaman

bekleraelengayeilabiidir.

Vahiddedin Mutarete Gayyasmda,

Istanbul 1969

Tank Mumtaz GOZTEPE- Sultan

Vahidcddin Gurbet Cehenneminde,

Istanbul 1968

KERAMET - Halife Abdulmecid, Istanbul 1964 OSMANOGLU Hayaumm Act ve Tatli Gunleri, Istanbul

Salln Nlgar

Heyhat ki!.. bu tare bir hareket icin objektif (afakl) cede musatd kabul olunsa bile, bizim sahsi

sartlar kafi dere-

sardanmrzm alabilcMince gaynmusaidligi bu cserc yap.labilecek her tiirlu mudaheleyi imkansrz ktmisur Degil bazi gercekler uzerindcki kamuflaj malzemesini kaldirmak, ilk labidan bu yana toplanan yeni malzemenin ilSvesini bile

II.

-

vctladesi bakmrndan, bu zaman zarfmda sayan-, takdir bir gelismeye sahid olunmustur. Heniiz hukuka ak sc imi s i raasa bile, fiiliyatm gorulen bu haksinasbk temayiilii sebebiyle, bu eserin daha cinceki baskilannda gercek!e [irilemeyen bir nctlikle takdimi gerekirdi 5 Hakikaten esk, baskilarda mecburcii buzlu camlar arkasna konulup te'vil sans, ekle miulmak istenen birtakim gerceklerin bu defa siitresiz ve daha berrak bir surctte icabederdi; Okuyuculann boyle dusiinmeleri ve bOyfc

am

niisbalar.

Madalyon'un Tersi, Istanbul 1970

Tank Mumtaz G6ZTEPE - Sultan

SSdlye

TAKDJMi

gerccklerinin izhar

Osmant

Cevad

BASIMIN

Goriip Isittiklerim Ankara 1951

-

Babam

•

MANAVOGLU

Ncvsal-I

Refit

Tiirkgeldl

OSMANOGLU

BE§iNCi

gerceklcsuremedik!. 1966

Kim

derdi ki, biz

MeclEs Zabitlan

de "Osmanl, Ailesi»nin felaketlerle dolu elli gurbet yihn. anlatmaya ali an bu eseri te'lif ettikten kisa bir ? § rauddet

Tarlh Diinyasi Derglsi

sonra, onlarla

Umumf

Tarihler

Hakkin

aym

"

„J

kaderi paylasmaya

mecbur olacaktik.O Cenab-i "kader" insanoglu icin

nihayelsiz liituf ve keremi icab, olarak

\ '^'r

mouth , Turk.yc den

surbf '

l.sau

mu S"""*"

sUe!ine

bgrenmck fane ve periodik

memar k to 'i '

bir

*»» >**yl.

state genoler gelmcktedir

KADIR MISIR06LU

12

OSMANOgUUARrNIN DRAMI mutlak

bir mechuldljr.

Oyle

ki nagihani bir feiaketiri ustiine

dogra

gulmeyc devam ederler. 'ik. Kemal I'asa'mn 1923-24'lerde yaptigimn, yani keyfi

git-

tnekte.olanlar bile son ana kadar soyleyip

surette dilcdigi kimseleri valanlannda yasamaktan

bir

mahrum etmenin

gecici bir prestijle altmis yil soma, entipiiften bir ihtilaldcn saglanmisi ihtimal fterian Evren ve arkada-jlan taralindan yapilabilecegine kim resmi raverebilirdi?!... 1923'lerin badiresipdc vatancuda kilmanlarin

kami "Yuzellilikler"(") adiyla amlmalanndaii dolayi bu dereccde az samimamahdir. Bu yuzelli ki§ilik resmi liste dismda ccsitli sebeplerle BuiuV arasmdaki hayranlanmizdan

birinin ziyarclini iarfe

maksadiyla oturmakla oldugu

sdyleycrck bizi eye gittigimizde arkadajlan aradigimiz sahsm baska bir eve tajindigin, oraya gotiirduler.

Muvakkatcn burada bulunmakta olan o arkadasm

asgarisi ile

yen! UU)mmiJ hulundugu bu evde heniiz yerlestiriluiis, bir iki

durumda

bavul, birkac karton kulu ve i9inc geligi giizel kapkacak

goriinuyordu. Baska bir

zaman gelmek arzusu

lie

mahdud

rahatsiz

degildi.

satlibi ihtimal

kmlmanialan

iyin

Kenarda bir

konmus buyukce

bir sepet

etmek istcmediysek

uygun israr uzcrc kisa bir tevakkufu ve hie o'mazsa bir bardak {ay icmeyi

Ev

olan esyalan

dc, vaki

gordtik.

giyim kujam ncvinden yumusak esyalar arasina

sepetten cikanrken yerlestirmis oldugu bardaklan kenarda duran kamistan 6rulinii| bir

birkas bin kisinin yadellerde yasarnaya mahktim edildigi, bunlardaij bir buyuk bsmi icin valan topragimn mezar olarak bite hakkaktir.

malirum

? ok goriildugii muBununla beraber Evren ekibinin oz valaninda yasamakran de seleflerinin zulmUnden asagi olmayacak brc

eltiklerinin adedi

;,,!> -*

surette onbejbin fcijiyi gecmislir,

Kufur ve ilbad cephesinde 1923'lerdekine e 5 bir siddeUe husDmete muhatap oiusumuz ihtimal "Ki§i sevdigiyle beraberdir!.."

hadis-i

5erlfinin yiiklendigi yiice

1924

y.li

yonluk

mananin

bir tez9hiiriinden ibarettir.

Ancak

sartlarmdan farkli olarak bugUn Turk Milleti'nin birka? mil-

bir parcasi

-mecburt olmasa da- yurt dtsmda oturmaktadir dururaun bizira gibi cebrt gurbet sartlan icinde yasayanlar icin

.zdiraplaria mes'uIiyeUeri

Bo

elem ve

hem agirlasUran ve hem de hafiflestiren bircok

yonii mevcuttur ki; burada sadet

di-jidir.

Digcr taraftan Osmanogullan'ru valanlanndan surup cikarmakla HriIeri talmin olmayan, Onlan ySdellerde bile rahat btrakmayip

man

binbir isnat

ve

ittirayla karalayip

zaman zahalkm gozUnden dusurmeye

calisan {sl|rn dusmanlan, bizim icin de aynt seyleri yapmakan geri kaJ-' maroislardir, Bunun icin bazan bir video kaseti, bazen de basit

:

yariya kadar sayan-1 hayret bir sey oldu: Sepet bardaklann bulunmasi maksadiyla Osmabosaltildigmda, biitun bu kansik esya icindc bir de nc ciksa begenirsiniz:

nogiillan'mn -

"Kim

yazan

ile

Drami

isimli eserimiz.

Gayri

ihtiyari;

derdi ki, lstanbul'da basilmis olan

boyle hayal edilmez bir tesaduflc karsi karsrya gelecek?!.." dedim.

"Hayrr

asil

s3yan-i hayret olanl o degil,

bu

kitabtn yazuisindan bes-alli sene sonra

yazannin da bu kitaptaki jahislann hayatlna benczer bir hayati yasamasmin mukadder olusudur!" dedi.

Bense gayri

ihtiyari

dokulen goz yaslartmi gostermemeye calijarak her iki olusu bird-

en kader cercevesindeki asK yerinde degerlendirmeye cabjiyorduro. Yakm tarihimizin en acl ve ayni zamanda enkcroikgcrceklerindcnbiri de bu ii gercekleslikten sonra harb esyiizeilik'er faciasjdir. SSyle ki Lozan'da, Muttefikler sulh

tiyorsa liste

makamda

gorm»i bir sahisla,

is

iyle gUciiyle

b,nb,r,ezatl, bir lisle vSeiid. gelmi,,!,. (Tafsilat ifin

isimli

;

ekibine

muanz

bunlann kitnler oldugu, hangi sugu

olanlann cezalandinlmasi dtijunulrnektedir. LSkin

islemis,

bulunduklan o anda cevapkuidiniamiyordu.

BSyleoe

etmeye causmi, ve kim kimi kayirfflalt iihanende birakmaya ugrasm,s„r. Bu wretle Osmanli DevletiWi-en yiiksek

vazife

sonunda .bir.umami; af^rotQkvliinde rsrar etmislcrdir: Bundan cikan miinakasalar ariasdmislir ki; gayr-i muslimlerin alfedilmesi tahif karsilanmakla beraber muslurnan1*919,

M» Kemal ve

idi.

Afv., UmO,„i yuzelli kisi mustesnadir, gibi mant* d,|, bir iMre komtlmustur. Dunyan,,,. he, yerinde afvm islisnas, sucun mahiyetiyle bdirlenirken, Lozm da Israel Pasa'mn tahmini bir rakam olarak kondurdu|u yuzelli saytsmin esas alunhaslyla bir Vatan Halnleri Ustesl" ttjkili o devrin nasil kannnsuz. keyfi bir idare oldugunu tek basina ispala yetecek bir faciadir. YOzelli rakam, s.bit Icalmak, aart.yk kim kime kiziyor veya koikuyorsa onu bu listeye ilhSl

nasmda.bizi.aikadanhancerlcni's. olan gayr-i muslimlcre ceza verecegimizden korktuklan

lardan

goriildugti gibi < ni )7

Siiylenebilen tek |ey bunlann takribenyti^yuz-elli kisi olab&cekjeri hususu

Pr.tM'«

Gene; -

nvayetkafladdedilm istir. Hatlaen son Brneginde

bu kitap da gdrbete cikacak ve on yil sonra

h£

esenm.zin 'iM.nevr Kayipl a r»a

yiizellillkler bans'.) Si -

Bakmiz23Temmuzl086,

etesi nfishalan, v.s.

mesg^ koyltt Mehmed AgVya kadar baklmz Lozan Zaferrni? Hezimet mi'

tthsis editai, buluiiaw.ufuilc'u.isildinde.ki

..„.:,,;...,.!,..,. 19

0cak 1989, lSEkim ftg^ttrMHiirriyetGaz-.

.*,,,< , -.,,J

.

-

,.

KADIR MISIROSLU

M onbes. yillik

Mr vak'a

ham zcmininde

bile

dump dumrken

yeni bir hadiseymis. gibi

kullamlabilmis.tir. Elinizde tutlugunuz

yilinda verilmis. olan bir mukafat

it-

bu kitaba 1976

1989 yilinda market haber

Bu, o sirada Reisicumhurluk Makamina namzct olan Turgut Ozal'in "kali derecede laik ve kemalist" olmadigim isyapilabilrai§tir.

pat sadedindc giiya delil olarak ileriye surulmiistur,

Bugtin buliin Diinya

miilhis. bir

sarsmri gccirmeklc ve asirlik raazisi

olan batillarla, onlanti putlashrdigi sahsiyetler birer bircr yikilmaktadir. bir zamanda, bizimkilerin "Giinesji baleikla sivama"ya de-

Boyle

vam

elraeleri kendilerini giiliinc

ve gercekten "cag di§i" kilmaktadir.

Bakalim bu sakim rote daha tie kadar devam edcbileceklerdir. Her haido fazla degil!.:. Mevla-yi miiteal biiyuk Islam inkilabim gerccklestacek iinan

ve

ederek

ihlas abidesi kadroriun ekseriyetle

fart-i

gene olrriasina

atfi

YAZAMN, TURKjYE MlLLt KULTUR VAKFININ MiJKAFAT TEVZI MlRASlMfNDE YAPTIGI

nazar

KONUJMA

mcrhamclinden inihal etmekte yani muddeli uzalmaktadir.

Lakin unutmamak gercktir

ki,

"Her gelecek yakmdir!.." Mffliyetci ve mukaddesatci cephenin

olan «Tiirkiye Mill! Kultiir yil.

2Ocakl990 Bournemouth

-

1NG1LTERE

«juri husOst

1976 Curaartesi katild, gl

eniuwali ntaeselerinden biri Vakfi»KADtR MISIROGLU'NA 1974

mMutfetwa

glinii

bu merlsim

tevcih etmigtir.

Park Otel'de

KuMr

tertib edilmis

ve

Bu maksadla

Bakan, Rifk,

15 Maya D a n 15 man'in da

raiikafatlar levzi editaistir

Bu

KADlR MISIROGLUna i § bu «O sm a,io|ulla f ,'„,n Dram.» is.mh esermden dolayi verilen mukafau, Ba§vekalet Mustejan Ekrem merSsimde

e,mi5Ur BUnda

^S^T.f^™ MIMROGLU jtinlan soylemi^tir: -

"

Mnra

bir

kon »i ma

Wn KADIR

Muhterem Bakan, Muhterem Mute§ar, Muhterem Miitevelli

Hey*eti,

Muhterem jliri ve Muhterem Davetb'IerL

Osmanogulanmn Dram, isimli naciz eserimden dolayi bana g8 s terilen bu teveccQhii, S ah«mdan ziySde bu eserin bedbaht kahramanlanna aid ka-

KADIR MISIROSLU

16

yanm

bul ediyorum. Zira

konusulan bir Mlenin, cserin

muhterem

asirdan beri

clli yillik

juri' tarafindan nail

yapmalanndan dolayi

bir suiette aleyhinde

oldugu alakamn, biraz da onun kah-

ramanlarindan dogduguna inamyorum. teroiH

mulemSdi

gurbet hayatlarmi anlatmaya c alisan bu

Bu

itjbarla kcndilerini

tebrike sayan gordiigflmu ifade

bdyle bir

etmek

iste-

Aziz dinleyenlerim!

Osmaniyenin Ben, burada mtikafata layik gdrulen eserimde, aile-yi Ummandan bir elli yilhk drami anlatmadjm, anlatamadim. Zira

yasadigi

eyledim. katre kabilinden bazi hatirat Surmtilari takdim etmekle iktifa bir buyuk bizi altibucuk asir zaferlerden zaferlere kofturmuj giinkii,

Silenin bugiinkii bedbaht

kiinde bulunuyordum.

cocuklanna bir merhamet taleb etmek mevise edebe mugayir telaki ettim. Zira, meshur

Bunu

Cenap §ahabeddin Bey'in soyledigi gibi «Kaplan tahammul edilmez yiik merhamettir! ..» edip

Slrti

icm en

Bu itibarla eserimi yazarken biraz da onlar icin merhamet taleb etmek mevkiinde bulunmaktaydim. Diger taraftan hie de miistahak olmadiklan bir surette son af

kammuna

ithal

olunarak vaktiyle kovulduklari

vatan-

gerceklesmek uzereyken, yiiksek trajli bii gazetede aleyhBu celerine bajlatilan bir kampanyayi cevaplamak mecburiyetindeydim. vap mecburiyetiyle, onlar icin merhamet taleb etmenin yakijiksizligi larina avdetleri

arasmda mutereddit kaldim. Eserimi okuyanlar bu tereddudlimc yer yel §ahid olacaklardir.

Bu

ummandan birkac katre are okuyuculanmm tahmin ve tasavvurlarina

sebeple, bilmecburiye

ederek, asil faciayi degerli

havale eylemeyi daha munasip^ordum.

KADlR MISIROGLU'na arz ve ifade etmeliyim ki; bu eserde bahsi gecen gazziyade TQrk eteye cevap mahiyetinde olan mutalealar, benim s.ahsimdan

Ancak sunu da

hey'et-i i9timaiyeSinc aidtir. Zira

etmedim. Ne.sSyledimse, ifadesinden ibarettir.

ben bu eserde hif bir jahsi

amme vicdamnda meknuz

fikir

beyan

olanlarm ke§f ve

adli

i?bu "Osmano§ullari'nin

eserden dolayi TOrkiye juri

MilIT

KiMOr

Dfami"

Vakfi tarafindan vsrilen

husOsT mukafati, o zamanki Basvekalet MOstejan

Ekrem Ceyhun Bey

tarafindan takdim edilirkan...

-

KADIR MISIROGLU

18

Bit mudafaa mecburiyeti dolayisiyla kaleme almati bu esere kargi jiiri tarafindan gbslcrilen alakamn, Tiirk fikir hayati

muhterem

bakimmdan da ayn ccs3rete

bir Tiirk miinevver

scbeple

bir

ehemmiyeti

muhtac olan bu

asil

gibi

vardir.

Yazilmasi dirayctten ziyadc

mevzulan i§leyen

cserleri taltif

cdcbilecek

kadrosunun bulundugunu gormekle bahtiyanm! Bu

sevincim, jjahsim

adma

dcgil Tiirk fikir hayati admadir.

Ben

do bilmukabil olarak bu dirayet ve liyakali gosterdiklerinden dolayi muhterem

«TURKlYE MlLLt KtlLTUR VAKFI»

O'nun degerli bajkani te^ekkiirlerimi arz

TURGUT OZAL

ICiNDEKiLER

miitevelli hey'etini,

Bey'in jahsinda tebrik eder,

BE?INCI BASIMIN TAKDlMI

ederimL

,

ONSOZ

"

(SEB1L, Sayi 20)

BlRINCl BOI.0M

:

OSMANOGULLARI'MIN TARiHgESi, HUSGsiYETLERi VE CIHAN TARiHihIDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL OSMANOfiULLARI'NIN TARIHCESI

I -

A OGUZLAR VE KAYIHAN A§IRETI -

a) Oguzlar.

3) b)

Kayihanlar

OSMAN

B

' ,

3

,

QAZI'NIN SAHSlYETI VE

OSMANOGULLARI'NIN

SECERESl a)

Osman

Gazi'nin §ahaiyeti

b) Osmaogullari'nin

II -

38

§eqer§su

'

.........

49

OSMANOGULLARI'NIN KUSUSlYETLERl VE ClHAN TARlHtNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL

A OSMANOGULLARI'NIN HUSUSlYETLERl -

a)

Manevf Bakimdan

b)

Siyast

,

Bakimdan

TOrk Birligi.Bakimmda

b)

Islam

Birligi

Bakimmdan..

"

„,

_

B - CIHAN TARiHlNDE OYNADIKLARI a)

.

„ 64

MUAZZAM ROL 70

.

.

,

71

23

B6LUM

iKlNCl

:

OSMANOGULLARI'NIN VATANDAN QIKARILI§I VE ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN SAHNELER I

OSMANOfiULLARI'NIN YURT DI§1NA CIKARILISJ A BUNA SEBEP OLAN HADISELERE KISA BlR BAKI?

flNSflZ

-

a)

Mill?

75

Mucadeleye Tekaddflm Eden Gunler

78

b) MlltMucadefe.... c) Sultan Vahideddin'in

,.

>

HusQsT Durumu

81

„

HILAFET ILGASINA VE OSMANOGULLARI'NIN YURT DISINA CIKARILMASINA MUTEDAIR 431 SAYILI KANUNUN B

-

431 Sayih Kununun Hazirfanmasi

b)

Bu Kanun'un

10O

TBMMde Muzakeresi

114

'39

c) Tatbikal

Milleti'ni

asirlarca zaferlerden zafere bulunan Osmanogullan hakkinda aleyhte pek ? ok 5 ey yazilip soylenmistir. Bunlarm ekserisi - maalesef guniibirlik siyasetin emrindeki kiralik kalemlerin mah-

f>j

ko$turmus.

Ich

HAZIRLANMASI.TBMM'DE MUZAKERESl VE TATBlKATI a)

iirk

suludiir.

ve

Bu bakimdan

billiassa

son elli yd i ? jnde bu buliin yazilip fizilenleri, ihtiyatla karsdamak, sellm idibidir. Ger i, Osmanogullan'na

mevzudaki akli

kar§.

S

II

-

OSMANOeuLLARI'NIN ACIKLI GURBET

HAYATLARINDAN SAHNELER 1 -

Sultan Vahideddin

'83

2

-

Abdulmecid Etendi

211

3

•

Abdilrrahim Efendi

4

-

Burhaneddin Efend>

233 242 246

5 • Osman Fuad Efardi 6 -MahmudSevket Etendi

253

7 Mehmed Abid E'endi 8 -Abdulkerim Etendi 9

-

Ve

,

,

305 316 325

Digerlori

UCUNCU BOLUM OSMANOGULLARINA KARSI SON HAQLI :

TAARUZU....337

DORDUNCU BOLUM OSMANOGULLARI UZERlNDEN K&BUSUN KALKISI ILK

MERHALELER.

367

:..... :

379

B-SONMERHALE SONSOZ..,.;

•

bu

mevzuudaki

geryegi yine de ortaya koymaya bunlardan bazdanna yeri geldikje temas eddecektir. Fakat ne yazik ki; Cumhuriyet devri He birlikte bajlayan ve korkunc. bir din ve tarih dusmanligmi aksettiren haksiz ve irkin bir koiuleme eds ebiyati, hala devam etmekte ve mektep kicaplanma kadar .ntikal ederek, gercekleri -siff yar. munevvereler muvacehesinde de olsa- sislendirmeye muvaffak olmus goziikmektedir. calisjmislardir ki,

Surasi muhakkakdr ki; son elli yilm hadiseleri heniiz tamamen durulmamis. ve bunlarm uzerinden « t a r

i h icin z a m an » gesmem.stir. Bu sebeple, yakm tarihimizle alakah bircok §ahis ve vak'alarla birlikte Osmanogullan

sayilmalan

:

A-

giri;ilmi9 bu adi sogme kampanyasina katilan hi s bir ciddi earihsi S ikmamistir. Hakikaten bu gibi gen;ek tanh S iler -alabildigine gayr-i miisaid olar. sartlara ragmen-

428

gereken

hakkindaki beyanlarm da, birbirini nakzeden bir mahiyet arzetmeler.m -bir dereceye kadar- tabii kar ilamak gerekir. AuS cak, jayan-i memnuniyet olani 5 udur ki; Osmanogullan hakkinda yazilip soylenenler arasinda, onlann gurbeete bmbir mahriimiyet i s inde ge en elli yillik S

siirgftn devrel-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIRO&LU

22 1'iirk

Ger^ekten Osmanogullari, ecdadlannin millet efradi

lie

birlikte de olsa

-

biitiin

vatanlanna kavusmak i(;in bircok israrli miiracaat ve talbugiinkii de, olmustur. Bunun disrada bir dahilinde

ve

«Misir, Suriye, lrak»

«Yunanistan»

gib) kaybettigimiz eski vatan topraklannda yagima edilen eniliik ve einvalleii etralinda bir takim {alismalan goriilmustiir. Bunlarin davasi gelir. C° k basinda bununla alakah faaliyetlerindcn galat olarak, del'a

«MusulPetrolIeri»

Tiirkiye aleyhinde. nin

istenmeleri-

gibi gosterilmek

c,alisinis

bagh bulundugu temet maksad ve

fiili

sOretiyle

viicud

Osmanogullarrmn bugiine kadar Tiirkiye aleyhinde hicbir faaliyette bulunmadiklarma miitedair hiikmumiizu bulunamaz.

tek istisnasi, Tiirk basinuida her nasilsa itibarh (!) «0 s yer alan addedilmis bir ga/.etede gejen aylarda y u n u » serlevhali bir tefrikadir ', Zannimizca Osmanogullari sulalesinden

Bunun

manogullari'nin Son

arta kalan bir iki yash zat tie heniiz vatanlarimn yiiziinii dahi gormemis bulunan birkac genein yurda dtinmek ihtimallerinin belirmesinden endiseye kapilarak alelacele

umurmyeye sunulan bu mesnetsiz

ifsaat(!)in

gayr-i ciddi bir sinema senaryosundan hicbir farki yokl'>-Bki:'Hithiye«Gazclcst'nde IS

manlllarin Son yazi sens].

y

u n

u»

-

20 Nisan

1 1

974

arihlcri

arasmda

«Osm

sciicvhasj ve Nlsyan Yigitimzasiylanejredilen

bulmiistur.

ve

if-

ktSmen o

Bugiin,

edebilmenin derin haz ve saadeti icinde bulunmaktayiz. Gerei Osmanogullari, her tiirlii miidafaa ihtiyacindan bendirler. Zira onlarin hakkin. teslim etmek icin vasat seviyede bir ecnebi kadar bilgi ve insaf sahibi olmak bile

kaf.d.r. 2

Osmanogullan'mn cihan tarihinde kan

ve imanla

Bkz MillfGazcteMe21Nisan-^4M.y,U974lMMeria.as,nda«Osrn ;

-

•noinll.no. K.r,i Son H.cl. T...rtuzu».bde* M ve«Bir Ti r

l

h

c

I

3

-

» imzasiyla nesredilen

mad, mahud

lefrika.

163. (incu

iizere yedi

,eneyc

maddeden

en d 1S an tafaote end.se,,

Mahnd ayn,

-

diirt

{ »yhk bir

oikmij bir d.rumda idik. Raporurmu idi.

Bu

cok

ylizdendir ki,

Tnrk

a™ Mi g im 2 haide i

ve 5816 sayd, kanuna istinaden de

mahkum olmu s bulunmakta ve

Fakullesi Psikiyalri Klinijinc. verilmis

efka'r-i

kadar

sirada bazi endiselerle imza koyamadigimiz 3 bu yazilan daha da gemjletilmis olarak efkar-i umumiyeye takdim

u 9 »ne olmak

hic,bir insaf ve iz'an sahibi

alakah bolumde

n

gcnisletilmesi

yanhslar yeri

geidiginde izab edilecektir.

kabul etmeyecek

ki;

teshis ve tenkidine gerektigi

Esasen bu eser, o yazitardaki asilsiz isnat tiralara tarafnnizdan verilmis olan cevapiari 2

asirlarca kinina girnick

cbleri

ve hattii

bunlarin herbirinin yer verilecektir.

23

mahud tefrikanm

delilini

muhtevasinda da bulmak miimkiindiir

bir

bilmeyen keskin kilicJanyla fcthediltnis bulunan dogup buyiidiikleri aziz vatanlanndan nagihiinJ bir emirle tikanldiktan sonra, Tiirkiye ve Turk Milleti aleyhinc en kiiciik bir faaliyette buluninannslardir. Sadece, tekrar

Tiirkiye

Bu kanaatimizin bircok

tur.

Devlet ve Milleti aleyliine herhangi bir beyan veya faaliyette bulunduklarma dair hicbir iddiaya rastlamlamaz. erinde,

.

-

,ne' z O„iyet

ise,

Adll Tib

MeclWna

Islam dUimanlannm yeniden,

derde,l-i

h.smmangramA

„ yazlta> im2a koymam|z , imkinsl2la! , lrm , !tl

gazeleye gerekli cevab, geeik.irmeden vamiek

zamand.

Cerrahpasa Tip

sSye.inde muvakka-

ise;

zarSrel halindeydi J-ira

O sm a„oglnlan'„m aziz

vatanlanna kav,, !ma lan„a imkan verenbir TBiMlvrde kabul olunnrn, ve Senato'da mnzakere edilniek safhasua gelmi, bulunuyordu. Boyle uazik bir zamana bilhassa ,a s llalilan bu tezvMln,

«.f kanunu»

miBt

iradeyi

isliro.l edenleri yamllmaya oal.smak gibi s rfi! bir gayrctin mahsulli oldugo, gozden kacm.yordu. Nilekim 9 ok gecmedeu bu tevzirat, S em,«ye edinen bir lenalbrun ag,r b,r li s a„la Osmanogullan'na

hueum

memnauyel

olan, judurki;

dayanmaym i.deeo d a rbe di...

-

i

h u k
mahud

gazete Ue

ettigi goruln,li

aju biriiji eden bn

bir

«gece ba S k,„,»tarz,nda

e

» nin gelirdigi «

1 i

t

e

me

1 1 i

5 l(ir.

Ancak 5 ayan-i

.enator, millliradeye

icn edilen.

27May,

» (invanli, temekizlerden

.

biriy-

KADIR MISIROGLU

21

yazdiklan desfanlann goz kamastinci panlti ve sasaasini izaleye hicbir garezkar kalemin giicii yetmiyecegi ciimlenin raalumiidur. Hal boyle iken, hala giinesi balcikla sivamaya cahsan bazi bedbahtlarm zuhuru dahi miicerret insanlik hesabina cok elem vericidir. Bu sebeple bizim bir miidafaaname mahiyetindeki bu eserimiz, Osmanogullari'ni -mevcut olmayan- suclarindan tebriye maksadiyla kaleme ahnmis degildir. Belki daha ziyade Osmanli diismanlarimn ger<;ek niyet ve

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

25

sgSHHrSSSH

ggSSESSS

hiiviyetlerini teshis ve teshirdir. Bu vcsileyle Turk ve Islam tarihinin en biiyiik sahsiyetlerini yetistlren Osma-

nogullan'nin

son mumessillerine miiteallik bilmecburiye vaki olan- bir miidafaamn n%iz kalemimiz miimkun ve muhtemel seretterin en bityiigiinii teskil

icin

eyledigini Miliaria ifade

etmek

isteriz.

Gercekten Osmanogullarr, yeryiiziinde gelmis gecmi§ hanedanlarin en uzun imiuilu.su ve en hasmetlisidir. Hie bir milletin tarihinde alti bucuk asir devain etmis bir hanedan bulmak miimkiin degildir. Turk Milleti'nin biitiin efradi, bu hanedamn her biri digerinden daha serefli olan muhterem mensuplari etrafinda ta baslangictan itibaren kenetlenmi; ve bu suretle biiyiik bir giic meydana gelmistir. Milletimizin asirlarca birlik ve

beraberliginin saglanmasinda en nafiz hanedan olmustur. Bu suretle sagianan

rolii

oynayan, bu

muazzam

kuvvet, bugiin iizerinde yasadigimiz topraklari vatan kilan amillerin basinda gelir. Osmanli Hanedam sadece Tiirk Milleti icin san ve sereflerle dolu alti buguk asirlik bir tarihin viicud bulmasina ami! olmamis, ayni zamanda Isiam AEemi'nin bitip fiikenmek bilmeyen hach taarruzlanndan masun ve mahfuz kalabilmesini de saglamistir.

Gercekten cikraalarindan r e "s

i

riye^

ve

*riih

Osmanogullari'mn

once cereyan

Ifrlistin

tarih

«Hilal-Salib ettigi saha, bugiinkii

havaiisiydi.

sahnesine

Miicade

vatammizla Su-

Marsss

~«—

B S be P 1 k an, " ar ' a «ir k?„ :e n efr eti 9 n I.»r

*"»

'"'•.«:

v* ki <*">«««*

KADIR MISIROSlU

35

kabil-i izahtir. Boyle

bir diigmanlik, asirlarca

Osmanli

Devleti'nin adalct ve semahati sayesinde huzur ve siikun iccrisinde yasamis. dahili Hristiyanlar icjn bile munsifane addedilemezken, bii sbziimona bizdcn kimselerin bitip tiikenmek bilraeyen Osmanli diis.manligini izah imkansizhgi meydandadir.

Surasi rauhakkaktir

ki;

yiikselis devirlerinin

mu-

sanli

vaffakiyctlerini bu hanedansiz izah miimkiin degildir. ' Gercektcn « F a t i h » siz bir « t s t a n b u 1 u n o h a ? « siz bir « a n u n i » F e t h i » ni, veya « Yildi-

M K Meydan Muharebesi»ni r m » siz bir «NigboluZaferini»

ilah...

i

Hal boyle iken, bazi kimseler, hala tarihimizdeki biiyiik muvaffakiyetleri hanedan -li§mdaki bir takim kiniselere ve hassaten millete mal etmekte, buna mukabil bilhassa son devirde ortaya cikan

nasil

ve lie,

izah edebiliriz?!...

bamba§ka sebeplerin

miisterek eseridir. Muhakkak ki; tarih, mantik ve hakkaniyet icabi olan da budur!... bir

sikan ve tarihimizde ortaya olarak tavsif edilen durumun amilleri cok sefitli ve mev-zuumuz haricidir. Kisaca ise, sbylemek gerekirse, bu durum ic. ve di§ diismanlarin devirlerde

«gerileme»

planh faaliyetleri yiiziinden imkan yerilmeyen gerektigi i n k 1 1 a b 1 »na zamaninda ve « s a n a y i §ekilde katilamamanm bir neticesidir. Avrupa'da ortaya sinai gelisme ise, Amerika'nin ke§fi ve yeni gikan

sinsi ve

bulunmasi suretiyle Hindistan'a

gidil-

bunlann neticesi olarak da Avrupa'ya biiyiik bir servetin akmasi gibi biisbiltiin ba$ka sebeTanziplerle izah edilebilecek vakialardir. Ne yazik ki; mat'tan bu yana Sark-Garb muhasebesini layikryla yamesi ve

biitiin

iiu'eltsii

imkan bulamadigraiz

-

hatSli

burada

tutumianni teshis ve

teshjri

ortaya son derecc ibretli bir tablo c.kanr. Fakat burada mahud lefrika dolayisiyla tespiti elzem olan diger bir gercek de sudor ki; akip giden zaman icinde mcs'eleler ve bunlann Tiirkiye aleyhinde kulian.lmasindaki iislup

degisse de,

altinda

dusman faaliyeti durmamakta ve yeni sekiller devam edip gitmektedir! Hasil. dusman

dusmand.r ve

ayni

faaliyetini tatil etmis degildir! Ebette ki et-

miyecektir de!...

tesitii

alti

edi asirlik tarihimizde goriilen parlak zaferler kadar, hatalar da his siiphesiz. btttiin bir millet efradimn

ticaret yollannin

rek Islam diismanlarinm emellerine alet olanlairin, biiyiik yikrlmasinin gercck amillerinden mesela bir « P e t r o I ndeki - tafsiline devletimizin

eseri olan muvaffakiyetsizlikleri

Osmanli Hanedani'na yiiklemcktedirler. Halbnki

Son

OSMANOSULLARTNIN DRAMI 27 pam.yan yari munevverlerin suur altlarindalti asagihk duygusu ve Islam diismaialiginin makesi olan yanlis izahlan, hala revactad.r. Bu gibi bilerek veya bilmeye-

apayn

dim

ve

irk

hususiyetleri

ile

birbirimden

cok imsuru asirlarca sulh ve siikun icinde .dare etmis bulunan milletimizin, bu basansinda en biiyiik hisse hie siiphesiz arka arkaya bir

dirayetle

deha olciisiinde bir cok biiyiik sahsiyet yetistirmis bulunan Osmanl. Hanedani'nmdir. Bu yiizdendir ki milletimizm diismanlan, bize karsi duyduklan kin ve nefreti

adeta-

-

onlarin §ahislannda merkezilejtirmislerdir Gercekten elli y.ldan beri bir boy hedefi gibi en cirkin .snat, .ftira ve diismanhklara maruz biraktiklan Osmanogiillan'ndan, Tiirkliik" ve Miisiiimanl.k

am almak

hesabma

intik-

istemislerdir. Ciinkii mill! varligimizin dustnanlan, milletimizin has ve beyni olarak daima onIan gormus ve bu sebeple oianca hincini onlara .voneitnustir. Gercekten Osmanogullan bin vildanberi devam eden « H i lal-Salip »*' ii c a d e i e s i

mn

M

agirlik noktasini teskil etmistir. i s te vatanlarmdan tard edili lerinin 5 yuzyil gectigi halde hala tatmin olmayan

aziz

bu yiizdemdtf

ki;

azetTOA s'yarini'' bir kinih haksiz

;

OSMANQ0yUARI'NIN DRAMI

KA&IR MISIROtSLU

23-

de,

olunmaktadir. ve efrkin tezahiirlerine sihid

amine Buna ragmen bu defa yaniltilamayan ve Turk - velev b.r vicdanma bihakkin terciiman olan T.B.M.M. - bu vatanin hur ve af kanunu cercevesi icinde de olsa

basil oldu

Evet,

'

ziyade hakmes'ud havasini teneffus etmeye herkesten

eviatlarma karsi olan fatih ecdadtmi/.in gurbetzede zulmu nihayet beriaraf

lari elli

yildir siirdiirulen korkuni; bir

esnasmda ban eylemisHr. Gerci bu keyfiyetin tahakkuku 1 Osmamebuslann ve hatta degcrli bir Sultan Efendi'nin' bulunmadigi nogullan'nin ortada afvedilecek bir suclari olmu§tur. Fayolunda son devcce hakli bir itirazlan vaki atfederck /.arurete bir teknik §ahsen kat,

muhimsemedigimiz bu noktadan judur

asd

ki;

daha ehemmiyetlisi

biz, millet olarak, elli yil

sonra dahi olsa

hatadan dbnerek, ecdad ve tarih temin edebilir isek, oniinde afvedilip bagisianmamm Osmanogullan hcsabina yine dc kazanc buyiiktur!.. Sayan ciheti, budiisiinulurse, bu neticenin asd tecssiife bulunmasi degil nun bir af kanunu icmde temin edilmis biiylesine

4

-

haklan

korkunc

bir

sultanlat.yi.rda doomc «Osmanl. Hinedan'tna inensup Istanbul'da oturan doranelefine feel bir bulunmayan hanedan mensubu eiteWtain, memlekete

kanunla

Yurda donme

kcndilerini (izecefm, iznmin, rakaniacak gcnel afla saglanmasrom hSneaaiun mensuplan cant ve hirsizlarm faydalana-

.Kocaman

m kapsam. Ici™

bir

hicbir

zaman

almamazlar. Bu, asalctimize

uygun bir harekct

ba'de barab-el-basra.*..

kisaca gurbet sergiizestferini okuyacaginiz bircok kiymetli sehzadenin delisetli bir daussila ile kivranarak irtihal-i dar-i beka eylemelerinden sonra! Bugiin, bu imkandan heniiz vatanmin bir tasjm bile gtirmemis olan bir kac gene sehzade ile Tiirkiye'de hicbir gechn imkani

bulunmayan bir iki yash zat mi fay. Bu vatanda, onlarm bir cogunun

dalanacak?!.. Heyhat!..

mal

namina bir unutmamak

miilk

dikili

aga<;larinir,

bile

birakilmadigiiii

lazimdlr. Biz daha doksan ya?indaki bir tek Sultan Efendiye bakmaktan bile aciz durumdayiz. O Sultan Efendi de, uziilerek ifade edelim ki; davamizin ba§ taci addettigimiz Sultan Abdiilbamid Han Mazretleri'nin hayattaki yegSne evlitdidir.

Kim

biliyor,

bugun O'nun ne halde bulundugunu, nerede oturdugunu, kjtiginl?!.. Unutmamak gerekir ki, zulme nza

ne yiyip

da, zulijmdiir!....

Bu iirada §u hususu da belirtmek gerektir ki; Osmanogullan'nin vatana avdetlerine imkan veren kanuni degi|iklik - her ne kadar -bir«af icinde

kanunu*

Nesllsah Sultan, bu konuda Osmat.lt Hanedani'mn mensuplartndau

jurtlan

soy.cmi§tir:

Vas.b Efendl, Az.z Efendl, HSnedan'a mensup biiyuklerimizdeil iadece Gencler, Avnipa ve Amenka'da Ve Memduh Efendi'ler hayattadtrlar. yurda gelip, ye,le;eeekk,rmi sanmryomm. ogtenim yaptynrlar. Bu nedenle geactai. Turkiye'nin zor s.rtlanna abjamazlar. AnOnto, oradaki hayata alisrruslard.r. Gelip -

Ntam

iiikelBini

gormck

ki(ikrmru«mlck«lmizc donmelcrine vaslidir.

yasldar bfiyiik btr loin gecici olarak gelirler. Yatatz,

vauu

24 Mart 1974 tarihli

{ok mullu

edcrim»

kilar. Zira,

bircogu

dcini|tir.»

nilsha).

gtic dcgildi, ki,

Mcs'eleyc bu nokta-i nazardan bakan yazarlar da gdrulmiistiir:

Ǥu halde

siz kimi,

ne i 5 in afvediyor veya etmiyor sunuz?.., Jjger af kanunuiu

™ da 6Ail dikeek.e, bu maddenin ad, «Oamanli Hanedanrna Tdrkiye'de Oturma Mihaadesi Verilmesi

knnunuod. kendi

olur.

isimleiini

(Ukz: E. Giingop

«Ailem.zden clan

arzi

bu haberdo gecen «nedMI», «konu», «genel», «ozel» «knpiam» ve benzcri uydurma kclimeler gazete inuhabirinin dinledi ji sozleri kcntll lisamyla ifade etmesinden dogmustur.

5zlcroi'i§ihded.itier-»

SuadHayrifirgiipia'nungelioi Ffa.Ia Urgiiplii de

izin verilmasi, beni

Son gunlcrinde vatanlannt gormclerini

(Bkz. Milliyet Gazetcsi,

Tahmin etmak

olmaz»demislerdir.

cak

amma ileride

izin verilmesini istcmislerdir.

bdlrten sullanlar, oagt aff

29

bu zamana kadar gecikmi? olmasidir. Zira, mafcsad

Nisiin 1974).

-

Fakat Osmanogullannm komiinistler i in ? etkanlacak bir af de gormekten rnenm«niyet duyacaklan pek fiiphelidir.,,

Osmanogullan Af mi "

Istiyorlarmis?.

Orladogu Gawlesi, 26

*

'

KADIR MISIROGLU

saglanmqsa da ifade ve tanzim

§ekli itibariyle onlara ka-

mevcud olmadigi gei<;egini de ihmal etmemijtir. Hakikaten mezkur kanunun bu hususa

bil-i

izafe bir ciirmiiii

sekiz.inci niaddesi, diger niaddelerde oldugu afvedilen bir ciiriimden bahsctmemektedir. Sadece, vaktiyle ihdas edilmis, bir « k a n u n i in e lit n u n i y e t » i bertaraf etmektedir. Bu foCiliyle diger bir kanunu

mutcallik

gibi

tadil

cden mustakil bir mahiyet tajimaktadir. Belki lek

ba$ma ve ayn bir kanun olarak tedvini daha dogru Fakat bu haliyle de onun bir « a f lirdi.

olabi-

kanunu

BIRiNCi

m a d d e s i » mahiyetini tajimadigi agikardir. Velev bir af kanununun niaddeleri arasinda yer alsa bile!...

BOLUM

OSMANOGULLARI'NIN

de $unu ifade etmek isteriz ki, Osmanogullari'nm acikh gurbet scrgiizestlerini nakletmekten maksadimiz, efkar-i umiimiyeyi onlara acunak iseikaraetinde tabrik degildir. Bilakis bu tacialaru bigane kaldigiimz ve unlardan habersiz . kendi hevii ve hevesimiz istikaraetillde fiitursuzca yajayabildigimiz igin asil HSu vesile ile bir

TARiHCESi,

HUSOsiYETLERi

VE CiHAN TARiHiNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL

I

acinacak olan, bizleriz. Ku sebeple onlarin bajlarmdan gecen facialan okurken gbz ya§i dbkebilirsemiz, bu yasjar asil kendimiz Ujln olsun!... Belki bu suretle Osmanugullan'ntn liailevi gurbet hayatlanni kcndimize bir ibret aynasi ve ciddi bir nel's mubasebesi vesiles'i ittihaz edebiliriz!... Ma'lumdur ki; yasarrnayan gbz, gormez!...

-

OSMANOGULLARI'NIN TARtrigESt

A OGUZLAR VE KAYIHAN AStRETl -

a)

Oguzlar

:

slam ve halt! cihan tarihinin en buyiik devletini kuran Osmanogullan, mense' itibariyle Oguz Tiirklerindendir.Tiirk tarihinin 9

Temmuz 1974 - ISTANBUL

Beylerbeyi

bajlangicina aid kaynaklar, bir hayli hetle, ilk devirler

zuhsuzdur. Gerjekten, bu hususa

bulunan mill destanlar

muahhar btilunduklan

ci-

hakkindaki bilgilerimiz oldukca eksik ve vu-

bile,

-

cogu kere

-

mesned

ittihaz edilmis.

cok soma kaleme abnnuslardir.

Ilk yazili

Vn. YUzyikndan kalmijolan «Yenisey Kitabe VIII. YUz yildankatma«Orhun Abideleri»5 dir.lsfc

kaynaklarise

leri»

ile

Narmk ORKUN - Eski Tflrk Yazitlan(TDK) 1940 -Mutiarrem ENC1N-. Orhun Abideleri Istanbul 1969 -Neclp Asim- Pek Eski Turk yazisi, Istanbul 1328, 5

-

Istanbul,

TafsilSt icia bkz: HiiseyJn

1936

-

KADIR MISIROSlU

S tarmte ilk defa olarak

Og^zkelimcsinebu Yenisey

Kitabeleri'nin

1

birinde rastlanmaktadir.'

Turk

Oguz Han'in

K1NIK-

gelcncgine vc Oguzlar'dan babseden kaynaklara gore,

tarihi

alti

oglu vardi. Bunlar orduda veya « § o

len ziyafellerdc -kendilcrine atfedilcn

BUGDUZ-

ehcmmiyete nazaran- Han'in

YlGDlR-

alirlardi. Tiirkler'de

saginda vcya solunda ycr

aksine olarak daha serefli kabul olunmaktaydi.

ijc

oglu daima sag

O

k »

o k

a r » veya «

1

8

1

SALUK—

boy

itibailanna gore siralamyorlardi. '

dan

ve

ycr ahyordu. Bunlara da « idi.

alti

CEPNl-

c

evladin her

da kcndi aralannda

BECENE BAYINDIR

tesckkiil etlikleri goriilmektedir.

Bu

boylarin her biri

eti

yenmiy-

a g un » kusu mukaddes addetmiijlerdi ki; buna « Bir dc, her boyun bir « d a m g a » si vardi. Bu, ugur ad-

KARKIN--

bir

denilirdi.

BEG DlLl-

KIZIK-

vumlur ve haul raezar ta§lanna bile hakOsmanogullan'mn nes/et cttikleri Kayi Boyu'nun Ongun'u

dedilerek davarlara, kapkacaga kedilirdi.

sahin,

damgasi

ise, iki

ok

ile bir

yayli oktu.

Buna

defa tkinci

ilk

-

CAVULDUR

surelle Oguzlar'in, yirmidort toy-

vardi. Bunlar

Bu

Bu

.--

bymOr—

1

u » adi vcrilmeklc

birinin idarcsi allinda dorl

en avci

UREOlR-

kadim Tiirkcc'de boy(kabilc) Gok Han, Dag Han ve Deniz Han

isc, sol larafta

Ucok

Mogollar'm

keliraesi,

manasina kullamliyordu. admdaki digcr Be oglu

laraf,

ala-yuntlu—

Han

Yildrz

yer abyorlardi.

laral'la

sag

7

Ay Han adlarmdaki Bunlara « B o z o k u »

Gguz Han'in Giin Han, denilrockteydi. «

YIVA--

c n » deni-

1

AVSAR-

MuYAPARLI-

rad'in sikkelerinde rastlanmaktadir. Oguzlar, siyasi bir camia veya memleket icin « e

1

» veya «

i 1

»

tabirini

DODURGADOGER--

Faruk

SUMER

7

-

Prof. Dr.

8

-

a.y.

9

-

Kasgarh Mahmud,

Oguzlar, Ankara 1972.

-


bu boylan 22 olarak gostermistir. Aynca O'nun yer verilmi j ve bu kelime « liste

Re§it-ud Dln'in

da «

Kay

i

Kay

CSmJ -

1

ii t

B o y u » null birinci

-

sh.

it -til

tasnifinde «

YAZIR--

205

rk

» isimli eserindc

i

1

e

var h» i

.

IVLt-

»lara ikinci strada

BAYAT--

J » suietinde yazdmistir. Ojuz boylanna Sid -

KARA

ALKAEVLl-

Kay

isimli eserinde

yer almisrir

ki,

tarn

KAYI-

bun-

sirayi isgal cttigi goriilmektedir.

RE§lD

-

UI)

-

DtN'E

CORE OGUZ BOYLARI

KADIR MISIROSLU

34

Buscbcplc Oguzlar'm

kullaniriardi.

«

Og uzc

I

»,

i

basmdaki

Oguzcli'nin

OSMANOGULLARI'MN DRAMI

topluluguna

siyasi

hiikijmdara

ve ulkelcrine

ise,

«

Y ab gu »

dcnilirdi.

Celaleddin Harezmjah'in vefati uzcrine o

bundan boylc artik « Til r km e n » dcnilmeye baskmnushr.

Selcuklular'la birlikte Ceyliun Nehri'ni gecerck Iran'a geldikleri

hakkaklir.

Kayihanhlar

ih-

Bununla beraber Kayilar'm Dokiizuncu Ylizyilda Ancak Osmanogullari'nin

lu'ya gelisleri vc

ne$'et ettikleri Kayilar'm

bu esnada cereyan cden hadislcre dair

efsanevi bir mahiyet arzelmcktcdir.

b)

35

kumandani yenen

Mogollarla vurusa vurusa mi Anadoluya gelip yerlc§likleri hususu tilaflidir.

Onuncu Yiizyildan itibaren lslamla§maya basjayip Onbirinci Yiizyilda lamamcn bu yoni asabiycte inlisab elmis bulunan Oguzlar'a

biiylik

mu-

Anado-

bilgilcrimiz

..

:

Gercekten, rivayetlerc nazaran Kayilar, Ccyhun Nehri'ni gegtikten sonra, once Horasan'da « Kayilianlilai

laialla

veya Kayi Boyu, Oguzlar'm

dalia ilibfuh acldcdilen sag

yeralan boylardan, yani Bozoklardaiuli.

Bu

gruplaki boylann

kcndi aialanndaki suakinmada da en sagda yer aliyordu. lar'dan,

Gtin Han'a

lannin lam bir

labi dort boytin

lislcsiiii

on

ilibarhsiydi.

Yam

Bozok-

Eslscn Oguz boy-

vcren vc biinlan siyasi chcmmiyeilerinc gore

sirakiyan Resjd-ud-din'in Cfimi-ut-Tcvarih isimli cscrindc Kayi

Boyu'na

«

birinci sirada rasllamlmaktadir.

vci vc k udrctsfihibi bunyesindeki

«

Kay

1

» nui manasi; « k u v

boyun

Kayilar'dan oldugundan bunlarin bir kismmin Anadolu'ya daha once geenvis,

bulunduguna hukmeunek kabildir, bir

kismi Sehjuklu Hiikumdan

mintikasina ycrlesiirilmisjerdir.

dcfalcn vc toplu bir halde gcrgeklesmemistir. Anadolu'ya piuea parca ve

fa

onlarin kollan

hemen

her tara-

dagdim§lardu. Buiiuo neticesi olarak buglin bile hala Anadolu'nun

muhtelif yerlerinde

Oguz boylaniun adlarnu

abaya rasllanilmakladir.

aduu tasiyan

10

ta§iyan

Bunlardan bir kismi da

koylerdir. f§te

«

Kay

1

1

«

el'an

Kay1

lu'ya gclmiglerdir. Selguklularin 1071 Malazgiit zaferini

muteSkip bir

kisim Oguzlar Anadolu'nun muhtelif yerlerine iskan ettikleri

malumdur. Ancak Kayilar'm bu sirada mi yoksa, daha sonra

Ahmed Nad

-

Profesor Faruk

Anadolu'da

StlMEU

-

''k6ylcrirtiiz>> isimli

Tiirklcr'e aid yer isimleri, Tiirkiyat a.g.e. sh.

211 vd.

I.

Maud-din Keyku-

g ii

t

Buradan

» yakmindaki ovaya ve yaylak olarak

mislsrdir. Fakat

«Karacadag»

bilatiere kistok olarak

« S 8-

da«Domanic»e nakledil-

Anadolu'ya gelisjerinden devletlerini kurduklan bu

bolgeye yerle§inceye kadar baslarmdan gecen macera, hakkiyle tesbit

Bu husustaki bilgilcr zamanimiza kadar rivayet ha-

cdilebilmi? degildir, linde

devam cdip gelrni$tir. Bu

rivayetlerin

en meghuru sudur:

bucok kby ve kas-

a r » da bu suretle Anado-

10- Bkz: Dahiliyye Vekaleri tarafmdan cikanlan

a h a n » bolgesine

bat (1219-1236) tarafmdan Ankara havalisindeki,

Oguz Boykm, basjayan fetih hareketiyle birlikte Anadolu'ya gclmcyc vc burada yerle^meye bajdamislardir, Ancak bu yerleijme de Oguz boylan ve

M

-

Kara- ke.cll i» asirctindciidilci.

muhtelif larihlcrde gelen

c r v » ve «

devam eden hiicumlan sonunda Celaleddin Harezmsah ile birlikte Azerbaycan'a ve Dogu Anadolu'da Ahlat taraflarma gSs ctmisjerdir. Ancak Onbirinci Yiizyilda Diyarbekir ve Harput'ta hukumet kuran «ArlukogulIan»da

Kayilarm

» demcktir, Osmanogullari bu

M

yerlejmijlersc de, Mogollar'in

Anadolu'ya gcldikten sonra bir miiddet Ahlat'ta oturan Kaydar, oiadan aynlarak Erzurum, Erzincan ve Amasya taraflarina gflg etmijlerdir. Fakat hayvanlanni beslemek icin kafi miktarda tnusait arazi bulamatnalan

sebebiyle Haleb'e dogru yola gikmislardu-.

Suleyman §ah'in

Bu

«Caber Kalesi»

gecerken bogulmasi

su-ada reisleri bulunan

civannda Firat Nehri'ni

' '

iizerine aralannda yola

devam edip elmemek husu-

cscr-Nihal ve

Mecnruasi, C.ll

-

1 1 -

Kayilar Sogufe yerlestikleri sirada

reisleri

bulunan Erlugrul GSzihin babasina

aid bu rivayet birbirinden aaklen biitiin eski.larihleriniijde yer aunasina

ragmen rfQgm

KADIR MISIROGLU

3S

sunda

ihtilaf

mislir.

Burada da

Bu sebeple Kaydar'in bir kisrm orada kalmij, digcr bir kismi ise geri disniip fukurova'ya gelcikrmj vc ikiye aynlmi§lardir.

Icrkar ikiye

bdlunmujler vc

Erzurum civanncla Pasinlar Ovasmdaki

bir r

kismi kuzeye yiSnclcrck

mc

1

i

C u k u r »a gelip

Burada da aralarinda yurt lulma liususunda

yerle|mi§tir.

cikligmdan

« S u

bir

kismi gcldiklcri

kardcsi Diindar Bey'in

asil

ihtilaf

ycrc dOiimiis, Ertugrul Gazi

cmrmdcki digcr

bit

ile

kismi Mogol akinlanndan

btzar kalarak Oria

Amdolu'ya gbcctmislcrdir. Sclcuklu hiikumdan Alaud-din Kcykubat da onlan mliracaallan iizerine Karacadag'a yerlcsbrmistir.

Heniiz tarn mfmasiyla Icvsik edilcmcmekle licrabcr buraya giderken

O

a to

c

< c

'c ¥3

_©

£

>•

Sclcuklu vc Mogul kuvvctlcri arasinda deligetli bir carpismaya rastvc zayrf olan Selcuklular'a yadim cdcrek, onlann galip gclmele-

lainisjar

cs ;!?

>,»

rini sagkimisjardir.

Ertugrui Gazi'uin

reisligi

allmda oucc Karacadag'a gclen ve sonra

da buradan Sbgiit ve Domanic'c naklcdilcn Kaydar, rivSycle nazaran ddrtyiiz cadirdan ibarcililer.

$£ it CD

tJJ

°en z a> a £ n -

Bu yilzdendir ki, Nanuk Kemal

*-

himem crbab-i cidd-ii ictihadiz kim, «Ciliangirane bir devlet cikardik bir a§irettcn.» «l!iz ol Ali

dcgildir.

Mc

S'iikyman §ah'm

Firat't

°

gccerkcn bogulmasi ve Caber Kalcsi'nde

liala «

Tu rk

p £ ra

z a

r

i

» diyc

bibnen yerc dcfncdilmesi hadiscsi en eski kaynaklarda Anadotu

Sclcukilerinin ceddi Siileyman bin Kurttllmus'uu

scbcplc

bu

macerasma aynen benzemektedir. Bu

CO

c

>> vak'ayi ancak Siileyman bin Kurtiiltmrg icin dogru kauul

etmek miimkiin

ra

14 griuinmektcdir. Diger bazi kaynaklarda Ertugrui Gazi'nin babasi olarak Siileyman degil dc, Gijndiiz

Alp

gcislerumcktcdir.

Mesela Tevki-i Mehmet Paja Tarihi (T.T.E.M. nu:

79) Dii.sluniamc-i Enverl (Mukrimin Haul ne^ri lar

arasmda

zikredilebilir.

sh.

-

Biz oyte yuce

SI) vc Ruh'fnin Al-i

Osman

Tarihi bun-

Digcr bazi kaynaklarda daha ba$ka isimlerc dc rastlanmaktadir.

HSsili biitiin bunlar sadece birej ihtimaldir. Heniiz

12

§ah

bir

bu husus, tamamen aydinlatilmij

himmet, ciddiyet vc gayret sabibi kimsclcriz

ortaya cihangir bir devlct cikardrk, demektir.

dcgildir.

ki; bir asfretten

a>

t»

KADIR MISIROGLU

38

osman ogullari;nin DRAMI Babasindan kendisinc kalan heniiz kurulu§ halindc ve

Krtugrul G&zi'nin anasi Domanic'm Cargamba koyiinde medfun

Hayme

3?

I3

domi^tir.

Ana'dir.

I4

dii§mai)la cevrili kiigucuk bir «

Uc B

e y

1

i

g

i

iislclik

dc

»ydi. Fakat yerli

elrafi

vc ya-

baaci kaynaklarin iuifakla bcIirUiklcriue nazaran, nefsindc buyiik biri§

Kaynaklarmuz Ertugrul Gsi/.i'nin doksan yagim gccmis olarak 1281 vcya I288'de vcfal elligini yazarlar. Tiirbesi bizzat zabfcitigi

yapacak licrhangi mi^ti.

saliipii.

SogiU'tedir.

bir

kimsc

ijin zaruri addolilen buliin mcziyctleri

cemet-

Fcvkaladc moid ve ccsurdu. Biiyiik bir hamle ve tegebbus guciine

Ycrinde ve zamamnda harekcl ctmesini

bilirdi.

Son dercce

sogukkanli, metin vc sabirhydi. Dinine ve yoneldigi yiicc gaycyc a§kla

B

bagliydi. §ah^l hayataida alabildigine mulcvOzi ve kanaalkar olan

OSMAN

-

GAZl'NiN §AHSlYETl VK

«

biiyiik insan,

OSMANO{*l/lXrARI'NXN $ECKKtSi

1

1

-

i\

y

ke

1

Hak yolunda

ras saliibiydi.

1

i

mc

1

u

hizmctiiie

1 1

Osman

te§kil eitigi Uikdirdc feda ede-

Bu

sebepledir ki, sonsuz bir hilim

vc merhamel sahibi olmasina ragmen, kendi oz amcasuu bile -mnkaddes

Gazi'ium Jjahsiyeti

gaye.sinc cngel ic§kil cltgi anda- bizzat 15

Adi clhan Hazretlcri,

larihinin

en

biiyiik dcvletinc ttavan

olan (Xssnan

babasimn ycrinc geciigi zaman sadece yirmi

iic

iia/.i

yatandaydi.

-

KftngTiit

dim

Ilakikiitio

-

gayc dylesine

koskoca Osmanli imparaiorJugu oyle

GflTgi ilk niivc Kayilardir. Fak.it

umUmt

bir lasvip

Sclcuklu Devlcti'nin bir ewk

lanmn

-

Ileri

kGfflciik bir £$freltcn

bulunduklan mcvki, lakib

vc nlaknya mazhar oimujtur gcleni

ile sail-

ki,

cGkmek

mcydana

eltikicri

ilM

Elzcrc biiliinan

bcylik vc ajirct nicimiplanmn

-

all

labaka-

geni$ Sloiidc miizalieretlerinc nail olmuskidir. Zira bunlar, Osroanlilar'm diger

bcyliklerin aksinc olarak, goiiiyor, cihad

imk3n vc

nazarlanm garba yani

kiifl'ar flzerine

bcylikler isc biibirlejiyle bogusuyorjardi. I§tc kanaalimizce asil amil,

bu

siyasi, icab

cevirraig btiiundugunu

timitlcrinin collar iizcrindc loplandigini lakdir cdiyorlardi.

biiyiik miizahcrcl oirnusUir.

Diger

Osmanli Dcvlcti'ne vucud vcien

Buna her bakimdan

liiyik

olan Kayilar,

dim vc

ve temayulleri sen dercce mahiraue bir jekilde kuUanmasim bajanri^Eaidir.

Ba;ka beylikkr

birbirle'ri ile

bogujur ve 56k.cn Selcuklu Devlcti'nin

cah$!rlarken onlar, gaza" vc cihad

aynlnuyoilardi.

kadar

baglanmaktan, bunu

la"

ki,

ile

ycrini

almaya

mejgul buhiniiyur ve mctbularma sadakattcn

asla

Selcuklular'dan sonra onlann yerini alan tlhamler'e

Orhaii GazJ

devrine kadar devam cttirmekien bile

cekinmemis,lerdii-. ,.,.,

14 -TOibesi 1892 yilmda

Sultan Abdulhamid tiirbesi

de

Han

tarafmdan

O'mm eseridir.

yaplirilinis.tir.

yok clmckten cekinmemi^ti.' iic

en

kiiciigiiydLi.

Aynca amcaKi Diindar Bey de

man'a

Osniana meyil ve

G&Ei'yc biat

etii.» (Ne^ri, sh.

siirctle

bunlann

ba? olacak Diindar'dir^ diyoriardi, «Aiimia kcudii kabilcsi Os-

cck, halkin

Bu

Osman Gazi,

hayattaydi. Bazilan «ya5!a vc yolda nlu

altmdan halicrgoudcnip soylejiiler. Dijndar dahi balk ortasma geli-

vcciii gaiiip el

cmiyordu.

5

oglu kalmi^ti, Beyligm idaresini, bir

miiddetlcn bcri haste olan babasma vekaletcn yiiiiitmcktc bulunan

Diiiidar

itikadin giiricek, beylikten

vaz geciip

ol dalii

Osman

28-29)

Bey Ac yegeninin emrine gintii? oldu. Pakat bonu bir turlii hazmed-

l^-inde gizli bir mnlialefet vardi,

Nihayct

1302 yilinda

«K6pruhisai'»ui

fethine ciktlacagi sirada icinduki hislen aciga viirdit.

Ordimmi Rey, «

K6pr

gefer i?in Yeni^ehir Ovasi'uda toplandigi ii

h

rckctin, beyligin

;

s

a

r

ve hareketc gccccegi sirada Diindar

»m fetbinc muh&lif oldugunu ilan ctli. Buna sebep olarak da, bu liazira «Rum tekfurlan ile Germiyan Beyligi'itin

bajmi dcrde sokacagmi,

hasedini celbedccegini»

Once O'nu bu yersiz

ileri

suiyyordu.

fikirlerindcn

miinaka^a ba^ladi. Baglangicta

Osman

caydirmaya

biitiin ileri

Bey, amcasmi sabir vc

calisti.

gelenlcr

Bu

sdretle

ittifak

amca

halinde

ile

siikfinetle dinledi.

yegen arasmda

Osman Bey'i

mektelerdi. Fakat miinakaja iicrlcdikgc ba'zjtannin Diindar Bey'e

bir

tasvip et-

meyletmeye

bajladikian goriildii.

Bu sureile ihtilafin biiyumesi ve II.

Ayni jekilde Ertugrul Gazi'nin bugiinkii

zaman gcridc

vefat etligi

olmagm ksvim ve kabikye 13

gelmi? degildir.

bu

ihti-

mSni

miyecegi bic bir $cy vcya §ahis yoktu. a)

a h » dSvisinda hudufsuz bir

Durumun

ordudaki birligin sarsilmasi ihtimali bclimii^ oluyordu.

nezaketini kavramakia gecikmcyen

Osman Bey am

birhareketle elini yayina

atmij ve gdz a^ip kapaymcaya kadar kisa bir zaman zarfuida amcasim oklayaiak davayi hal-

'

KADIR MISIROGLU

43

OSMANOGULLARI'NIN DRAMl

41

Ahlaki, edmeriligi vc hayirscvcrligi dillcrc dcslamli. Gereektcn oldii&u

zaman

geride mai olarak sadcce

ati ilc

kihci vc bir kac kaftani kaiin^n.

mckte

cmsali yoktu. Kollan normalden 90k uzundu. satmdiginda diz kapaklannin altina sarkiyordu.

Og

de koyunu vardi. Qiinkli kazandigi zaferlcrdcn hisscsinc dii§en

surii

ganimcli fukaraya dagilmis vc

TuKugu yolda

liayir i§lcrine surf cylcmigii.

lanmizda

Dii§manlan bile O'nun meziyetlerini kabul vc leslim cfmeklc hie bir icrcddiii gostcrmemJ$!erdir.

dolu olan

Hammer bile:

Gercekien

c^i

bir

bir

iliihf

cok kayit

le'yidc

vardir.

17

mazbar olduguna

Bunlardan

biri

«,

17

mQessislerimn cGmlcsmin

zimam

bir hijkiim

elmeyen jecaatme

Bunu

elmi^iir,


li.:issa-i

fa/.TIcli te§kil

inkardir.

Ertugrul oghmun

liulkunn niftlik

islinadgahi

mckten

tier

imiivazi olan iikr

hatira-i

i

dcriz ki, la-

-

«B;V/i kiilOb-itcvuiili-iiiiuicbcrcdciiniharrcrvcristc keg-i sutflr bulundugii

bir jahs-i mofluil-iin

biiyiik devlcller

fesebbiisperveri

lifuz

liyle ol flsnn «ullc-i

merasim-i

oldugu nakabil-i

osmaniyandaki yad-i

lfi

ilzcre va/.-i

enzar eyleriz.»

amiklir,

bu

idfirc

biiyiik bir maliarei sahibi

O'nun kumandasi allmda

bir

cehrcli vc r

uzuna yakin orla boytuydu.

Osma

a

gbrului'.

n » veya

Bu yiizden

bazi larihlerde «

«Osmancik» (Osmancuk)

K a-

adiyla amldigt

Zehir gibi aci bir kuvveti vardi Kilicini kullanmakta ve ata bin-

tcrtib

i'lSn

ve

ijaat eylediktc

scr

ve crkan-i devlc-

pervedigfir-i

vc 01 dnnun

harckctini saglamigtir.

amedan-i buz^ardan biilunmagla ki vak'a mcclisdav kiyam vc

hiram b^yummjlar vc ol esnada

bila"

tehiyyct-u ielara

« Sultan

O.vniaii

GJxTye karji

dirmemesi ve halts bu

tcilip cdilcn suikasltaii

Tekfuru

laral'indan

Konya

§ehri'nc gelmi? vc

goriincc

Osman

haberdar bidundugu haldc bunu yegenine

/iyadcsiylp nicdrcsc-i

memnun olup Imzur-i geiifc-i

swllaniye duhul

Mevlana canibine

liiyyct ah/.-i dcsl-i inabct

ve sim-i

ilc ifa-yi

miisaraal vc

niha\ie-i

ba.'
nSgeh-zohanlan

me'muriyel eylediktcn sonra

icra-yi

merl$im-i setam vc

isUmiyye mir-i

pir-i

mu^riinilcyh

isar-i

•/.

*h.

110

dunya vc

ahiret

himjnet edtib;Saltanat-i seniyye-t

niti$artinileyhc evjad-i evlsidiria'intikal

ve miiddet-i

tavile al-i seadct

bil-

olmalarma

fatihahiin

Tckfurla btriiktc harckct elmis, olmastnm sebep oldugu bil-

ImdlanniO cHis-i

1,

te-

/Mr-y\ inabet vc sikke-puj-i iradetlcri ola-

scrir-i saltaiiat-i

islamiye ohiialanni

dirilmekledir.

I6-H*mmer-G

il'3-yi

Key, Alairddin kendisinc bir peder bulmu;, ben de

seni cvlfld cylcdim, buyuniiuslar. Mir-i mu^iiinileyli bu inayct-i

mefili seiir Sra-yi jevkel-u saltanat sflikasttc

Osmwn

MevlSna-yi miisMinilcyh ha/retlciinc mfisSadefeetml; «Hazrel-i Mevlana» mfr-i

okkiklannda haklannda Itcy'in Bflecife

sirr-i rijtc-i

«Mcv[aii3 Cctaliiddiii-i

ekber kcndiisiiie'yar vc yaYer olarak Saiay-i SultSni ucrdiibam vasatmda

.

Haymllah Efendi Tarihinde, bu hadiseye Dtindar

ba'd-el icrS-yi

kendisinc cvlSd idiib bc»

rak ol haziclin niiindan-i sidk-binanilan silkinc dehaleile haiz-i seadct-i lctinig

Selyiik^

cikan-i dcvlei

mc'muriyci ziinmiida saray-i Sultaniyc miilevccdh bulunmiij olmagla tevfik-i hazret-i

gazadan digcrinc $cvk

bir insandi. Karayagiz

SsiiiL-i liali

scranu Hazrcllcri «ErrugrnI Bcy>» cfiolblndert ba'zi mevadd-i miihimmc

inflsSrunileybf

miikcmmcl

muldkSne

bu

aarayim da'vat vc

/at-i gerife bizi

teMlgi hidmcliyle dar-i sal(anal-i Selvukiyyc ulan

vc

ve ficyccania feo§uyorlarch. Fizik? biinye itibariylc dahi

talx;

bu

mOdb olub derbal

meclrese-i gerifderi cSoiblnc

sevgidea ahyordu. Hcpsi de biiyiik ve degerli hirer kumandan olan silah arkada§Jan,

ifSretlc

ittihaz. Idiib

cykdim, dcyu hcynehumada ma'kud olan

iitiliaz

injcis5r-i kalb-i piriiiiclcrini

ci-

olan Os-

bir laliakkiimdcn degil, kai§ilikli saygi

tamfina

Riimi« kaddese sirrchu-s senl Hazittfcri

fikrimizin

Gazi »

clmekfe

ziyfifet ol jalus

ziyiifct-i

kibar-i mcjayiliini

fibuwet vc bunflvvct^birazara

kciulini alikoyamamistir,

C&si, olorilesini zoraki

kendusiiic peder-i maiievi

ulunu ve

de anlan kcndjmc peder

la'zimiiii - ki,

diyerck O'nu takdir

ncscW

vc ffySn hozcrfitma bildirmek gareziyle bir

m-

ameasmi oldiimms. olmasiyla

olmasmi temenni edeeek dereecde

olmak

gclii.se,

amal vc

yeni padi§ah calis oldukca millet, (Xsman'm hiisn-i

insanlan sevk vc

man

viis'at-i

eden cvsaf-l maneviyycyi

beraber,

Osmanli tahlma

verilmek la/.un

ilave cdoriz ki,

dair kaynak-

ya/.digi larih garexkarliklarla

-

.Ostium liakkinda

.

yanina

de ugruna ba§ koydugu

ve ba'a nviiyat-i mevsukadan oldugu iizcre ^Sultan AlSiiddln-1

hakkibii kabul

Iki

zifcr-u

beyan buyuimu|Dff...»

(T3rih-i AtS, C.

I.

obnujlarve ahfad-i adSlet

da'vitt-i

ill-'

hayriyyelerindc tahsis-i bi-

sh. 18-19).

.

Kur'an-i

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Kcrime gOslcrdigi

Yapacag) birakmazdi.

Ne yazik

ki,

konulmu§

Mr

«Ertufi» u(

mau-i

bu hadiscyi

affcdileii

Osman

Hammer jtiyle

cikaidi vc daha yiiksek bir

mahale va'z

Peygambcr

vusitasiyle

teblig

(dunmu;

Kur'an oldugunii beyan eylcdi. Ertugnii kitab-i kcrimi ahp

yiini

uyumak

scdadan su sozleri

isitti.

«Madem

lei,

bfltfin

Uyudu vc sabah uykusu esnasinda

istcdi.

sen,

wkudun, evlfidin vc evliidm ncslcn ba'den sh.

hancsine misafir oldu. Za-

Ertugrul bu kitabm ismini ve nedcn

cylcdi.

sarkhlarm efklnua goru iniillicm riiyalara pck

I.

/Mm

banc, Krtugrui'im oniindc biiliindiigu dolaptan bir kitap

gece ayakla okudu vc ba'de biraz

mer... C.

G^zi'yc, ba'zikrmda isc Ertugrwl

anlatmaktadir:

bahsctiigini sna| etmesi fizeiine, hltw sahibi

bir

meshur ruySsidir.

Kdprulii bir yazisinda

scyahattnde takvasiyle mitruf bir

istirahal gclincc, s8hib-i

«Kc)Slini]lah»

ilc

§ahsiyyel vc icraatindaki azamct hSla layik-i degildir. ftiad

18- Kayoakianmizin haV-ilannda

G&fye,

Miami

43 19

son cicrecedc miikemmel planlar ve hi? bir §eyi tesadiife

isj

vechite oriaya

biiyiik

,s

riiiisaidriir.

benim

Bir

ki

kaxkari vaki olarak

tecelli-i

kadfmimi okadar hiimietle

k.cla"m-i

ncsil, nail-i izz-ii

san olacaklardir.»

30) Nejrt vc Ali tarihlerindc Ertugrul GSzl yerinc

(Ham-

Ostium G&'a

gecrnektir,

19-

«Osman G&ti

niyaz

elti

vc bir lahza; agladi, uyku gSlih

Gordi kim kendulcriin aralannda bir

m% jeyh var

cemi halkun mu'tckadiyidi. Adi dcrvij iii'meti

idi.

davan cog

idi

Ve Osman Ga/i

OSMAN GAS

Hah

I

ve Islam

tarihinin

en buyCk devletini kuran ve

O'na kendi adtni veren mubarek

bir

sima-

ay kim

ilia

idi...

Dayim

Bu

azfze

konuk olur

gah gclur

Osman

idi.

koymndan

Ga/jniin

koynma

bir

bu cikan sulardan kimi

Andan uykudan uyandi. Surdi

iter

geldi.

zffiiir

Ve

«Beniiin

KtZOTfl

uyudu. idi.

miisafirbancsi half

ay dogar, gclur

girdiigii

idi.

Ve

Ve

olmaz

Osman Gazi kim

Osman

demdc gobeginde

GaViniin koybir

agac

biter.

her dagurt dibinden sular

vc kimi bagcalar suvarur ve kimi cesmeler akidur.

§eyhe haber verdi. §eyh cyjdur: «0|ul, Osman!....

Nana mujluluk olsun kim Ilak Taala sana ve nesline PSdisalJik verdi. iiur,

oJmug

deivijluk batinmdayidi. Dunyesi ve

golgesi Herri dutar. Golgesiniin altmda daglar var.

Vikar ve

-Ttirk

Bu

Vc

oldi. Yatdi,

Hayli kerameti

vc s3hib-i cerag ve a'lem

dalii gSll

uyudu. diisindc gordi kim bu azfzin inuia girer.

idi,

idi.

Malhun

seniin

helaliin

old l3>

der.

MubSrek olsun»

Ve hemandem

'.

KADIR MISIROSLU

4)

«Osmanh

Imparatorlugu'nun

larihinin dcgil, belki biitiin Kurun-i

mcs'elelerindcn biiyiik tarih

biri

teessiisii

Vusla

addolunabilir.

muammasinm

liala

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI mes'elesi yalniz Turk

(orta cag) larihinin en

O'nu

miihim

gbriinmcktcdir.

Buna ragmen bugiinc kadar bu 20

halledilemedigini g(jriiyoruz.»

denizden lehdid ctmck liizumumi cok

iki

den

demek-

biri

Osman

Hami Danismend

Gazi'nin §alisiyct vc laaliycti

hakkmda su

de eserindc

ayumak vc bu

arazisini up muhielif parcaya ayirmakla nelicelcnmistir.,

«Osmanh mcnbalarinda devlct Gazi'nin

vc klkib

saligiyeti

mistir. Hatla fiiluhati bile bir

va

ciiigi biiyiik fikirle

1

1

kez hfilindcdir.

lekfurlanndan gelisi

clmcz bu

biiyiik

lecrid

mUhim

kolayca

hallari

mak en

sezilebilir.

biiyiik iicdcl'tir.

Heyscyden evvel

Karadeniz ve Marmara islikamcilcri

isle

vaziyclini

cok

iyi takdir

cden

Osman

Gaz'i,

bu imparatorltik karsisinda

iic

biiyiik

mer-

icin,

elmek

Osman

bir

«d o v

1

e

t

muvaffakolmustur.*

Bunu saglamak

etmek

A

h

i

1 i

k

b'akat rcislerinin adi siaca

I

i

» 22

ve «

B

makbul sayilmayan «

i

i

21

» dev-

ve tatbik

oturtulmus

icin dint hissiyat

a b a t

g

tespit

ilzerine

basiietini gSstermistir.

Bunlar asimda bircr « b a

v;irdi.

siinniligi siar itiihaz

c b c y

Gazi, onu bu gibi dahiyane

istifade

inamnda Anadolu'da « miihim tarikat

U

zamanda saglam temeller

» liSline getirmistir.

ccrcyankudan da

tedbirini iltiliaz etmis

bu plan sayesinde kendisinden sonra

uiliayet buralari sirayla felhe

ralmis bulunan

bundan

diger Turk Bcyliklcrine nispetle en kuvvctli rakib scklini alabilmek icin

tatbik ettigi

cdilmi§ taktiklerle kisa

bir kcrc dcnizlcrc dayan-

dolayi takip cdilmislir. tnkiraza do-gru giden Bizans imparatorlugu'nun

siircn ablukalarla lskat

mevkie de

Gercektcn, babasindan kiiciik bir «

buraya kadar en

Bey'in biiyiik bir itina vc ullizamla lakip etligi plamn ana

ur;

OrhanGazi

cv-

noklalanni gozden gecirdigimiz saflialanna dikkat cdilccck olur-

Osman

edip scnclcrce

ve her

bu miikcmmcl plan daircsinde alilmrs hesapk adimlardan baskabir liitiihaltnin

o devre gore cok mustahkem

Gazi'nin clindeki vcsaiile bunlar diger kiiciik

buyuk asker bu mcrkezleri « h a v a 1 e » denilen mukabil istihkamlarla

ze-

adamm her seyden

Osman

Bizans

sehirleri

ve ehemmiyetsiz kalcler gibi birer liamlede zapiedilcmiyecegi

giizel

«Ga

bir plan takip ettigi vc biitiin liarckellcrinin

sey olmadigi derhal anlasiUr. ilk Osmanli

sa

askcri chcinmiycli haiz vc

rollln za-

i

muayyen vc munlazam

isle

Rum

fcthine miinhasir goslcrilmis vc ncticc ilibariyle

salhi bir nazarla bile Ifikip eder vel

lakim

oynadigi

tebariiz cttirilcmc-

B a 1 la G a z »den daha vazih bir scy yapilamatmslir. HalOsman Gazi'nin askcri harekatini tarihf bir harita iizcrindc en

t -

buki

imaparalorlugunun Anadolu arazisinde Izmil, Jznik ve Bursa

miiessesesi olarak tebcil edilen Os-

manina gore azamcii maaiCeessuf heniiz lamamiyle

kalcler

Gcmlik korfezlcrine dayanan Os-

manli kamalan, Bizans'in o mintikada o zamana kadar yekpare olan

calib-i dikkat miilahazaya

ycr vemicktcdir:

man

parcalar arasinda muvasala ve irlibati

kesmcklir. Isle bu suretlc izmit ve

Osman

etmis

Gazi'nin planinda giize carpan hususiyctler-

de.Bizans arazisinin arasina karaa seklinde girinliler yaparak

muhielif parcalara ledir.

Degcrli tarihei ismail

45 iyi takdir

n

i 1 i

5

k » adinda

» tarikati

Osm

ve

O'nun zaiki

idiler.

a n » olan vc

etmis bulunan bir topluluga tarihen sabit olan derc-

cedemuzahir olmalari ancak sehirlestikten sonra sunnilesmis bulunmanikah edijbkizini

Buna benzer

Osman Gaziye verdi.»

bir rfiya da Ogu/lar'a aid Lizeie

Bu da Tuiklcr arasmda

mektedir.

(Asik Pa$a-zadc Tanhi, N. AtSHS nejti sh. 95)
Ca

in iii

t

TevSrih

cski bir an'anenin ta Oamananlilarn

l

anyla kaabil-i izahtir

»denakledil-

kadar devam edip

21

Islanbul

geldigini gdstermektedir.

20

-

22

Fuad ICOPKULt!

-

Osmanli Imparatoriugu'nun Kurulusu Mes'elesi, Hayat Iti)

Mccmuasi

S. 11, Istanbul

-

C.

-

Ismail

1947

sh.

.

-

Mufassal Osmanli TSrihi Kronolojisi C.

Fazla bilgi i?!n bkz; Seyahatname-i ibn-i Baluta (Mehrned Serif Bey terceme-

Divan Edcbiyatmda

1927 23

-

I.

13-14

Fuad KOPRflLij

I.

a

HSmi DANl§MEND

Bte.

Fuad KOPRLFLt)

..

a.g.m.

ilk

Mutasawiflar.

KADIR MISIROGLU

45

Osman Gazi

Hakikatcn

Cideliali'mn ktzi Balii (Mai)

planum geni$

o zaman ah! ululanndan olan §eyh

M

Hatun'la evlenerek bu taiikat mensu-

§eyh Edebali, rivayzaman Adana vilayctinc Ulbi olan

6lctide destegini saglarmsttr.

etc nazaran kuiey§?

vc scyyiddi.

O

Karaman'da' dogmu§ Misir vc Suriye'dc

bagh

manh

«1

1

b u

tahsil g6rmu§tii. Eski§ehir'e

n u» mevkiinde tekkesi vardi. Sonradan tekkesini Os-

r

Beyligidahilinc nakletmi§, bu da Ostnan Gazi'ye tcvecciib eden

alaka vc miizahareti arttirmisli.

Osman

Gazi'nin buyiik olciide muvaffakiyctini saglayan diger bir

Smil de o sirada Iznik'teki

Rum

Imparatorlugu'nun istanbul'a naklo-

lunmasiyla hudutlardaki idarcnin gcv$emi§ bulunmasiydi.

Fazladan olarak sou dercccde biraz kuvvetlenince

itidSl ile

hareket eden

25

Osman

Gazi,

melbuuna ba§ kaldtrmami$, mthslumanlarla

arasinda ihtilSf cikmamasi iein biiyiSk bir gayrct gostermi§tir. O'nun bu

luiumunim Orhan Gazi devrinde de aynen devam ettirilmeye cahsddigim gtkmekteyiz. Selcuklu Devletinin 24

-

Bu

isith

kaynaklanmizdan Maltian Hatun,

(Oiuc Bey TSrihi,

$ogunda §eyh

sh.

A laud din

blnti

§cyh Edeblll'nin

Omer Bey* kaydma

km

dogru olarak yazjldigi

dogmustun (Bkzr 25

•

yagmaliyarak

I.

Orban

rasllanmaktadir.

olmadigi anlasilmaktadir. O'nun

iizere <-Bala

sjirecek

Mai

Orhan GSzl Uo

G£zi'nin bir vakfiycsinde

Bu

sebcplc

3

Riislem Pa§a Tanhindc

kizi

-

Osmanli Tarihi. C.

seferi, sirasinda Istanbul'a

I,

sh.

O

105)

ugrayan Ha?ltlar, jehri

bir«L3tin tmparatorluguwkump buraya yerlesmislerdi

(1204). Bizans da merkezini bilmecburiye Iznik'e nakletmijti, mes'ud bir tesadttfle- iste

bu merkczin ycnidcn

i""^*^**"' '*u'' ^&*«^!

Mai Hatun'un

Hatun»dur. Bundan da SSdece Sebzade Al&uddln

Hakki UZUN£ARS;ILI

Dorduncu Hach clli yil

RSbia Hatun

bizzat seyhin kendi adt bile)

yakin fakat farkh jekillerde kayithdir. Bundan

Bey'in dogdugunu yazarUr. Halbukt

«Mal Hatun

bu devleti 1243

9-12) gibi muhtelif jckillcrdc gecmektedir. Eski tarihlerimizin

Eflebtfli Hazretlcri'nin kizinin adi, (Iiatta

Hatun veya buna

yerini,

(Ncsri, sh. 82, 83

Istanbul'a nakliyle hudut

icindo bulundugu devreye rastlami$tir.

boylannm

binbir za'af vc gcvseklik

^

•

-i-v;*

KADIR MISIROGLU

48

yilmdan beri kargi

vcsftycli altinda tutan

OSMANOGULLARCNIN DRAMI

Mogol Uhanh

Evct

Dcvlcii ahnca O'na

Orhan

tii

zamamnda bile her yd, belli bir vcrgi vardir. Bu bakimdan Osmanh Devleti'nin

Gfiaa"

vcrildigini gOsteren kayitlar

Osmanogullan

26

Devleti'nin de ilk miibarek

en

gtizel,

O'nun kaynakJarnnrzda yer alan me§hur

Osmanogullan,

fi-

Osman

vasiyeti

ifadc elmeklcdir.

28

Bursa felhcdilmek iizereyken

o, miilcva/.i bir

higuna ctkmak uzcre bulunuyurdu.

«Beni

gol guitluglU

kubbenin

Yanma

caduda cennet yolcu-

cagirtligi

Cihan

taiihiiidc gi riilm

Piyast HSnedarw

allina koyasm!...» demigli.

Oldenburg H5ncdani

Bununla

Abbasi Htmedani

HIiftgHanedanj

«Oglum!,„»

-

ifjlemyycsin.

dedi.

BiEissedighsi

jyiee

layasinj...

ki;

geriat

bir

bilraeyince

itaat edenlerl hos. tutasin

etraiyesin

insan

buyrugundan

«Tanri

gayri

i$

samp, anulemasindan i$e ba$lamayasin. Sana

etmeyerek beni §ad et!... Ulemaya bulsun. Nerede bir itim ebH duyarsan, ona rag bet, ikbaf ve hllim goster. Askerine ve maima gurar getlrip §eriat ehHnden uzaklasma!... Bfceim meslegimiz Allah yolu ve maksaduaiz Allah 'in dimini yaygeulendir vc dhadi rifiyet eyle

maktir.

-

kuru

cihangirJtk

ve

fcavga

Osttian Gazi devrine aid

kamilen masnu (uydumia) ve imlrcUcp oldugunu

27

- Ajife

528

yil

(842-1370)

508 yil

(1448-1956)

(Arab)

507

yil

(Iran)

457

yil

iddiahnniri ve bu hususlaki

Ef&ni

Paja-zSde

3f)AM§.\fEND -

-

dr.

dS$umlr3ek» (Fisad

a.g.e. sh,

Ne$rf, Bchcet-flt Tevgrih, T3c-iit Tevfirih

KOPRULL

-

ilh...

-

M.S. 226)

456 yd

(863-1319)

Cl'Mc)

446 yil

(M.O. 220-M.S. 226)

(Mogul)

428 yil

(1206-1634)

425 yd

(226-651)

(Mauir)

418 yil

(890-1308)

tlabsbtirg

Handam

(Alman)

398

yil

(1273-1308) (1438-1740) (1745-1806)

'apel

Haoedam

Anjoo

Ilaiiedani

t

(Fransiz) .

Orange Hancdam

393

yil

(987-1380)

(Ingiliz)

329 yd

(1154-1483)

(Hollamia)

311 yj

(1559-1650)

(TiiriO

300 yil

(1108-1408)

(1672-1702)

Tung Hancdani Itragansa Hanedanj

Itouitxm

Hancdam

IvlakcdonyR Pianetiani

&

(750-1258)

(M.O. 249

Arpad Hanedaru

A niik Hanedam

islikhll

(1281-1922)

(Iran)

Ronianof Manedani

I.

yil

d.di)

davasi

2V

Bu bakimdan

Aynca

jt'iylc siralaiiiriar:

641

'scrk

vesikalann hicbir ash yoktur.
(a.g.m.)

hanedanlar

(T£i.k)

serial igleri nizani

Yoksa

degildir!..* 26

ki,

Beyligi'nin ba§ina gectigi 1281 yihndan

itiiHidii

Hancdam

Sas an

adiiletle

U$

uzun

(Nmve()

Hancciani

Cengiz Ilanedoni

ve askerine in'ami, ihsani eksik

ihsanm kuleagizidu. Alenii

Kun

kaydettigi en uzun tSmurlii hancdandir. 2 *

(D.maika)

Pan Hoocdani

Sonraogluna doncrek;

sur'allcndirmcyi kasdelligi anlagihyordtl.

-

tiirihin

Cazi'nin kiiciieuk

Ounanli Hsnedani

Orhun

aniuda dahi zihninin fctihle me§gul bulundugu vc bunu

oliim

kavga

b) Osmanogullarriiin §eceresi

Osmanh

Silesiyle birlikic

tagim icskil eden Osmati Gazi Haxretleri'nin gahsiyyel ve

kirlerini

-

49

Kum

yolu; Allah yoluydu!..

yih olarak bu devlettil munkariz bulundugu 1335 yilmi kabul

isiiklali

etmck mecbnrlyetindeyiz.

loiricl

Osmanogullan 'am

ve cihangirfik davasj degilL Devlclimizin miibarck ve mukaddes yolunu. O'nun aziz kuructj.su Rabbine vartnak ilzereyken bbyle cizmi$ vc bu ruhu, halef'lcrine ilahi bir nclba nfilinde armagan ctmi^ii!.,

da ayiu gckildc davramlmi§tir. Gergckten 1335 yihnda ortadan

kalkan illumller'e

biitiin

Vasa Hanedam

(Rus)

(W

294 yil

(1623-1917)

289 yil

(1700-1932)

'

(Ponekiz)

232 yd

(618-907)

(ifoans)

270 yil

(1640-1910)

(Ispaiiya)

189 yil

(867-1056)


131yd

(1523-1654)

KADIR MISIROSLU

SO

1922 yilma kadar bilafasila lam 641 yil boyunca daima anar$iye karsi

sallanat'in ilga edildigi

siirmiismr.

Bu da Turk

Millcli'nhi tarih

olmasi, baja bagh bulunmasi vc istikrara meftuniycti gibi sebeplet yamnda bir de hie siiphcsiz bu hancdfmm temadi edip gelen larihi mezlyetlerinden dogmustur.

boylesine uzun bir

islikrai' icin

Osmanh Hancdamndan sonuncusu da VI.

Gazi,

OSMANLI PADtSAHLARININ NESEP CETVELt

Millcliroi/.in usliin vasiflannin tck basina

Abdiilmecid Efendi'nin

kafi gclmiyecegi bedihidir.

otuz

hukiimdar gelmistir.

alii

Mehmed « S u

1

t

tiki

a n »

sifali

Osman

Sou

Vahideddin'dir.

mevcut

halife

degildt.

O,

a

1

i

f

c »

Osman

1.

I.

(1299-1326)

Osmanogullan Yavuz Sultan Selim Han'dan itibaren « H i a fe t »i dcderuhte etmisierdir. Ilk halife Yavuz, son halife de Abdiilmecid Efendi'dir. 1517'den 1924 yihna f e » sifatini muhakadar 407 yil Osmanogullari aym zamanda « H a

H

yalmzca «

idi.

I

Orhan

2.

1

1.

(1326-1359) I

1 i

faza ctmijlcrdir ki; bu da larihle en uzun sUrmiis olan hilafetlir. ret-i

Elm

Bekir'den itibaren hesap edilirsc

Yavuz yetmis

ilip

-

ikinci,

I

Bayazrt

4.

I.

(1389-1402)

Abdiilmecid Efendi'nin sallanatsiz hilafeti ancak kadar surmusliir. (18 Kasim 1922 - 3 Mart 1924)

Ancak

I.

(1359-1389)

yiiz birinci halifcydi.

Abdiilmecid Efendi de

Mural

3.

Haz-

ileridc izah edilccegi iizcre

-

O'nun

bir

bucuk yd I

Erra Siiloyman

hilafetinin mesrii

added-

(1403-1410)

I

Musa

|

rjdcbi

(1410-1413)

1

Mchmcl

5.

I.

tsa polcbi

(1403-1413)

(Tckbasjna 1413-1421)

addedilemiyccegi munakasahdir.

I

Osmanogullan, yiikscllmislerdi.

Hiiafeti larihle

O kadar ki,

aradan

en muessir ve sumullii

elli yil

gccligi halde,

bir

mevkie

bu dint mevkii ye-

vc teskil ctmek ccsaretini gosteren hie bir islam lideri cikmamisiir. Gcrci bir zamanlar Serif Hiiscyin'de bu temayiil niden

Mural H, 1421-1444)

(2 inci defa

1444-1451)

te'sis

miisaliede cdilmi§. fakat

"Serif" olmasma ragmen O'nun bu arzusunu

bosalan bizzat Araplar bile kabul etmemi$lcrdi. Zira Osmanogullan'ndan

guc vc ilibar yeryuziinde hie bir ailcde mevcut Bu, siySset sahasmda da, din sahasmda da aynen boyledir. Onlarm Turk ve islam larihinde gercekleshrdikieri uzun sulli, stikiin ve Sdalet devri,

daha ele gecmesi imkansiz

gomiilmii§sede, dost diisman

bir

biitiin

« a

1 1 i

n

c a g » olaiak tarihe

insanlar uzerindeki biiyiik te'sirinin

daima tJze ve diri olarak devam etmekte oldugu mus9hede edilmektedii'.

I

,

7. Falih (1 inci

Mchmet D. defa 1444)

(2 inci defa 1451-1481) I

degildir.

bir ycri dolduracak

bir

6.

inci defa

(1

8.

Bayazit

II.

(1481-1512) I

9.

Selta L

(1512-1520)

1

Mustafa Celebi

OSMANOGULLARI'NIN HUSUSiYETLERI VE CiHAN TARiHiNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL

-

II

Siileyman

10.

I.

(1520-1566) I

ll.SelimH (1566-1574)

Mural

12.

A OSMANOGULLARI'NIN HUSUSlYETLERi

111.

-

(1574-1595) I

13.

Milnevi liakimdan

a)

Dindailik ve linan Asabiycti

-

1

Dindarllk, -liaraalcm manasiyla- dinin,

limn

ayctkfir bir liayal laraim ifadc cder, teftli

ciiircrck lemfidisini saglayacak

Iczlihiir

:

asabiyeli

ilk pfidisah

hayallan da siyascltc lakib

n

cttikleri

vcl! banisi

yol, devleliraizin

.cihangirlik i

14. Aritnel

Musura

15.

(1603-1617)

onu tcrakki vc

isc,

I.

(1

I.

inciikifa 1617-1618)

(2intadofi 1622-1623)

ttolu

Dciiilcbilir ki;

bu

~~

hamlelerde

iki lial,

~1

yani, 16.

larilt

boyunca

Osman Gazi

son padijah Sultan Vahidecldin'c kadar

n

ri-

-

adeta

Osman

II.

17.

1 :

Mural IV.

Ibrahim

18.

I.

-

(1618-1622)

(1623-1640)

(1640-1648)

bir ITirik vasiflanni icskil etmijtir.

Gcrjeklcn, bu ailenin

i

emir vc nchiylerinc

vocd ve heyecan

cden gayrcl-i diniyyenin adidn.

degismez

d

III.

I

fcrcli

dindailik vc iman asabiyeli, Osmaiiogullarinin

Bu

Mdimcl

(1595-1603)

d

a v a

s

i

Hazretlcii'nden 19.

mensuplarinm sahsl

Mclmir.l [V.

211.

(1648-1687)

Sliliymarl II

21. Alimc.l

(1687-1691)

II.

(1691-1695)

yol ve prensiplci de mcydandadir.

larafindan

giitmck

y a y in a k » olarak lavsif ve

i

biiliin

«kuiu kavga ve d e g

i'iilen

de

i

A.1

1,

tcsis

a

1

ve talbik

h'

i

n

22. MuSlahi

Ahmci

23.

II.

(1695-1703)

III.

(1703-1730)

edil-

I

mi$tir.

Ahiadmiii bu cihad vc giiza yolunda gcigiislcdigi

giicliikler

ve

katlandigi cziyeder cilian tarihittin en ulasdmaz ferdi kabramanliklarira Icskil

ki, cildler

edcr

lalilamaz!

.

.

,

Oluz

Hiidavendigar!..

kiisur

Hack taarruzunun karjisiiia

Anaddu

ile

dikilcn bir

Rumeli arasuida yildinm

I.

(1730-1754)

25.

Osman

III.

(1754-1757)

26.

Musiafa

27. Abtiulhimir.

III.

(1757-1774)

isirdigi

L 28. Scliin

me-

III.

(1789-1807)

Yildinm

Mubarebesindc ordusunun bozulmaya

tugunu goriince, lnrsmdan kuvvetle

29. Moslafa IV.

30.

(1807-1808)

i_

31. Abdiilmecil I

i

3.

Marat V.

— hamil

(1876)

II.

(1876-1909)

35.

Mchmct

1 I.

(1861-1876).

r

34. Abdill-

II.

32. Abdiilaziz

(1839-1861)

en bir er gibi kahramanca diismana saldiran ve bu suretlc maglubiyeti galibiyete d6nii§turen ve dalia saymakla bitmez efsfmevi kahra-

Mahmut

(1808-1839)

r

yiiz tut-

dudaklarindan kanlar akark-

manliklarla milletini zaferden zafere kostarmus. bulunan bir Fatih!..

I.

(1774-1789)

Murad

sur'atiylc

kik dokuyarak emsalsiz zaferlcr kazanan talihsiz bir ISayezid!.. Belgrad

24. Marimvil

dolusu lavsif vc hikayc cdilse yine de hakkiyle an-

~1 V.

36.

Mohmel

VI.

Re$al

Vahdellin

(1909-1918)

(1918-1922)

KADIR MISIROGLU

53

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

.

I

ok yagmuruua tutluklan

Yeiiiceriler gadinni

kar§i (ck ba$ina

n

i

durabilmek

clik

mahmuzlayip

dO neb i li

n a

r!..»

«

bir siradaalini

dtigmanma

Istcycnler k a r 1 1 a r nn n ya bir Yavuz!... Atmm iizerindc

icin bcline

Ve

dalia

saymakla bitmiyecek bir 90k

istihkar edorek milli tarihimize

ilokiilen

icmiz kanlanyla yazdiklan allin sahifelci, hep «

me

1

t

u

1

a h » dava vc hcyccanmui

Yahya Kcmal

Biiyiik gair icin .son

Rumlugnn son

urgan saraiak yetmi§ kiisur ya$inda sefere

elmi§ bulunan bir Kanuni!..

eseii dcgil

k e

1

I i

.

dogdugu ycr olan «

SSey,

derece giizcl vc ijairanc bir

midirL

comertce

a- y

i 1

U

s k u p »

giizcl bir sekiklc ilndc elmislir.

yaiamij vc taibik

diyc haykiran

cikan vc miiddet-i saltanatinda lam 360 dttgman kalesini islam'a mal

kahramanm, hayallarmi

diyerck en

ctmistir. Bir misal

Bu

66

soylcdiklerini fiilcn de

vcrmek gcrckhse, Anadolu'da

islinadgahi olan Trabzon'u fclhe gidcrken, sarp kaya-

liklardan yiiksck vc yolsuz daglardan

asmak mccburiyclinde

fetbiyle,

Kainal'm mcdiari yiice pcygambcrimizin mcdliine mazhar

olmus. bulunan vc tflrihlcrc

namim

«

E

b u

-

t'eth

1

vcl

m

e g a zi»

olarnk geciren o koca nlikflmdar Trabzon'un arkalannda sarp bir dagdan gecil bulmak icin cok miiskiilat cekii. Atmdan inmck vc uzun bir

miiddci yaya yurilmck zoranda kalmr§u. Ajik Pasazade

tcijbihlc

kalmisti.

Yaninda Uzun Hasan'ui Fatih tarafindan kendisinc « a n a » diye hilabcdilmck scrcfinc nail olan anasi Sara Hatun da vardi. tslanbul'un

t;uiiii

ba

hadiseyi §oylc anlaimakudrr.

§ar Dagi'ndu devaimydi Bursa'nm

«Uskiib

ki,

SSir late

bahcesiydi

ciiikiilmits teraiz

«Bulgar Dagi'na kirn

kaiun»

oldular. Padisali bu i

diyor. Fakat

yalmz Uskiib

collcrine kadar turf

mti?I Orta

Avrupa ovalanndan Yemen

iman vc Islam adma harcket eden

keskin vc kudrcili kihclanylc fctbedilmig uzak vc

falih

yakm

ecdadmiizm

biitiin

beldclerin

dag vc ovalan da Allah yohmda dokulcn o rmibarck kanlarla

bir

lale

bahcesi haline gelirilmi§ degil miydil..

Yalmz bizim tarihinin

Osmanh

Sultan

ailesinin temsil

-

ve takib

cihan etligi

dcgiildur.

fillati

oiuptmr wiyetitn,

Hakk-p biiMnet-i

«£hl-i

kMni

ciind-t ricalullah

file,

serteser kahreylentektir niyyetim.

«Esibiya vu evliyaya istsraadlam yap benim, «Liitf-M

Mak'dandhr

Itemera fiiamid-i fcth-is' Esusretim.

«Hamd-u iilah var gazaya sad fefizaran ragbeftim. «Ey Mohammed!.. Mucaaat-n aliiiraed-i misMap He, «Untfirmi galib oia H'da-yi disae devJe4lra*»

Mthmcd'e Sara Hatun

yttridi. Elhasil-

anasin bile alup

eyidlir (soylcr):

Hay

ogul,

Hazie(vannca) hacil olmayavuz (olmayalim) deyudur (diyedir). kihci vardur.

ibtiyar etmeseviiz (etmesek) bi-zc gazi

demek

Ve cger biz bu

yalan olur» dedi.»

zalimali

*

gostcrilebilecek olanlann binlerccsinden sadece bin

olan bu misal, Osmanogullan'mn larih boyunca gayrct-i diniyye

«DiB-i tslam'iBi raikeired gayiretidir gayretim, «FazI~i

Uzun Hasan'un

Bu zalimcdcr dtn-i isKm yolmadur kim, ahretde Allah

Bu mevzuda cahid-u

iizcrinc indilcr.

kim biziim eiumiizde islam

Zira

davayi «fimtisal-i

Drabuzun (Trabzon) tarafma incr

bir Drabuzun (Trabozun ifin) bunca zahmetlcr cekmck nediir" dedi. Padisab ccvab vcrdi kim, "Aha!.. Bu zahmatlar Drabuzun cun

iine varicak

tarihimizin degil, belki -emsalsiz §ahsiyeliyle

de sertaci olan Fatih,

kelam Drabuzun

inmis. idi.

ciktilar

dagun (dagin) ckserin yay;ik (yaya)

Lie

ne

mesbO bulunduklanm isbala kafidir samnz. Fazla siize nc Onlann kurduklan biiyuk devletin temel nizamimn islam §eriau oldugunda dost dii^man herkes muttefik degil midir?!.. Onu tamamen 61fD.de

hJcel

!

..

islarnt esiislar uzerinc kuranlar ki;

o dlcude derin bir iman vecdi

askerlerine peygamlwrlerinin adini tasgir ederek

demijlcrvedevletlerinidebircok kere

29

-

«Devlet-i

Asikpaja- z5de T5iihi (Nlhal Atsiz nesri)

sh. 20S.

icindeydiler

«mehmedcik» Aliyye-yi Mu-

KADIR MISIROGLU

55

m ra c d

ha

i

y c » larzmda

tavsif

•

vc i(adc elmisterdir.

OSMANOGULLARI'NIN DRAMf

^ vasitasiyla

Osmanogullan,

islam Dini'ne bagldigi, bir lakim islahat vesiteleriyle

garphlann mtidfthalelerine maruz kaldiklan. Ondokuzuncu

bahaue

vc inhiraflurda da mubakkak

Iftviz

iilihaz

ederek araya giren diism

m

bir

surctte yuriiliiimus bulundugunij goslcren marujf bir misaldiv.

Gcr9ck.cn omiiilcrin

lahsis eliikleri gazfi vc cihad dolayisiyla

i

«lialifc» olmalarma ragmen umumiyette « c n tyi bir n s a n » mevknne yiikselmedikleri 15111, b c n i

1

Sultan Vahidcddin « § c y h u

1

i

s

a

I

m

1

k

1

M

kontrolttnc haviile eylemis,lcrdir. es,i

Zna tlc,

gMSlmcmig

§cr-i

bir «

li

a k a

m

v

I

e

t

i

senlin kaidek.r iHiki (objektif) liukuk kaulclui oldugu

iradclerinin mahsulii

t'iiltcrini

endijderinin

tiiNrin,

belirdigi II.

Mora isySmmrtda

\h {yiiksclirj) devii-fcnnilt: di;£il, dovlut

taySneti sabit otduguiidar. Milan Patrik

cilic-

kendi

mes'elelerda

ve

dcvlct»

Hiiseyll] Nesiisri-i

ii

mc

GlRlDt-

Siradan bir Turk

papayjann

ilt;

Umumi

1 1

i

r.

»

icindeiiejrcdilcn

iiibariyle

hem de mill]

Y

a

iiyata leictbtuui

vanlir.

bu

goriis

k

ohm

bir

mUhiyet

haksiz vc memasir.

Pey gambciin

rij.

ifadesini bulan

204

, » JW,

v„

z

D

C v

ohnk uMuuho

daha sonraki,

r

i

» kadar

mfflf, dinf

vc an'anevf

co* .

his-

indirai ve be, s ur, sonra da clniyini

olur nlmaz «

inkilSb has t„l

,g

mffasvroifajin ilk miux^irleri idiler.

E u l»k™da„ onlar da

halcfkl

m0

vai»-

,i

,

„„

gizlcycbitek maksadiyla muanzlanna (Soila,, ADdiilfeb

ifbri

b,rakm,m, s lard,r. lhlimal. O'nun

, c |,ad e ii

hengto.nd.

ancak be, yasmda kVllri

bir larihi'

I)

meiimma) kar„ jrapnadik

te'sis

vd.)

bu goiQ}, hem

O lm

SlW ima.lanndaki

nam uzun anlalilmaktadir. (Bkz.:

SShib-i Zuliiir, Istanbul 1332,

mQaowennin kaleminde

ii

ta (

(

gercegi ve

^Efirmfiittfr. Fikirk-rinde isc «

Onu

himayc-i semedSniyye

bizza.t Haztel-i

scrlevliasiyla

H

di.if

mat etmcycrek- abdc B l suyunu dahj beraberindc

sabir

bircserde «

ve ifSdc e ttigi gibi

i,i

l»r sOtette kallctiirailcr,

vaziyyel-i farihiyyesi

ye mevdudur. Devtet-i Osmantyye h 11 y ur A u k 1 a r i hi k

scyShato erkarken -Frer.kl.re

cfcoilmcktaJir.

Halta doha iimilsiz bir A^vir olan Haib--i

iimct-i scniyye,

semaviyye

zar,

bit

;

liirtakim ciddi Ivka

bftei

mObalat^

kunse degildi. Aksine, OboiuiIi Padijahlan i 9 m
Aliyyc-yi Muhammediyyc»tev^igepnekteve

mtteyyed vc bekSsi Syfit-i

aynca «Allali tarafirtdan

Suilan AbdfiWrise, SulUa Vahidodrfin'in

31

Gregoryus vc

gclrnistir,

SuJtan AbdiiSazix 31 son ne&-

Sinde bile Kur'ana sardarak iiyle teslim-i ruh cimisjir. Kara ilo mulcrnma ohm Mushaf-i gerifi Yddiz Kiiiuphantoi'nde, siz de gGzlerimzle gordQnuz.» 32

tarih-

Mulm.iiri zainamnda bile kiillawiigi garQlmcktcdir. MeselS 1X21

id3myafialanndabu«Devtct-i

bulunan din

n,*in

sarho§u

zalimi gelmi§tir, dellsi gelmi tir, aptali gclmi^iir, fakat dinsizi gelme5

olmayan bu liukuk kaidelerinc uydurmak [Uzum

it

soyle ifadc elmj$ bulunmaktadir:

tiirlusu gclmistir,

mijtir, icimizde en mUbSiStsiz olan

vc lnecbiiriyclini bizzat ve samimiyefle kabul ve §eyhulislamlar 30- (JeiccktCi. bu

«Bi/im liancdammizdan her

^

» haline geUrmigtir.

uubikaici mevkiinde bulunan padigahlann

OsmanogulJan'nin Islam'a baghhgmi, bu

aUenrndiirumunuaigci^kfibirsckilde

wizantidan onlann

Osmanli Devleli'ni

keyfiycl,

u k u k d

fikih (itltritidt

»iu ihdas edjp .son sozii

1

scr-i ycrif nokta-i

By

Sultan Vahideddfn

mevcul olmakla bcrabcr)

hoylcleri de

gibi

ulemaya bindcmi§lat vc icraadanm

tc

zoniyla

kilic

imSna gctirmek luisusundaki niyct vc karannm kuweden fiTle cikmasmi 5nlcmcsi, bu konuoliin uzun zainan nc kadar miicssir ve miikemmel

buytik olgiidc rol

oynamigtir,

i

57

mckanizmasim kurma-

dfnin,

ki, gayr-i miislimlcri

parnv-.igi

bir sfrrette kontrol

Ian, (arihte emsali nadir rastlanan vukuatiaodir. Zestbillf AJi EfenYavuz Sultan Selim gibi cdiidetli bir hiikumdarin karjisina cikiuak O'nun Olkcsi daliilindcki bulun gayr-i miislimlcri

yttzyil

basjanna kadar tezatsiz bir sQretle sUrdlSrcbilmi§lcrdir, Bundan sonraki ufak lefck

bumm miikemmel

bir s oc U k olan Snilar, Vabld.ddir, de bn menfi propangandalarm allmda Wrraj olmabd.r. Yoksa Sultan AbdllMrij.
tsnianogluydu.

bir bar.13 ve an'aneyi aksettirmckteydi.

32

-

All

Fuad

T0RKGE1BI

-

G5,iip ijitlikle,™

-

Ankara, 1951,

si,,

278

.

OSMANCMSULLARI'NIN DRAMI

Fedakarhk

2- Ferugat-i nefs ve

Osmanogullan, dcvlet vc

planna hazineden

:

millet icin katlamlan

Osmanogullan

-

ynkisjnayacak dcrcccde fnkirdiler. Dcvlelin banisi

mints olarak

ati,

kilici

bir

hancdana

Osmau

(jazi'niii

labir caizsc

-

koyummdnn baska

ve bir kac

CengelkGy'de

linsmctli olniayan

i »dcn olduklan halde Yildiz Saraym'na gidebilmek icin arabaya binemczler ve yiiriimek mccburiyetinde kahrlarmts. Vasitaya bincbilmek

-

Bunun

yasamis,

t'akal bldiigii

zanum labuiuna

borclu oldugu gbnilmiistiir. 33 lanhu" icinde de,

Bu

ilk

vc son

iki

padigaha

Osmanogullari, bu fer%at-i nets yaninda devlet icin katlanilan dakarliklar bakimindan da miiletimizin en cOmerti idiler. Gercckten

konulacak dcrcccde

sahibi olani yoktu. Halta

o kadar

Osmanoglu arasmda ka-

Padi§alu birinci yeniceri ortasintn birinci ncferi addedilir ve maajint ortadan alirdi. Yani devlet ijin feragat ve fedakarlikta ilk sira,

ki, bir

Osmanh

padijahindi. Birjok muharebenin nazik anlannda gazilerden herhangi

valisiykcn isyan ederck

Kavalah A|i

birisinin

«yok mu bu devlete

Paga'nul cocuklanrun bile sadece tstanbul'daki emlaki en zengin addc-

askerteri

durumu

dilen bir padisuhlari

iiz.cre

Mtsir valiligini cldc eden

Osmanoglununkindcn katbekat -

tarih

boyunca

-

fazlaydi. Zira

cok gorulmii^tur.

Osmanh

Onu da hemen bemen

cami, medrese, hastahane ve imarethane gibi

ekscriya

ccsitli hayrat cscrlcrine saf-

fetmi§lerdir.

seferlerinden sonra Suriye ve nisbe-

ten bugiinkii Irak mintikasnida bulunan bazi eiftlikleri

hanedanm gecimi

icin tahsis etmisti. iktisadi istiklalin binnetice fikri istiklal

bu emlaki hazineye

intikal ettirerek

I§te bu, dcvlet icin

bajim fedaya davctin giiphesiz

ilk

O kadar ki, onlar din ve dcvletin selamet ve saadetl

-

ve

bu

eiktiklan anda devlete bir can borplu

olmak kulfeti altma

giriyorlar

nimet telakki ederek icraatla bulunuyorlardi. telerinde kendilerine jehadet nasib olsun diye ihtiyar ya§Iannda sefere ctkan Kanuni kulfeti

gibileri

dogurdtigunu

3

dusiinen ve §ehzadeleri kendi mustebid hiikumetlerinin ermine sokinak isteyen ittihatcdar,

can borcu olan!..» diye nida eyleyip

fedakMiklarda bulunmaya davel eltigi

ifin ileride izah edilecegi uzero - gerektiginde kardejlerini ve.hatta cvlatlanni feda etmekten bile asla cekinmemijlerdir. Kendileri ise zaton talita

Yavuz Sultan Selim, Misir

bir

diizeltecek ani

muhatabi padi§ahti.

gazalardan kcndilerinc scr'an terctlub eden

hisscden baska bir gey almamislardir.

fe-

Os-

manh

pek bylc Avrupa hukumdarlan seviyesinde serve!

bubadnn ogula gecmck

sebeple Sultan Vahided-

ulagtuiTiadiklarmda/i dcrt yanmisti.

disinda hicbir seyc malik

Iiaciz,

Mcrhum bu

kafi gelmezmij.

din'e muracaat cdip kendisine devletce bir fayton tahsis edilmesi icin vaki muracaatlarmi aradaki kimselerin nasil savsaklayip

devrinin bir ^ok pasalannmki kadar da

bir kbskii vardi.

maasdan

icin

hie bir fjey

Valanmdan aynlmak mccburiyeliiidc kakuklan sonra yadcllcrdc

dcgildi. iki yil

-

Yaveran-t Hazret-i Jehr-i

Kunujcsme'de oturarlar vc «

Yar

birnkmadigmi cvvclcc zikretmisjik. Son pndisnli Sultan Valiideddin'in de sadece

kifay-

§ehzadc Mahmud Sevket Kfendi Hazretleri'nden Sahsan dinledigimize gore kendileri Sultan Vahideddin zamamnda

fcragaH nefe vc fednkfuhkla zafcrden

biiyiik hir

zalerc kosUnmus. bulunan

9)

maa§ bagiamrslardir. Bu maas o kadar

etsizmis ki;

fcdakarhklar

bakimimlan da dunya'mn hicbir haiicdamyla kiyas edilcmczlcr. Gcrccktcn millclimizi

ciizl bir

hanedan mensu-

-

de

vardir.

Tevazu;

islam ahlak ve an'anelerini babadan ogula; her'kademede biraz dalia siizulmii?, incelmis

33

-

Sultan Vahideddin'in binbir lzdirap i9inde gecen guibetteki

hakkaida

tafsilath bilgi

sadaret yaverlerinden,

edinmek

iki

yih

isteyenler yadellere kendisiyle birlikte giden

Tank Mumtaz

Gciztepe'nin

yaymevimiz tarafindan

«Osmanoglullannin Son Padi^aht Vahideddin Gurbet Cehenneminde» isimli eserine ba§vurabilirler. ne^redilmi; bulunan

ve geffaflagmi? olarak tevariis eden Osmanogullan, leb'alarmdan herhangi bir kimse kadar mutevazi idiler. Osman i

Jazl'den itibaren bir joklan tab'an oldugu kadar fiflen

padisahlar umumiyetle « ilci 'vbjlerinden

Ah

i

Tar ka i

t i

farksiz bir hayat surmiijlerdir.

de dervijtiler.

Ilk

»na girmi§ ve bu tarikatm

Son

devirlerde Sultan II.

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU

ISO

yolda dmruniin son demlerinde

Sultan R

yiikseldigi.

Ta

Han'in « § a z c IT

Abclulliiiniid

e § a d

r

i

k a

1

1

«makam-i ise « M e 'in

»na intisab cderck bu r

e

§ a

d e

v

1

c v

1

bilincn gcrccklcrdcndir. Aradaki diger padisahlann

manma gore ccsjlli

t

»e kadar

» bulundugu

pck cogu da za-

tankallara mcnsuptular.

tlc

vc Divan toplantilanni

ikilii

kafes arkasindaii dinledlkleri vc bu surc-

dc zamnnla hayaltan bihabcr kalditdan vc

cn bQylc

yeti.slikleri

iddia edilcgclmi$iir.

la

sehzadcliklcrindcn

Bundan,

bir

itibitr-

nebze hakikat payi

bulunmakla berfiber divan toplantilarimn kafes arkasmdan dinlenmcsi,

gclcn bir koyluntin s

aa

cr,

(I

c

1

1

fi

Buna sebep dc bir gun Divan loplanhsma

padisahi

h u n ka

r s

i

n

1

tanunayip, z ?

«Kangnuz

» demis olmasidir.

Buna

bundan boyle padisahin divan toplanidarina bizzat

onu

bir kafes

arkasmdan lakip etmesi

usulun bazi mabzurlari olsa

bile,

35

(lianginiz)

iizulen vezirl-

i§lirak etmeyip,

usuliinii basjatmisjardir,

hiikumdann mehabetini siyanct

Bu

gibi

-

uzun siirccck- bircok faydalar bulundugu da muhakkaktir. Ancak

izalu

bu mes'elede iizcrinc parmak basilacak

asii

nokla $tidur

ki, vezirlcriylc

Bu demckhusus mevcud

ictima ctmis. buiunan padisahi, teb'asi tefrik edememektedir. tir ki,

haricen, padi§ahi vczirlcrinden aytrdeden hie bir

degilmisj Giyim,

kusam

v.s.

ilMriyle vezirlerinden ayirdedilemeyen bir

Istanbul Falih'indaki tcvazuu tahmin vc lasavvur ediniz!. padisahlar, iinvanlarla

34

-

sonralardan «

Z

1

1

u II a h

i

f

i

-

1

Filhakika

A r z » gibi ha$metli

da anilmijlardir. Fakat hie jiiphesiz adil hiikumdarlar

etKezalik htjkiimdann

«kafes» arkasmdan miizakerati dinlemesi

Havarizmileiden miinlakil bir an'aiicdir.» (Qkz.Fiiad

KOPRULU

-

usulii

a.g.m.)

oldugu

O'nun

lutf-u

kcrcmi

ile icra-yi

61

x icin Osmanli hiikumdarlarma maddi

golgesi manasina

adalct eden tarzmda telakki ve ifade

edilmij oldugu muhakkaktir. Hakikaten bir

hukukcumuzun beyan

«Oarbic despot; Ondordiincu Louis'in sahsinda

(Devlet benim!) ifadesiyle tasarruf ve iktidilnna sinir

ettigi

L'6tat e'est

tammayan

moi

sistemi-

nin ve esasinin dchsctini dile getirirken, sarkta o nice hasmct iinvlmna, hatta Allali'm ycryuziindeki gOlgesi

kuwet ve

hakiki

Osmanli Sultanlan,

«Cuma

zafbirtaburasker«Magrur b

ii

y

k

ii

olmak

gibi iddianin cerceveledigi

iktidara ragmen, hukiimdar, kadi

cikardi.» v

zannedildigi gibi Bizans'lan alliums, bir usul degil, cski bir Tiirk an'ancsinin dcvanuydi. 34

hadts-i seriflcrdc varld

izafc edilmij buiunan bu sifat, Allah'm(hasa) degil,

gibi;

Bizdc, Futih'tcn itibarcn, padisahlann balkla miinascbctlcrinm kcsildigi

hakkmda

Selarnligi

olma

huzuruna bile

» na cikarken muvaz-

Padijah im,s enden

Allah var!

hiikiiradar,

» diye devamli bir surclle tempo tutardi. Bir gurura kapilma tehlikesi karjisinda bir labur askerin de-

vamli olarak kendisini tevazua davet eden ihtanm bizzat crair ve talcb sin!.

Cihan tarihinde bunun

4

bir benzcrini

bulmak miimkun

et-

miidiir?!..

Teb'aya Velayet ve Merhametle Muatnele:

-

Osmanli Padisahlan idaresine me'mur bulunduklaii

teb'ayi, kendi«vediatullah» yani Allali'm bir cmaneti olarak kabul ederlerdi. Hak liukuk hususunda mUslirn, gayr-i miislim farki gozclilmeksizin her-

lcrine

kesin hakettigini, clde edcbilmesi icin elden gelen her fedakarligi yaparkudi. Fatlh'in tslanbul'daki maglublara bah§cttigi hak ve imtiyazlarm,

gelmi? ve gelccek hipbir hukiimdara nasib olmamis ve olamiyacak bir derecede miithi? bir ileri gOriisluliigu ve olciisiiz merhameti aksettirdigi

malumdur. Esasen Osraan Gazi'ninkendisi

bile, bir

miislim ve gayr-i

miislim arasindaki davaya bakmi; ve

muslumanm haksizhgim goriince, bunu tefhim ve ifade ederek gayr-i miislime hakkini vcrdiimektc hicbir lereddiid gostcrmemi§ti.

35

-

Gercekten, Osmanogulkin'mn buna benzer usullcr yiiziinden hayattan uzak-

lasmalan bilbassa sehzadelikleri esnasmda dogunayordu.

Ama tahta gectikten

scifccsl

sonra, bu gibi

ycuscmcmelcii

gibi ba'zt mahziirlar

tutumlann «hukiimdarhk mehabetini

siyanet» hususunda son derecede faydali oldugu muhakkaktj. Padisahlann efrad-j milleti teshir

eden efsanevi sahsiyctlcri biraz da bu tntumdan kuwet aliyordu.

36

-

Bkz. §tyhulislam Mustara Sabri

.

Ciihela MSrifetleri,

Yann

Gazetcsi

(liimulcino, 1928, S.2, ih.2,

37- A. Relik 1951, sh. 9

GCr

-

Hukuk

Tarihi

ve Tefckkiirii Bakmimdan

iVIecclle- Istanbul

KADJR

62

MISIROrSl.il

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

Tarihimiz, Osmanli Eadi§ahlan'mii hak, adalet ve

lanndaki bir

mcrhamet duygu-

usUtuiiliiklerini akseitircn sayisiz misallcrle doludur.

avuc insanla ayak

basliklari

bir ekseriyclle gayr-i iniislim

Rumcli topraklarmda

olmasma ragmen

-

-

Gcrccktcn

sekenenin kahir

asirlarca lulunabilmelcri

dc ancak bu sayedc miimkun olabilmijtir. Hatta Rumcli fiituhatimn siir'al vc kolaylikla yurutiilcbilmesi de, hep Osmanogullan'niii tcb'alanna kar^i

-

milslim ve gayr-i miislim farki gozctmeksizin

bir hassasiyctlc (Skip

dcvirlerde,

Bizans'm despot

mcrhamet ve

Osmanogullanna mukavemet gostcrmeyip

adil idaresitli

adalcli

(hatta

remzi olan papazlar tarafmdan bile) onlan,

fclhc davct ctlikleri dalii goriilmiisUir.

onun

tammayan,

musluman

den Avrupahlar, Amerika'yi sekencsi olan «

yok

K

i

z

i 1

dallfl

Osmanli


bazan

iilkclerini

fljliihatina kariji cikanlar,

uzak mintikalardan toplamp gelcn

Uach Ordulan olmugtur.

deri

tarilii

veya herhangi

bir gcrcckiir ki; Osmanlilar,

bir sefer

aym zamanda baska

milletlcrin gadr ve

zulmiine ugramis; olanlara da mcrhamet ve alaka gostermekten gcri kalmami§lardrr.

Bununen

tspanya Yahudi

tipikmisali

I

cr

idir.

Bunlar hiristiyanlann zulmiindcn kacacak yer ararken, siginabilccckleri asiide bir

mcv2 olarak ancak Osmanli

sckilde 1848 hiristiyan

-

1

h

t

i

I

a

1

i

»

ulkesini bulabilmiglerdir.

hengaminda

Macarlan kihftan gecirirken binlerce

goze alarak raz eden

«Macar

-

siySnet ve

himaye etmek

serefini

Aym

hiristiyan Ruslar,

miiltcciyi

-

hatta bir harbi

Osmanhlar'dan baska

ih-

Gayr-i miislim tcb'a arasvnda, (bilhassa Ondokuzuncu Asirda) Bal-

kan kavimleri'nden ve miiteakiben de jarki Anadolu Ermeniler'inden yalist

devleflerin

esassiz iddialardir.

Osmanli ulkesini parcalamak isteyen emper-

propogandalarinin eseri olan sun% temelsiz ve

Dunyada

hicbir millet Osrnanblar kadar kendi dilin-

den, dininden ve irkandan olmayan insanalara adalet ve semahatla

mele etmemi$dir. Sekiz

e

r »i

iddia e-

buranm

adim adim batiya dogru

yerli

itmis.

ve

hiristiyan uiisuru, degil

boyle loptan imha etmck, mevcut niifuslan dahi

artmis, olarak tcrketmisjerdir.

Netice itibariyle hiristiyanlaiin kendi dindaj vc lrkdasjanndan dahi

miisamahayi Osmanlilar idareleri allindaki gayr-i muslimlere bol bol bah$etmckten asla ictinab etmemijlerdir. TSrihin sayisiz jahadetiyle sabit olan

bu gcrcek uzerinde daha fazla soz soylcmeyi zaid addediyoruz. Ancak §unu beyan edelim ki, bu adllet ve

musamahanm birinci amili hij $iiphcsiz Osmanli Hanedani'nm Islam'i en u!vt vc miikemmel bir suretlc anlamis. ve latbik etmis, bulunan miistasna" mensiiplari olmu§tur. :

asir bir Islam ulkesi olarak yasamis.

Osinanoglullan sadece kihc kullanmakta mahir degildiler.

Aym zamnada derin bir duyus, ve hassasiyeti aksettiren kalemlerini de kullanmasim biliyorlardi. Bu bakimdan cogu bir « d i v a n » viicuda getirecck dcrecede sjirle de ugtasmtstir. Denilebilir ki sairlik Osmanogullannda babadan ogula miras kalan olan Fatih,

bir an'ane gibiydi.

Yavuz ve Kanuni

Osmanli

tarihinin sertaci

gibi jahsiyetlerin cegitli mahlaslar kul-

lanarak cdebi degerleri yuksek giirler yazdiklan, bunlann divan

tejkil

cdecck bir hacme

vardigi malumdur. Son devir padisahlanndan Sultan Re§ad merhumun da «CanakkaIe Harbi» icin yazdmi§ giizel bir §iiri vaidir.

hatta herhangi bir hiristiyan devlct bile - cikmami§tir.

yiikselen gikSyet sayhalan,

1

istilaya baslayinca,

saf kendi idtaleri altmdaki

sonunda kendisine kar?i maglup movkiyc diisen

gayr-i miisliimlcrc degil,

l.i

Meden! olduguna

yoktur.

ve

etmi$lcrdir. Osmanlilar ise asirlarca idare ettikleri topraklardaki

5- Bedii Hassasiyet Surasi

ijgal

63

esirgediklcri adalet ve ilk

idarcsinden bunalmis gayr-i miislim sekenenin Icre destan olan

biiyiik

vc lalbik eylediklcri adalet ve mcrhametin cscri

olmuslur. Hakikalcn bilhassa

hiristiyanl taasubun

-

ispanya'tla bugiin (ek bir

mua-

bulunan

Bir coklan da musikide iistad sayilacak derecede dcgerli besteler

meydana

HI. Sultan Selim'in haia cahnmakta olan Son devir sehzadclerhlden Sultan Abdiilaziz mcr-

getirmijlerdir.

bcstelcri maruftu-.

hum'un oglu Seyfcdin Efendi'nin de Bugiin O'nun hayatta olan

oruz.

iyi bir

bestekar oldugunu biliy-

iki evladi da kendisi gibi musikisinastrr. Bunlardan bin halen Nis'te oturan Abdiilaziz Efendi'dirki eger, veraset usulu devam etseydi, tahtta o bulunacakti. Digeri

KADIR MISIROGLU

64

66

de birkac seneden bcri tstanbuTda ikamcteden Hazretleri'dir. sicfc

(

Bu

cscrin ilk

km

Gevherl Sultan

(abmdan somra maalesef bunlarin her

Vahdetin Emrinde Bir Otoritecilik

2-

iki-

Osmanoguilan'mn

rahmeli Rahman:) kavu$mu$iur)

sham Sultan Abdiila/iz merhumun Ressamlar Ccmiyeli Mecmuasinda (K^jcdilniiy bulunan resimleri O'nun 50k ince ruhlu bir ressam

Aym zamanda in. Selim gibi gayct usla bir ncy caldigi da malumdur. Sultan Abdiilliamid Han'm isc

dc violin binbir

gailcsi arasinda

-

n;isil

da vakil bulamk

vucudn

-

z;iril"dogiamn i$Icrini jjiinnia burada ner zarnan gfirmck

geiirdigi

mUmkiin olmak-

hicbir

bir otoriteleri vardi.

kimse veya alleyle rakib kabul ctmcz, de-

Bu, onlara hilkatin ve

tarihin

hediyesiydi.

bit'

Cunkii Turk kavim ve kabfleleri icinde en asil koldan geliyorlar ve

yapamadigim

tarihtcn hicbir ailenin

oldugunu goslermektedir. yokilijc

:

yiizdendir ki larih

boyunca onlarin

Bu

ba$armis, bulunuyorlardi.

otoritelerine kargi hie bir rakip

cikmamis. Err. Mill! larihimizdc allibucuk asir devam eden siyasi bir istik-

rann yeganc amili

ohm bu duruinun

Ali Pajja'dir, Gercckten

Mehmed

tek istisnasi Kavalali

Osmanogullan'nin otorilesine kar§i cikrnak ve

tadir.

onlann ycrini almak gibi bir lemayul Misallcii cogailinaya liizum gdrmuyoruz.

sahasnida

eden mefanet vc

Iczaliilr

bcdillmssasiycttcn il.

td;i

da

biiyiik

b) Siya.si 1

-

ve

ilirayeileri

mahrum kalmalauni

irsi

Osmanogullan'mn

bir kabillyel safubi

onlann

rultf

hart)

incclik ve

Hamlecilik

Knver Pa§a'yy bu

lozahur

oldukian gorulmckledir

Mithad Pa§a icin boyle bir neves ta§ldigina dair dcdikodular yapilmi^tir, Knver PagaV3 ^se bu yaki$tumanm diktalorliigiinden galat oldugu zannindayiz, Filnakika O'nun

boyunca mizac

iliburiyic

hamleci insanlar okirak

Gereeklen ani karar vermek vc

zamamnda harcket

bir J'arik vasiflanni lc§kil edcr,

Osmun Gazfdcn

Bunlar da, hastahk, vesair scbeplorle ruhlannda meknuz olan hamle icmadi eden en sanh safahahna vilcfid vercn birinci

yoktur.

in

k e s

ii

i

Almanlai', Turkiye'ye

Bu

husus

biitiin

Bu

ycrini almakla alakasi yoktur.

.

.

bunlara ragmen denilcbilir ki, Cumhuriyet devrinc kadar hk;

kimse Osmanogullan'nm otoritelerine kar§i ^jkmiik

temayiiliinii

zuhurunda bu

indirilir,

yerine diger bir

Osmanoglu

gecirilir

ve bu suretle mesele halle-

Boylece devletin devam ve bekasmda herhangi

bir

viicuda gelmezdi.

yfizden alem-

millet efradi ile birliktc Os-

Mogol

Ancak bunun

-

Biitiin

En ver

hie

manogullan'nin ruhlarmdaki cihangirlik mcyillerine vc hamle islidadina son ricrecede tevafuk etmis. ve onlan kit'alardan kit'alara kosmmiusjur. islam'i arka arkaya gelen

a n d » yani «

Ruslai Uuafindan sullanhk leklif edildigi bilinmektedir.

,sars:nii

IslSin dSvetini, butiin beseriyetc tesrail etmisiir.

1

» yazi.smryazmis,lardir. Cental Pajja'ya ise Suriye'de

OsmanoguUan'nia

tlUtnig olurdu.

sumfil bir karakteri haizdir.

e r

aileye kabii-i izafe bir liatanm mevcudiyeti kabul olunursa, tahttaki §ahis fimil,

giicu olmtj$tur,

giicii,

fiil

alii

SUphesiz, milledmize rebberlik cden Osmanoglulan'ndaki bu hamle

Bu hamle

zamamnda

E n v

g5stermemis;tir. Gercckten herhangi bir dahili ihtilSf

guciinu tczahiir ettirernenus. bulunan kimselcrdir. Mill! tanhimizin asir

bu

hususia bunlarin kendilerinden sadir olmu§ herhangi bir

Saltan Vahideddine kadar hamlecilikle irniftyllz etrni§ bulunan Osinanogullan icindc bu vasfi haiz bulumnayan pck az kimse cikmi^tir.

bucuk

hatta

;

farih

cliniijlerdir.

asilh Misir

Mitbad Pa§a ve

isiikamette isnallar yapildigi bilinmektedir. Fakat

harekct eden bir trcnin iizerine «

etmck onlann digcr

defabu Arnavut

inuic etmemisHr. Bilakis bu sa-

Bakimdan

Osmanogullao

ilk

valisinde goriilmii^ur. Gerci son devirlerde

Osmanogullarn lahta gcginccyc kadxtr halktan herhangi hayat siirerlcrdi. Fakal «

Pey

inakama olurunca, birdenbire iiakikaten devlet otoritesini

istiliUan

vc hach

ruzlanna kargi asilmaz bir iman seddi halinde aariarca korumughir.

g a

mber Vek

tavir

ve

i 1 1 i

hiiviyetleri

-

g

i

bir

kimse

» olan

adeta

-

gibi

yuce.

degish'di.

kadar hassas bir olfiide korumaya

taa-

cali§inard] ki; padi^ah sifatiyla dlen baba, karde^

veya evlSdlarinm cena-

'

M

KADIR MISIROSLU

zclcrindc dahi bulunama.la.di. 38

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Zira rente merasirnindc

bescriyel

cab. olarak aglayabilccetlerindeo, bum, mOjahede edenter Indinde Olorteleriftin zaafa

halkm

biyle, s

a h

i

ugrayacagin, licsap cdcrlcidi.

buliin

yedi evl

padisahlarm «

Bu j

y

gibi ihliyat sebc-

a.

k u v

vetine

p » oldugu kanaati ycr amis bulunuyordu.

Osmanogullan, Dcvlet vc Milled., valuta!

icin, oloritelerini

icabinda

en yak.nlai ina kais. bile kullanraaktan cckimnczlcrdi. Bunun ilk vc en pik misali dcvlciimizin volt bfuiisi Osman Gfcti HazreUerl'nin

DUndar Bey

bizzai oklUimii S

butamaSKur.

O

(arihlen itiMron cvlf.d

vc kardcslcrc kai S bircok kerclcr lalbik cdilmis bulunan bu kaidenin - pekcok ffleyhfflr. vard.r. Fakal bunlar, dcvlet ,

-

vcmillctimi/in

vahdcl vc isnkrann.il nc su.clle saglandignu anlayamaims bulunan

vardrr.

-

IVIijahl.k „,d,»c,i„i

Bmlartn

rohana, aJ^rt, j„g an b„ immm Yavuz S„l„„ Selim'di, Irf, k,nte,i sohzado

biri„ei 5 i.

mteu* Wnrarm, vc cr„u„ ,abu,u„„n ,i„„ Ikmc,

,„c.

Sult.1 VrtMHldto'dir. o

Mfcmta ..imketn.ls.lr. pter

Etouli'yi halUc kabul

(Vanidcddin) Iralifdcrarasurdaki bu

>a trr kl;

tafc,

ara s ,„da

Wcitttmd*. da birbulcrine benarr

bu ihtimalin valid olinadig. ahvaldc baz. bigunahlarin'olumune

bep

ibSret olabililer. tcjkil edebilirsc dc, bunlar, nihayet birkac kiiiiden

aracm.k

bir Utbnailik

ycg.™

giire sc9i , i5i „ dcki

icab

vkm

Gorduklcrim.

isimli

ilk

Jcte .

(Yavn*.

sakallan,,, ,,n, clcnlcri s

c, mi5

dahi binHalbuki biiyle bir kaidenin tatbik.yle onlcnebilccek bir tck fitne ilibarla bu kaidenin lercc miislumanin olumden kurianlmas.ni saglar. Bu raukayesc bit aiasindan melluiz kar vc menfaaliyle, muhtemel zarari

yapmak

Til.

edilen seyhuLislamhk

Vahidaddin 'in, Sultan

« n

hukukununu

orfT bir

"""

finer, la.bik

kSidciui

.ejkil

m

vc hatta cvlatlarmi feda etmekten 5ekinmerai§lerdir. Onlar, . a 1 e m» endisclcriyle mesbu olaiak, dcvletin vahdet ve

-

iistiin

gorrnus ve ona kar§i belirecek bir tehlikeye ve lean hesab. yapmak yolu-

icin fedekarlik gerektigindc.can 40

na asla sapmamislardir. 3

edil-

-

Sleri

Giirujluluk

:

Osmanogullan buyiik bi.;dirayeile sevk vc idare eldkleri devtet ricali de kiyaslanamayacak derecede mull)i§ bir ileri gorujluluk

edilmi; bulunan ve bu i.ibarla O.manl,

edeb bu

m es«eyi n,,

!

„Ua stl m1 ak

iS-

V6 "" Sete P ,e """"nna-mesindeki me s hur maddeye vlicud vem,i tir. Bununla her s ka-de,e ayn, dececede sakana, hakk, Uu^as.yla hakimi-yetiu batlnemema,; re p „ si •eUfctmek gayesiri giluuusliir. Baz, kim.elcr, « F a 1 1 h ndcki bu bilk™ a S l,nda evcOd otaad,g,„,, zira O'nun gibi bir ah s iyyeun m, sura lann S kalbne cevaz vermiyectgini iddia e, ro i,ler
pW

m

z a

mSni olmak

ile

39- FStih, kendi zamanrn, kadar

i

(emadisini hergeyden

R«,d',„

bulunma.r ovulmck.e ve bu h„ SU! ,aki kadtm an'anc .enkid

verilen fetvalann isabeli ise sOz

makamtnea

Osmagotunncz bir gcrcekiir. Bu itibarla yanilrnak ihtimaii f ok zayiftir. tehlikesinin en ciizt nogulliu-i, devlcl ve milletin validctinin sarsilmasi gostermi? ve Millet icin bir blgude belirdiginde bile biiyiik bii' hassasiyet kai-deslerini

mckledir.

amme

imkansizdir.

otaak

mevculur

hSl.rat.nda Sultan

sc-

larafindan iggSl da bOyle olmu§lur, Ulcman.n umumiyetle en scckinleri

R
P.drsahlarrn balk ararunda tec SS Cir ve gbz ya , dokn.ck gibi s bin za.f ile geakmmetani le'mrn nraksad.ndan dog,™,, bulunan bu kadim u.aiOa kabe.ini au.ayamayan buguaku dar dii imcclil e ri birakrn 5 da baz, ,„u,l,har Oaru.nl, ricali bile gMImu 5 ,u,. Bunlardan biri dc HOrreya G.ze.erMn kucu™ Sadat Si„,avl„i„ ,„«„, Lu.fl Smavt Bey'dir. Onun <,S„llan Menmcd Re,-,, v. Ha!en„in Saraymd.

ccnazesme Ijttek

ran,

K „rk,,ru„

b»wlik «* damoafc caTib-i dikkat.ir

Ctaard, hukiimdarlanruu

ibretlidir. Denilebilir ki,

d6tm

„I„, Sultan

i

bu kaide bu kaidenin

§ahsiyellcvinin futursuzca tatbik ctligi

Devrin Kald. ki padisalilar boyle bir kaiara hodbehod varamazlardi. tatbikaila §eyhiil.slaraindan fctva almak mecburiyctindeydilcr. Nitekim

mM

ak, K„, efe

ttaj* feah editor okn bjrBMfe

ytmmdcn Abdlilmedd

™«

a giniret

„fcfi v. kardc s

,1a

»

dev

haksizhklara sesuislimal cdi!mi§ olmaya miisait bulunmas. yuziinden ve bep olmaktan kurtulmak da her zaman mumkiin dcgildir. Fakat evlat nazakaide? kadi bir fitnc c.karmak ihtimaline mebni caiz addedildigine

li-

manlcscl

38

gibi miilt larihimiz.in

son deicccdc ehcmmiyetli ve

aracgsi

'i

6?

bir buyuk kimselcrdir. Fatah gibi Pcygamber'in mcthine mazhar olmu§ Yavuz ve Kanuni insanin dahi cevaz verdigi, Yildinm Bayezid,

Kirnimitl,

Hlihi Sul.au bir degeri

Mehmed Han

vc AdSlel Ilayatt

vc mesnedi yoklur. Zira

Senz&de AbmerS'i

bizzat

-

Fatil, labia

bogdumnug

Istanbul 1953 sh. 141, vd.)

Bu

gortlsur,

Wo

gectiginde kundakla bir cocdk olan kardeji

degil midir?

Bu mcs'de liakkindaki fazla bilgi cdinmek islcycnler, JU eserlerf.'baksbBblor. ' Kanunriamc-i Sullar.i Bcr Miic*b-i Otf-t OsmSrr! lAnkara 1956, 15«!il 1NALCIK Yi>!i> HMUWted MuBKru^ .QsmMili: B>evJMnde SiySscueraKarl, Ankara;1963 ihj.183 40-

-

1

KADIR MISIROGLU

»

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

hasia olduklan icin sinrfta kalmislardir. Sir kisinin (Sultan Vahideddin) imtihan kagidi yeniden gdzden ge^irilecekfir.

zaman O'nun da simf gepececji muhakkaktir. Boyle mukemmel bir simftir.

bir

sinif,

Osmanh Hanedanindan Gundiiz Beg,

Savct Beg, Bayko-

ca Beg ve Aydogdu Beg yani dort tanesi §ehiddir.

Osman, Orhan, Siileyman Pasa, Yildirim Siileyman Celebi, Mehmed Yakub Celebi, Murad, Fatih, Cem, II. Qelabi, Mustafa Celebi, Bayezid, Yavuz, KanunT, Ilk Mehmed, Gen? Osman, IV. MuErtugrul,

I.

Bayezid, Celebi,

rad

Isa

II

Mustafa, yani yirmi

I).

Murad,

I.

hem

gazi,

iki

hem

kisi gazidirir.

sehiddir.

Murad'tan baslayarak hemen hepsi sairdir. BuyGk

II.

bir

kismi hattat, muzikisinas veya bllgindir... i

Osmanli

buyiigildur.

Hanedani, Tar in

Suphesiz onlann da

manh Padisahlarmi tjahijmak

kufran

nihayet

o.lur.

aSSSSHSSs

takim kusurtari

kendi

tarihimize

vardi'r.

Fakat Os-

gormek ve gSstermeye ve

gesmisjmize karsi

Hele pkul kitaplannda bu gibi dtisuncelerin yer

Memleketimizde

SESSSS?sa=3

bir

serefle

topyekiJn kugtlk

altmasi mill? terbiye

inkilap

Tarihindeki ailelerin en yapip sekilmistir.

Turk

vaztfesini

i

bakimindan buyuk inkilabi

bir tehlikedir.

hazmedemeyen

bir

takim

hastalan var. Kimisi «Tarihimiz Lozan'dan baslar.»

Iddiasmda bulunuyor. « Gen era I*, «Bay», «Ba'yan» tabirleri gikmaz me^hur ^air Ziya Pasa'ya «General Ziya», Namik K&inaTe «Bay Matruk KemaU diyor ve Turk Kadmligi yerine, Turk Bayarcligi diyecek kadar garabeti ileri gotiiruyor. Dunya'dan haberi olmayan bir cahil de: «Ah §u padisahlar! Her bin yirmiser tayysre aEsaydi, simdi ne eok ugagimiz olurdu» fikr-i hakimanesini yiiriituyor.w 41 gfkar

41

-

Nihal

ATSIZ

-

?0rk £ftft&,&Stt&tll

fffa

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI B-

CiHAN TARlHlNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL

Turk

a)

Birligi

Baknnindail

:

1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu'ya ayak atan Tiirkfcr, kisa zamanagir bada Marmara sahiUcrine iilasmiskudi. Fakat Selcuklular devrinde san llacli laarruzlan yiizunden Anadolu'da uzun suren islikrarli bir Turk hakimiyeti kurulamarmsHr, Sclcuklular'dan sonra

Tinkler, (alible bircok devlctlcr kurmuslardir.

«Orta Asya'da kurulan »ve devlcder olarak

«

Fakat bu dcvlctlcri,

On Asy a'da kurulan»

grupta toplamak vc ikiyc irca clmek kabildir. Her

iki

gruplaki muhlelif dcvlcllcr

ayn ayn namlarla

yiid

cdilmektc iselcr dc,

hunter birbiriran devanu okiuklanndan hepsini bir vo ayni dcvlct olarak giirmck, miimkiindiir. Zira hunlarda birdevletin Icsekkuliimie as!i unsurlardan olan din, dil, ahalr vc topiak asagi yukan hep aymdir. Degiscn

71

ise,

her biri kendi

basma buyruk olan bircok bcylik turcmis, Onasya'daki Tiirk birligi daha da parcalanmisti. Bunu bertaraf ederek birligi saglayan Osmanogullari olmustur. Gcrccktcn Anadolu'da onlarin otoritcleriyle teessus eden tikrar,

is-

zamammrza kadar devam ctmis bulunmaktadir.

Osmanogullari'mn Anadolu'da sagladiklan bu istikrar ve Anadolu ugramis, Birligi « T i m u r G a i 1 e s i » ile gecici bir sarsintiya

Turk

fakat Vildirim'in dirayetli sehzadesi Celebi

Mehmed'in

eliyle kisa

sadecc hcnedanlarchr. Tcmolsiz ve halta pek 50k yanlij goriisji aksetlircn taiiiiinde bu moseleyi, Misir'da okudugu ve fakat ismini hatinnda tula-

zamaiida yeniden vc daha csasli bir surette takarrur ve teessus etmistir. En son, Papalik'la irtibat saglamaya kadar ileri giden Karaman

madigi bir kilapia gordiigiinii siiylcyerek meviuubans eden Dr. RizA da hahiskar bir surcttc tervic eylcdigi 42 bu goriise kalilmamak,

Ogullari'nm bertaraf cdiimesi ve bu suretle Turk birliginin tam manasiyla saglanmis olrnasidir ki, Osmanli Devleti'ne daha biiyiik ham-

imkansiaiir. Gercekten sadecc arazilcrindeki ufak lelck farklar disuida

leler

Niir'ni)

bu devlellerin Onasya'dakilerini dc, Orta Asya'dakilerini dc birbirlcrinin devami addctmek mumkiindiir. Dcgisen hanedanlardir. HSnedan, devlet demck olmadigma nazaran, din, dil, toprak vc ahaliyi tcmMi eltiren bir devleti, evvelkinin ayni kabu!

nazaran Tiirklerin iki devlet ti,

biri

Ona

ctmek yerinde

Asya'da, digeri de

kunmis buluiiduklarim kabul elmck

Anadolu Selcuklu Devlcli'nin

dismdaki diger

biiliiii

manli Devlcli

Anadolu Selcuklu

tabii bir

unsurlar, hep

aym

On

bir goriistiir.

§u hale

Asya'da olmak

icab cder.

iizcre

Osmanli Devle-

devamidir. Zira Hanedan

kalmistir.

Buna nazaran Os-

Devleti'nin aynidir. Aradaki

gecmij bulunmasidir. Bizde devletler umumiyetle hanedanlann adiyla anildigi icin bu notice dogmustur. Eger hanedan adiyla birbirinden tcfrik edilse, faraza bir Bizans'i

Almanya ve

bes

-

on ayri devlet

Ingiltere gibi binjok

teliikki

Avrupa

etmek icab

devletlerinin

tiye alinmis. bulunan

eder.

durumu

bir kan§iklik

lu'ya

Dr. Rizi>

NOR

-

Tiiit

Twit!

C

-

III, Islah'bul

'1924.

sis.

6- 1

1

Kanum

bu Tiirk birliginden aliyordu. Aruk Yildinm devRumeli seferine cikisnida, Anadolu'da yeni

donmek

zuhur etmiyor ve bircok harekati yanda blrkarak Anadomecbiiriyeti hasil oltnuyordu. Ordu, arkasindan emin ol-

arak sefere crkiyor ve Ust

iiste

birbirinden parlak zafererle payitahtma

doniiyordu.

b

-

tslam Birligi

Bakimmdan

:

Tiirkler Islam tarihinden nafiz bir rol

oynamaya Abbasilerie

ancak Turkler'in yardim ve delaletiyle Hilafet'i elde eden Abbastler, ordulanm lamamen onlardan kurmuslardi. O kadar ki; Abbasi halifesi Mu'tasim binbir imtiyazla kendi ulkesine celbetti|i

baskuriiskudir. Zira

Tiirkmenler'in Araplar'la ihtilatim

onlemeye cali§iyor ve bu maksatla

-

Arap kizlanyla evlenmelerine

mani oluyordu. Turkler ijin hususi §ehirler kurmug ve devletinin muhafaza ve mudafaasim onlara havale eylemisti. Bu itibarla, islam

bile -

Yavuz ve

rindeki gibi, ordunun her

cengaverlikleri bozulmasin diye- onlarin

da boyledir.

42

kazandirmistir. Gcrcekten

fark

«SeIfuklu Hanedani»yerine«0smanli Hanedani»nin

Fransa,

yapmak imkaMm

devrindeki buyiik ve cihansiimul zaferler, kuvvetini Anadolu'da garan-

72

KADIR MISIRO&LU

OSMANOGULLARI'NIN DRAM!

tarihinclc

Araplartn birinci mcvki. i gal 5 Hulcla-y, Ra 5 ,dm dcvri ve Emcvf

eitiklcri miiddet,

saltanan'yla birlifcte bir bucuk asn ¥

gecmiyordu.

Eger Osmanhlar, dinT olmaklan ziyade, bu §ia siyasctinin

flu lanhten ilibarcn

ts&n'm yay.lmas. vc rcviili cdcn HacU Taarrurtonna kars, muhateasi vaztfcsiniTinkler deruhte eylcmcyc bqtairaslardir. Once Abbastlcr cmrindc, sonra da Selcukta Devlcti ohrak, ta vczilcyi bihakkn, iff, e
Digcr inraflan

mcdcnycim,

mmsiyor

«

Iran,

umuroiyelle kabul cdildigme nazaran

icerden hancerlerne yoluna giderek, « S

ve Islam

birtiglrn

parcalamak

yap,yord,, Islam'dan evvel harm slam .clnde Turklcr

te,

gibi

kirgml.g.yla boyle bir yanli 5 yola

icin

i

a » siyascfini

be

elinden gelen hcrscyi

gecmisi bulunan Farslar

hlkim

mcvki

edememeoin

sMHenmis bulunuyoriardi.

§ia, tarU,

boyunca Onasya Tiirklugu He Onaasya TUrklOgll aras™ bir baa kali g;bi g,rm, s vc bir biiliinun iki ayn parcasnu taski! cdcn bu alcmlcrin b.r

egmcsim mahtele

flnleraistir.

OsrnanWar'm Anadolu

BnUnu kesmck

fliatialiiun

icin

casuslar.ru

Rumcli'ye kadar

gendemekten

kea

gcri kalmarmstir. Gcrccklcn -bugiin bile Bckiasiligin raer . Dalmacya sahrllcrindeki Trran'd.r. Bu durum gecmistek,

ftahycmrm gunumiizc kadar devam cdcn Haci Bekfas. Veli'nin §ia inan

5 lanyla alakas,

yeniceriugln

« Bununla bcrabcr bilaharc Bek(a§

,

Esas.nda

olmadiji gibi

ku™i u5unda oynad.g, soylcncn rolim de

hakrkati yoktur.

tariM hfcbir

Tarikab'mn §ia

uJ* £,"*

'

MMOflw M* **- M«^P

W-feBradKOniCLO Meden.yeti

"

.

a. 8 ,„.

vc » yni m0d]ifi „

bcldelcrinin idrak cltiklcri

w. B a r

,

r.nhi»umIicjerincyazdijiiiavBlcrdcn 101 numaraluiol.

roi

oynamami§

si'tkun

dcvri

Osmanogullarinm oytiadiklan muazzam

manmdaki kadar

H

1

1

a

f

e

t

rol,

her

tiirlu

tak-

» bile onlaiin za-

ehemmiyet kazanmami§U. Zama]i gelmi§,

giimul ve

halifenin ntifuzu, oturdugu §clirin di^ina

cikmaz ohnus. veya birden fazla

meveut bulundugu gdnllmU§tilr, Halbuki Osmanhlar, Hilafeti

islam itliiiadmi saglamak islikamettnde son derecede §umullu bir §ckildc

kullanrm$ ve O'nu her miislumanm itaate muheyya bulundugu

nal'iz bir

miiessese haline' gctirmi§lerdir. Gergekten tslSm Alcmi'ndc Fas harig

kalmak

tizere, biitiin miisliiman iilkeler,

rine tabi

olmu§ ve

yadetmi^lerdir.

Osmanli

halifelcrinin otoritele-

hutbelerirtdc onlanti isimlerini biiyiik bir ihtaramla

O kadar ki, Osmanlilann fcthelmcdikleri ve bazati ayak-

lanni bile atmadtklan Merkezi Afrika'dan

Endenozya'ya kadar her

tarafta

Uzak

§arktaki <^in, Hind vc

Osmanli Halifelerinin

biitiin

cSmilerde

adi hilrmede yadedilmi§tir.

Bu durum nan

bir surette

Sultan Abdiilhamid

da kuvvellcncrck Tiirkiye'de Hiilii

50k mahir§ne

hilafct siyasetini

biiyiik hijkiimdar II.

bile Hindislan, Pakistan

hilafetin

Han

kullanmi§ bulu-

devrinde daha

ilgasma kadar devam etmistir.

ve Endonezya camilcrindc -hem de- Sul-

tan Abtfuthamid Han'in isminin okunduguna dair mesmuatimiz

*~

h „, d .„„

mahiyyct arz cden

mes'ud bir

uzun huzur ve

dipn fevkindedir. Osrnanhlardan once «

iti-

kadvearfancleriyle kan trgi vc o biiviycte burundiigu ma'lumdur. 5

H " ; mf

islam

S ia

te'sirini ispat eder,

siyas? bir

gibi

gerccklafjcmezdi. tgte bu sebeptedirki; Islam birliginin taliakkuk vc

birligini

sag amalan vc Rumeliyc srerayarak islam', Orla Avrupa'ya kadar yaymalar, onlar. rakip kabul ctmcz bir dcvlct durumuna yiiksellmisli. Iran 4ia siyascli sebebiyie bun,, kendisi icin tclilikeli addctmis vc Osmanli

ctmek

Yavuz Sultan Selim veya O'nun ilk bir iki halefi devrinde parcalanmi§ bulunacakti. Bundan sonra temadt cden Hagli taarruzlarina kar§i koymak asla miimkLin olmaz ve mukaddes

Jialifetiin

ijgal

tc'sirlcrini izalc

bulunsalardi islam Alemi, daha

IcmadTsitlde l,lf, ra

S ay,l,r bir

bir

73

Asm Saadct

.,„.„

vardir.

45

-

45

Nasil olmasin ki; bugiin

biitiin

islam Alemi'nde «

H

1 1

a fe

t

»

Turkiyc'de Tiirk Dili ve Edebiyati (izerine doktora yapim$ bulunan gen^ Pakistan

illimlcrindcn

Mlihammetl S^hir,

Pakistan'da bir

cuma

gunii hutbede

Sultan

Abdiifhamid Han 'in adiiun okunraasi ve Ona «Zcyy«dal!ahft omrehfl* yani Allah aaaa omriinu"

artirsin diye

iiianasixligim, zira

dua cdilmcsi

iizerine

camiden

ciktiktan sonra bit dufioui

Sultan Abdiilhamid Han'in foktan olmfis bulundugunu soyleyincc.

KADIR MISIROGLU

74

denilincc herfcesin hatinna dcrhal Sultan tedir. Denilebilir ki,

gayr-i

O'nun

Abdiilhamid

olmu$tur. Zira Sultan

miirafiki

siyayell dolayisiyla,

tngilizlerle

bel baglami$ bulunan

«

i

bir

50k

canhlik, «

1

nail

tchlikeli dakikalar

itibar

ve

getirtligi

g a » hcngamina kadar dcvam etmijtir. Gergekten Islam

Aleminde geni§ ve I i

Iazim-i

HiWet

F i 1 i s t n Davasi »nda onlara

Cihan Siyonizmine,

O'nun bu miicsseseye kazandirdigi

ke

gelmek-

Abdiilhamid,

ya§almi§ti. i

Han

adl, artik Hilafet miiessesesi'nin

miiessir bir harekct halinc gelen «

H

i

1

5 fe

t

Hare

» Mill! Mticadele esnasinda gcnt§ bir maddi ve manevi miizSharete

olmamizi saglami§ vc nana Hind MQsltimanlannia uyam§mda

muharrik

roltl

saglami§tir.

andinci ve

oynayarak

Demek

ki

birlcgtirici

«

P

a

fc

i

s

t

bir

a n »in ortaya gikmasuti

Osmanldar, cokerken

Alemi

bile tslSm

I

N C

K.I

I

BOLUM

icin uy-

OSMANOGULLARI'NIM VATANDAN CIKARILI§I VE ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN

mes'ud birrol oyanayabilmi§lcrdir.

SAHNELER OSMANOGULLARI'NIN YURD DISINA

-

I

giKARILI§I

A BUNA SEBEP OLAN HADiSELERE KISA BIR BAKI? a)

Milli Miicadeieye

Tekaddiim Eden Outlier

:

1

ndokuzuncu \ bui

Y u zy

1 1

a

gelintiigindc tanhlc

«

Turk Q a.gi » ka-

cdien Onaitinci Yijzyil gerilerde kaimi§ ve

/ bir hayli degi§mi§ bulunuyordu.

Amcrika

Diinya

ve Afrika'nm giineyinden dola§ilarak Hindistan'a Itu liadiseler Hirisliyan

lanna kavu§turmu;tu. halkm «Seni

gidi, Ingiliz casusu!.,.»

kalabalik bir gen^lik toptulugu

"

diycrck hijimla

huzunmda

(izerirte yfiradugiinii,

tstanbuVda

bizzat hikfiys etmi§ti. Ayrti gekilde, §am'in

Ban

Bu

llacii Scfcrlcri'nden beri l-JKiiilus'ten

§artlari

coktan ke$fedilmi;j ula§iimi§ti.

Alemi'ni yeni ve 50k biiyiik servet kaynak-

suretle te'min olunan

maddi irnkanlann,

saglanan ilim ve teknilde mezcedilmesinden biiyiik bir sa-

merkczinde bazi cSmilerde de Sultan Abdiilhamid Han'in hutbclcrde adtnin okundugu

nayi hareketi dogmu5tu.'Buna,

bizim dc dShil buhindugumuz kalabalik bir haci grubunun defaatle

.lyakuydmamayan OsmanU Devletiise, Batr Alemi karsisinda

Ihtimal

bunun bajka misaleri de

mesmuu

olmu^tur.

vardir. )',

e

r

i

k a

ta

Venedik yoluyla §arktan ve kismen de

1

m

1

5

1

1

k »

-

ce§itH ic ve di§ amillerin te'siriyle-

dummuna

bir

do§iiiu§ 'buliiiluycirdir. O'iitiri bii

KADIR MISIROGLU

76

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI menfi durumunu duzeltmck iddiasiyla bir (akim tedbirlcre tevessiil mi-5 fakat bunlar, csiisa taalluku

dcgijikliktcn ibarct kalmisji.

Ne

muhievuya sahip bulunmayan bu rin nciicesi, birbirini

duygnsu olmugtur.

bulunmayan yazik

ki,

kil'ayctsiz

zimal da dabil

nez'ini zarilrT addediyoriardi. Ingilizlerin girdiklcri her yerde, milletleri

satht vc sekilci birer

parcalamak vc her parca arasinda sunt

mcs'elcyi hallo musiiid bir

tikle

ve bulla gogu yanks, tedbirie-

olmak

iizere bir lakcm «

I

s

I

ah a

H arcke1

I

1

c

r

ihdas etmek gibi bir tak-

sebeplc Ostnanlilardan sonra

Araplann elinden

u«ra^ir hale getirilmis olan

almanm miimkiin vc daha kolay olacagmi du§unmekleydiler. Buradaki ingiliz tiakimiycti muvakkat bir «geci§ devrcsi»ni

Filistin'i

gi-

Tan-

i

vc birbidcriyle

ihlilaflar

Bu

luikum siirduklcrini biliyorlardi.

parcalanmis,

kovalayan hazin magi Qbiycllcrle dchgclli bir ajagilik

Bu suicllc dcrt ve davalar daha da cogalrms. ve gok

bir jckil almisbr. Zira, asil gerckli olan sinai tcsebbiislcr yerine,

rift

77

edil-

iegkil edccckli.

» ne

Bu

girisUmisU. Bunlarla takip cdilcn esas gayc dc gayr-i miislimlcrin huku-

plan iizcrindc yiiriiyen vc ingiliz siyasetinin arkasina saklanan

Sultan Abdiilazi/.'i hal'edip Sultan V. Murad'i lahta

kunu lakviyc cdcrek onlarla muslumanlararasuidaki farklan bcnaraf cl-

siyonisllcr,

mckli. Niliayet bir

gikarmakla cmcllcri isiikametinde dilhikten dc gok miihim bir adim

giii)

gcldi ki blntln bu liaraketlerin nelicesinde gayr-i

miislimlcrin, miisliimanlardan

da daha gcni$

aimi§ oluyorlardi. Fakal O'nun kisa zamanda rahalsizlanarak tahti Sui-

Iiaklara sahip oldnklari ve

adeta imliya/Ji bir ziimrc teskil ellikleri goriildii.

Bu menfi gayrclli bir

gidi^e ciddi bir sOretfe kar§i

Osmanoglu Sultan Abdiilnziz

lalorliik licvcslisinin ani bir

giin sonra

rad

da cfuiiyanc bir

gecirildi.

Bu gene ve

siiretle katlctlirildi.

farkclmi? ve bunun iclc ve di§faki faillerini bQytik bir isabede te§his ey-

ve bir kac

Yerine V. Sultan

Midhad Paja

M

a s o n

dcrcccye kadar yukscllilmisli.

locasi

«

Doks a n

olan «

»na sokulmus ve

Mec

bcrlaraf lar'i

O devirde siyonisder alabildiginc lc§kilAtlanmi§ vc bir cok biiyiik dev-

[

bulunuyorlardl.

Bu

«

I

r a

haizdi.

k

Ma

1

1

a » ve «

» vol emniyeti

Bunlardan

trak,

K

1

bakirmndan

biiyiik bir straicjik

mzladan olarak zengin « P e

na da sahip bulunuyordu.

ingiliz, siyasetinin,

alfederek dehstfli bir Turk

-

t

r

o

I

i

s

i

I

i

s

t i

«

Mn

rati

Locasi

ve orada yuvalanmi§ hainlerin

biiyiik bir

IngiH/Jcr'in kar§isma, §ark siyasctine imale ettigi

Onian birbideiine

kar§i rakip bir

mevkie

kismini

Almangetirdi.

ve dii^manhklarda birbirlermi

veya firenler bir duruma sokmak sayesinde devlct ve millete

Nihayet dcgi§cn diinya ^artlan muvacehesinde her gun biraz daba

ehemmiyeti

kuvvetlencn siyonizmm dahildeki kuklalan vasitasile o da, tahtmdan in-

» kaynaklara-

dirilmek talihsizliginc ugradi. Oyle bir zamandaki, sanayi sahasinda bir §ekil alan milletleiarasi rekabet, bir

kaciriilmaz bir

n » havalisiui

» adiyia O'ra i^ifeten

duruma

«

Cih

a n

H

arb

i

»

had

ni adeta

gelirmi§ bulunuyordu.

Eski Diinya'mn (Asya, Avrupa ve Afrika) en hayati ehemmiyeti haiz

buradan evveliycUc Osmanli hakimiyetinin

46 - HatlaTihk Mason Localan antsinda kurulmus bir Loca bile vardir

s »i

vesile itlihaz ede-

temayullere ma'kes

otuzucyil siiren bir rahal ncfes aldirdi.

bu hususlara ehemmiyet

i

i

istikametindeki

r » vc

islam dusmahligina silruklenmesi daha ziy-

ade siyonistlerin eseriydi. Zira Yahudiler, « F ellerine gecire'bilm ek icin

M

b r 1 s » adaianyla «

I

me§'um neucelerini

)ii§manlarini, iilkesinc kar§i v5kt talep

devlctlcrin

basuida ingilterc gclmekleydi. Hindistan'a sfihip bulunan IngiUere icin

elli.

cikararak

hallalar

guzcrgahlaki «

Harbi »nin

iic

rok vatani parcalayip dagitmak la-

*

Iclin siyasi raahl'cllcrine huliil clmis,

Heniiz tahta yeni gectigi bir devicye rastladigi icin dnleyemedigi

Icmigti.

Mu-

ve aricadasjan

vc lizakgoru^iililkle devicte oynanmak istenen oyunlan derhal

dirayct

avuc maceraci dikindirildi

Abdiilliamid'c birakmak mecburiyctinde kalmasi dii^manm

II.

hesaplanni allusl clmi^ii. Zira yeni Padi§ah ender rastlanan bir zeka,

(ccrubesiz Padi§ah, dcvlete hailcvi bir son

rafindan daha schzadeligin.de « iic

bir

gccc baskimyla lahilan

hazirlamak gayretleri icinde bulunan

oluz

lan

koyan ve mant olmaya caiman

inerkezi

kismma

sahip vc hakim olan

Osmanh

Dcv.eti'nin ba§ina

.

Iniylesine nazik bir

zamanda cogu

cahil

ve hain

bir sergerdc

takimimn

gccmcsi buyiik bir

Ccm

ki

gafillcr

i

y e

i

t

vc haulier

tttihad ve Tcrak

ialihsizlik olmustur. Zira «

» adiyla siyasi bir Icsckkiil haline gelmis. bulunan bu liizbi,

lamamcn

vc onlann erminde

siyonist usullcrle

fafdiyet gOsteriyorlardl. ic vc dis tahriklerle bir lhtllaflar luiline gelirilen

kumkuinasi

ntemlckcli adcta bir sirat kbpriisu iizcrindc maharetle

gecirmcye jaltsan Sultan Terakki sergerdesi devleti

II.

Abdiilliamid'i bcrlaraf eden

birbiri

itiiliad

ve

arkasindan Trablnsgarp(19U), Balkan

ccphedc raaruz kaltnan feci maglubiyet, muttefiklcrimizdcn Bulgarlar'in munferid sulh akdederck kenara cekilmesi ve Almanlar'tn fiilen yenik o n d 0diismesi gibi scbepler yijziinden 30 Ekim 1918 de mahud «

M

s i »nin imzalanmasr onlenemedi. Ancak ii t a r c k e n a m e o s cok Sultan Vahideddin bu mularekenin ileride nasil lalbik ediiecegini madeler,vardi. Bu scbcple onu iyi kaviramisu. Icinde suisiimale musaid hijkumcli miiuefiklcrin teklif cltiklcri tarzda ve ayncn kabul eden koyuldu. Bu dogisUrdi. Ama bu kali degildi. Baska carder aramaya

M

r

valam bu badireye siirukliyen tttihad ve Terakki rcislerinin herbiri memlcketc kacmisn. Durum cok nazikti, Gercektcn az bir zaman kiymetli sonra Istanbul da daltii olmak uzcre aziz valanimiztn en. kendi parcalari dusman i§gal ve istilalartna ma'ruz ka'ldi. Muttefikler

(1912) ve Cilum (1914) Harblcrinc siirukleyerck O'na hailcvT bir son

strada

Abdtilhamid Han'm ycrinc gcccn kardcsi, Sul-

bir di§

hazirladdar. Sultan

tan Resud ise bir diklalorler grubu halinde icra-yt siyasct eden

ittiliad

vc Terakki riiesasinin clinde aciz bir oyuncaktan baska bir sey degildi.

Hudutsuz

ragmen

niyetinc

iyi

bijylc gasib vc cSn!

Wr

sttalajik emniyeilcrini ileri siirerek

kadro

ile

ugra$abilccek miiteaddl bir sahsiyyete nialik degildi. Bu, scbcple, buyiik bir (alihsiz hiikumdar olan balcfi Sultan Vahideddin'c, arbk

cehenncmi

bir

yangin yeri haline gclmis bulunan vaianda alevlcrle

kusalilmij bir laht birakmisu

(

4

Tcmmuz

1918). Ceplelerden

iist iistc

maglubiyet haberlcri gelraekle ve mes/um sonun yakla§makta oldugu liissohmmaklaydt. b) Milli Miicadele: tjte

vetle iyi

bu ahval ve

scrait alttnda tahta ctkan

melhuz olan menfi

Sultan Vahideddin, kuv-

maddesine

neticeyi degi^tirmek icin hudutsuz bir gayret ve

niyetle ise koyuldu. Ilk icraat olarak veliahtligi

zamaninda

kaktt. bir

cikarma yapacaklan hakkmda

eltigi

M.Keinal Pasa'yi etti.

47- Gerscktcn bilahere teklif edilen

oldugu goiulmujtiir. Bundan « p

Vahideddin'in

o,

Sultan

Ie-iMflsi. bet »admi

med

II.

r

cderek Anadolu'ya gonderdi.

e

1

s

u 111

-

Nmkunda ve

(TafsilSt iciribkz:

1971

ah.

4f'vd .) !

Inoni?'nun hatiralannda bile «

*-"

Kadir MIStROGUJ •""

"•

»nin bu mahiyette degildir.

Sultan

«M.ccel-

Alsdiilhamid'c benzeyen keskin zekastyla

sadece bir proje, halinde kalmasmi saglamisttr. Paga'nin

projesi

o j e » olarak bahsedisjmiz sebepsiz

Gorduklerini, Yaptiklanm

':

-

-

-

Ah-

duyulmaya bastantmsH.

t§te,

yaktn tarihimizde «

Yunan Muharebesi ve onun

Bu da Sultan Vahideddin'in

Ancak bu

M

li

i 1

Muca

neticesi olan zaf-

ve en ehemmiyeflisi bu-

eseridir.

Suriye'deki yedinci

taktigibu sulh tcklifini imza ve tasdik ctmeycrck (Bkz:

Regid Bey (H.Nazim)

e » adi verilen Turk

crin gerceklesmesini sagliyan harekederin ilki

birlikte

Fakat cok az bir rniiddet sonra bu

Sevr

bir sOylenlilcr

Sultan Vahideddin, ufukta beliren vahim tehlikelere karji Anatepesindeki iggal kuvtlolu da bir mukavemet hareketi diisunup, bunu olarak vcllerine ragmen en dikkadi bir sckilde planlandi. Bu cumleden te?hiz yaverlerinden M. Kemal Paja'yi genis selahiyet ve imkanlarla

tlur.

Altnanya'ya seyahct

Mordros Mularekenamesinin yedinci da bu iggal ve istilalara

istinad cdiyorlardt. Sulli §artlartni

mc§ruiyet vcrecek bir bicimde teklif ve tanzim edccekleri muhak4'. Diger Laraftan Yunanlilar'in Izmir'e Muttefiklcrin musaadesiyle

tl

ordu kumandanligina tayin

»

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIRO&LU

78

padi§ahm sonradan « K u v a - y i « f e t v a »lann lsdan gibi M.

biiyiik, fakat talihsiz

lnzibatiye»nin te'sisi ye mahud

Kemal Pa§a ve O'nun giri§tigi miicadelenin aleyhinde gOriilen bazt tlavram§larda bulundugu goriilmustur. Fakat bunlann birincisi 48 Ikincisi ise biz(lUsmanim gdzunii boyamaya matuf bir muva7aydi. z;tt

dusman

lazyikinin eseri

idi.

49

Unutmamak

gerektir ki,

M. Kemal

Istanbul 1945 sb. 299) onun

kadar

ki;

Scvr'dcn M."

p r o j c » olarak

LbzanrZafct mi.IIezimet mi? C. '-'•«;' '

'

"

-

Kemal

liahsedilroekcedir. 1,

Istanbul,

r.i-HM.?.

48- Bkz:

Tank Miimtaz GOZTEPE

-

din Miitareke Gayyastnda, Istanbul 1969, sh.

49

-

Bkz: Fcvzi Cakraakin

.

OsmaooguUan'ntn Son Padijahi Vahided-

269 vd.

T.B.M.M.'deki

MISIROGLU - Kurtulus Savasinda

konusmasmdan

naklen Kadir

Sanklt Miicahidler, Istanbul 1974, sh. 84 v.d.

»

KADIR MISIRO&LU

Pasa Anadolu'ya gondcrilirken ve

ijgiil

kuvvclleri hcrseyi kontrol

msu n vc h ycrindcgoriip «S a

gcrcck

gibi

a v a

1

g e

r

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

bile Istanbul isgal altinda

s

i

e k

altinda

n d c k

i

i

I

maksadi setredcn,

1

tutuyorlardi.Kendisine a s a y

i

c d b

i

vazifc

bir

r

c

I

r

i

5 s

i

a

verilmij

cikaiitabilmcsi igin i$gal kuvvellcrinin muvatakalini

i

1

z

1

m

i

g

ve yola

almak mecburiyetl

yenilseydik, 50k ayip olurdu. MillT gurur vc izzet-i nefsimiz

oviinmemizi

rckclin csbab-i miicibcsi olarak

bu scbcpledir

ki;

zafer gibi gostermck

Ancak

Oium baa davramjlanna

Osmanogullan arasindaki

isiinad edil-

0'iiun devrinde vaki olup mcdar-i iuiliam

olunmu; bulunan bazi husiisi

hadiseler

iizerinde

durum unu, bclinmek

it-

durmak ve

au) Mill! MUcSdelenin dasitant

5311

Tiirk laribi icindc iddia ve ifadc Klildiji

Apgi yukan

ladigi icin

cole

biiyiikiiir.

%te kanaatimizce

bumk bir ifade ile; «Ankara'nm ta$ina bak,

I

50

kuitulmasmm dcrin sevindni -

Hum]

5ali$atagi7..

in^alkfa ileride

Hakikaten Yunan'a maa-

mtistakj] bir e

-

scrcek'ieslimieye

elii

yildan beri,

Cereyani »mn

mahdud

tak-

scrmaye

bir kac failine dasilan! bir

igindi. Hala"

devam eden bu «

tafctigirj

giri§tik!crj

netieesi, bir

vc

takim

hayatinuzda vaki

ihdiisi ile igtimal

s c v a b » hanesi yanina bir de « h a-

Yediden yetmige hcrkes, elinden geteni

jahlam§ devridir ki; adeta

Cunku

-

daglar, la§lar bile ayni

O

oyle bir

mukaddes gayeye

Tiirk Milleti'nin bin yildir ha§ir ne§ir oldugu cihad

ve islami vecdini lugyan hSline getirmigti. Bu bakimdan denilebi-

ki; zafer,

c)

biiliin bir milletin

yapi§lir.

sadece islam 'in eseri olmu§tur!...

Ama

pek cok §ey soylenebilir, fakat burasi yeri

netice?...

degildir.

O'nun

Biz §imdi,

hakkinda bu kadarcik bir beyani kafi addederek Sultan

Vahideddia'in hususT durumunu kisaca izah edelim

yajamijjt.r.

kaleme alaeagimiz

k

bb) MillT Miicadele bir veya birkac ferdin degil, cseddir.

MillT Miicadele

bak!...»

diyerek dile getiren halkimiz, raiiyesser olan zaferle gurur ve haysiyeli nin

1 1

a » Mncsi acdmasim en agir bir ciirum saymak. olmu5tur.

lir

esir olduk,

1

cdcbilmck ve onlarm garbcilik istikametinde

a/.im dcgi§ikUkleri'n tablilinde

iizcrindc

tiftxumiiziin yagina bak,

Yunana

Garbc

girfgecekleri harcketlcri gayr-i kabil-i miinaka§a bir psikolojik vasata

yonelirii§ti.

Biz

yiiziine cikan «

Olmu?tur. Bu, MillT Miicadelcnin

j^ayrcli

Bu

bunlarm pek cogu da daba sonra

viyesi sadedinde -l&bir caizse- adcta comcrtce harcanan bir

kadar gelebilmcsi, milli ;zzet-i nefsimizi agu bir

sfirettc yaralamisti.

ycniliginclcn dogmaktadir.

ve gayretlerinin cseridir. Gcrceklen Mill! Miicadele,

Tanzimalla su

riben be§ asir idaremiz altinda ya§ayan kiiciik bir devlclin, Sakarya'ya

§
ki

mazhar kilmak

iizcrindc duralmasi gercken asil ciheti budur. Yunanislan gibi lak-

redirabi

Munakkak

dokunulmaz jahis ve muesseselerin

isrne-

bir

gibi biiyiik bir milletc ne kadar

o hadisenin

kadarehcmmiyclli birmevkii

Ancak: memlckerin hartm-i

manevi defer ve chcmmiycli

batalar,

izah muntkiiii dcgildir.

linde cercyan etiigi ve v ok biiytik bir yikim ve zaruret devresinc rast-

omul

bu

bilmem bizim

ve serclleilc dolu olan urafimt

mlisavi kuvvcilerlo Yunanislan gibi kiiciik

bir devlele kajji gcrceklejtirilmisiir.

bulmaktayiz. Helc bayrarn iistune

yaklgiksiz

ortaya cikan inkdap harckef lerine mitolojik bir takviyc saglamak heves

istiyoruz.

bir iki vasfina temas cdelim.

-

MillT Miicadele hakkindaki miibftlagalann hepsini sirf bu sebeple

otorite izafc

Ancak bnndan once Midi Miicadclcnin

liaiz dcgildir.

§ahsen

-

bayram yaparak vc bu hadiseyi miibafagalandirarak ulagilmaz nadir

yaki§ir!... Ihtimal

Vahideddin dcvrinin son dcrecc girift vukualmi aydinlatmak dcgildir. 50 Ancak unutmamak gcrektir ki; zaferden soma Osmanogullan a/.i/. vata'nlanndan cikanhrken bu ha-

lihaz

-

(Smir kabul etmez bir yara ahrdi. Fakat yendigimiz icin de fazla

Bi/.im burada maksadimiz, Sultan

misii. isle

zallah

i

k »

a

olmujjtu.

liasil

81

bulunuyor

Sultan Vahsdeddih'in Hususl Ouruimi

;

:

_.

%

Evvelcc de temas ettigimiz gibi OsmanoguHan'mn yurt digina ^ikanlmaianna sebep olarak SuJtem Vahideddin'in i',ostcrilmi§tir.

ba'zi hareketleri

iddialar dogru olsaydi bite, bu-tard kcyfiyetinin biitfin

KADIR MISIROGLU

62

mazdi. Zira hukukla vazgccilmez r

1

n

§

ah

s i

1

i

g"

umumi kaidelerden bin de «

mes'ete- istcr islemez

din'dcn basjayan bir

padisahlan vc

kazanmisn.

hideddin

dairaa bu

miyiz:

hucumlann

-

clli

O bir « yd

miiccrred

-

Acaba Sultan Vahdeddin

Yakm

Ancak

zamanda

siklct

va

t

butiin

bir gcniglik

mcrkezini Sullan Va-

an h a

gcctikten

i

n

sonra

i

» olarak tavsif

olsun

siyast

-

hakikat sevgisiyle su suali sorabilir liakikaten bir vafan hSini midir?...

iHrihin gercekleri butiin vuzuliu ilc ortaya

konulabilmi§ bulun-

Ne

ya/ik

ki;

Sultan Vahideddin ctrafindaki gcrgckler hala

aydinlatllabilmis. dcgiklir. birini

Bu

sebepledir ki bugiin O'nun hakkinda bir-

nakzcdcn bircok bcyana rasllamlmamaktadir. Bizim gayemiz de

burada O'nun mudafaa.sira yapmak degildir. Ancak O, vcsile cdinilcrek

koskoca

bir

hanedan vc halta din vc larihimiz kBtiilenmck islendigi

bu mevzudaki gercekleri dc bir ncbze tebaruz ettirmck

Her

rejim

-

biraz

ftnceki idariivi sistem

Bunu bir

saymak gcrckirse de haksiz ve mesnedsiz

devam

eitirmckte ki insafsizlik asjkardir.

gercktir ki, aradan artik yarim yiizyil gecmisur.

Bu

hala benimsenmemijse ne zaman benimsenccektir.?! Muhakkak

manogullanna gosterilen

bir

serefli

rejim

ki,

biisbiitiin

mSzimizin

baskadir. Onlar imln ve Islam

iizerine

-

her nasilsa cekebildikleri

siyah sahn kaldifilmasindan korkmakladrrlar. Onlar icin Sultan

hiddedin sMece din ve

Os-

alakadan rejim hesabina fuzuiT bir endiseye

kapilanlarm gercek niyctleri,

heyecam veren

icin

ve kadro ltibanyle kotulemek mecburiyelindedir

bir dercceye kadar tabii

tarihi tahkir

ve tezyffe imkan verdigi

ortaya koymustur.

din

ile.birlikle

icin

-

Va-

cdenler dismda O'nun alcyhinde bir

Bu bcyanlarm

de cogu Sultan Vahided-

sahipleri

guniin vak'alan icinde yasamij kimselerdir. Bimlardan

O'nun bajkatipligindc bulunmus Ali Fuad Tiirkgeldi'nm asagi - yukresmi bir mucsscsc olan « f & r i li K u r u m u » tarafindan

ari

basilrm? «

Oorttp tsittikle rim

O'nun beraalinc yetecck

Bu muhiercm yanma

» isimli eseri bile lek

bajma ...

delileri ihtiva ctmektedir.

sahidi O'nu Sultan

giirgii

Sultan Vahideddin

ise, bilakis

cin

Resad

fikirli

ve

ile

karsilasbrirken

seriiilintikiil

olup

girince ruhundaki inbisat ve inkibazi gozlerinden hissedcr ve

bugiin sizin canrnrein bir sifantisi var derdi»

liyakatinc §ehadct ctmektedir.

Aym

51

diyerek O'nun dirayet ve

schadete devrin Dahiliye

Nazirlarmdan A. Rejit Bey de katilmaktadir. Hatiratinda ondan bahsederken

«Tab'an oldukca zeki, fakat fazla miiteenni ve miiteredditti. Diyebilirim ki; zihni idrak ve intikalde seri, karar ve harekette bati idi» 52 demektedir.

istiyoruz.

da hakh olarak -kendini yerlesdrip oturtrnak

takim ithamlari ilSnihayc

Dusunmek

icin

istismar da tiikenmek iizeredir. Gercekten

ile ihticac

beyanda bulunabilecck hie kimsc kalmamishr. Zira son zamanda ortaya cikan bir 50k beyan ve vesika, O'nun aynen Sulantan Abdiilhamid misalinde oldugu gibi lamamen ters taniulmi? bir sahsiyeti bulundugunu

:«...

saydi, bugiin boylc bir su3l va'zetmck dahi son derece yersiz ve haksiz

olurdu.

bayram nutuklan

83 '

Ama artik bu

sccilmektcdir.

hala

a

Hala mcktcp'kitaplanna kadar -resmi vcya

Aradan

endisclcrle degil de

cdcbiyati kisa

Osmanll Tarihini sumulline alan

biitun cevrclcrde

cdilmcktcdir.

1

bu sekitdc va'z cdilmemistir. Sultan Vahided-

-

liatta butiin

Hcmcn

aliikali siyast bir tedbirdi.

sovmc vc karalama

teskil clmijiir.

oua yalkin

c c z a

» prensipidir.

i

Hakikatte bu, rejim degijikligiylc

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

I

hancdan mensuplanni §umuliine almasindaki garebet yine de izah oluna-

,

Fuad

Tiirkgeldi gibi hem Sultan Resad 'in ve hem de Sullan Vahideddin'in bajkatipliginde bulunmu? olan Liitiu Simdvi Itey de O'nun dirayet ve zekasina d8ir brneklcr vermektedir. De|erli taAli

lihgi

fsmail

Hami Dani§mend, Sultan Vahideddin'in

zamamnda Almanya'ya Slldaret

makamina gonderdigi

nin Viyaiia'ya

§ehzadeligi

yaptigi seyahat dolayisiyle Liitfu

lley'den §u bilgiyi nakletmektedir:

«Bu

Simavi

seyahat hakkinda Liitfi

Bey

bir raporda da: Mujariinileyh Hazretleri-

vuku olan me'muriyetlerinde devlet ve milletin

san-ii-

y.rofvehaysiyetiniii a buyurduklan ve kendileriyle temasta bulunanlara

Fuad TIIRKGELDI

51

-

Ali

52

-

Ahmed

hedef

Rejld

REV

.

-

Gortip Isitliklerim, Ankara 1954 sh.

a.g.e. sh.

256

274

W

KADIR MISIRO&LU

kiymctli bit haiira biiaktiklarim arzctmeyi bir vectbc-i vicdaniyyc addet-

ligindcn bahselmcklcdir. igtc

Simavi Bey,

bu «vicdanf» Ic'minattan dolayi Lull zaman Dahiliyc Naziri Tal'at Bey,

kendisine: Size

biiliin

memkctin einniycl veftirnadi

baskasi yazmis olsaydi inanmazdim.

Demek

ki;

vardir.

Bu

salirlan

Vahideddin Efendi

lalimiuimiz gibi dcgilmis! diye, Iltihatctlant) onu, kcndilcri gibi dirayclsiz vc zckasiz bir scy zannclmis. olduklarmi iliraf cEmi.^lir. Gene Liitfi

Bey,

S

i

? o*

Istanbul's gcldigi

•Via- j j

J

*

Vahideddin Efendi'nin Almanya scyahalindcn

Vclialu,

baliscdcrkcn: *Musarunileyh Hazrcllcrinin mcl'lur olduklan nczflket, aki-u kiy.lsci vc cvsaf-i bcrgiizide isc, linparalor Hazrellcrinden bed' ile kendileriyle icmasta bulunanlarca fevkalade lakdir olunmustur, detai§iir.» 53

•v-v>?

3

» -IN

Sultan Vahideddin mevcud sartlara ragmen cvvclco Icmas digi iizcre - « S c v r »i tasdik clrncyerek O'nun sadece bir

i>-

"K«.

v J

-

j.

edil-

.pro-

j

c » halinde kalmastni saJlarrHjtir. Halta bu liususta etrafimn

baskilarma bile

giigiis germljtir.

Devrinin Dahiiiyc Naziri

Ahmed

Bey bu mcs'cleye Icmas ederken «ZaU saliancnin bu muahedcyi sadruzamin ibramina (yani z(irlamasina) ragmen tasdikten Itejit

sureti kat'iyede ictinap etliyi siipheden beridir.»

demektcdir.

54

M. Kemal

Pasa'yi Milli Kurtuluj Harckclini planlamasi icin Anadolu'ya gbndercn ve icindc bulunulan agir sartlara ragmen bir kurlulu's caresi arayan da yine O'dur. Halla a kadar ki, kar§i vSki itiiazlan dahi dinlememistir.

Pu;a'mn «

H

a r b

i

y e

N

e

/.

a r e

bu hususra kendisine

Bunlardan t

i

»

biri

olarak

Enver

anlelli kSgidi iizerine

yazdigi vc Sultan Vahideddin'e gondcrdigi mcklup ayncn §oyledir

:

«Harbiye Nezareti

Mahrem Velinemetimiz, sebeb-i hayalimiz, babamiz, padisatumiz, efcndimiz Hazrctlerine,

53

-

54

-

Ismail Hanii

Ahmed

Rejld

DANl§MEND REY

-

-

a.g.c, sh.

a.g.e.

299

C. IV. sh. 441

s

g

KADIR MISIROSLU

85

Yapmis oldugum

tahfcikat nelicesi evvclce arzetmis.

Mustafa Kemal'in Anadolu'ya gftnderilmcsi

oldugum

vechile

badi-i felaketimiz ola-

caktir. tstanbul'da Kavaklik Sadik, Kadikoylii Kcmal ve Karaagac Fijck Fabrikasi Miiduru Kurt Bilal vesilireden mutcsekkil bir hey'et kurmuxlar. Ptansiz nakliyc sirketlerinin ve ba/.i eshasm maddi

yardimlan ilc alcyhimizc isyan hazirlamaktadirlar. Bendenizin hemen Rusya'ya hareketim fare olmusfur. Mustafa Kemal'i vaki davete icabct cltiremcdim.

Enver benim

i9in

Yusuf tzzcddin'c yaptignu bana da

yapacak dcmis. Emirlerinizc inlizardayim cfendim

hazrctieri.

Tiirih:

F, nv(, r

Site

(Iraza)

21. 14 35

Sultan Viihideddini bu hususla lelkin ve surclle

lesir

altma almak ve bu

M. Kemal Pasa'nin Anadoluya gundcrilmcsini bnlemeyc

calismak isieyen baska kirasclcr de vardir. Fakat o, bunlarin hicbirini dinlemcmis. ve

M.Kemal

dolu'ya gondermistir. 55

I'asa'yi her

tiirlii

imkanla tcchiz ederek Ana-

O kadar ki, sahsi atlanm bile satmak sOreti ile

sagiandigi kirk bin allini da O'na vcrmistir.

Kiymelli larih? arastirmalan

ilc

O'nun hakkindaki gonlsijnusoyle ,.

«Altinn

Mehmed»

taninmis bulunan Nihal Atsiz

Bey

hiilasa ctmektedir.

Osmanli padijahlanmn en

talihsizidir.

Bu

yilzden kendisine hSin damgasi vurulmustur. Fakat Irain degil, 1>ulun

Osmanh padigalilari gibi vatanpcrverdir. Vcliahdken Almanya'ya gittigi zaman Ban Cephcsinde ates hatli siperlerini gezmi§, herhangi bir uroulmadik lehlikeye karsi basnn egmesi ihtar olundugu zaman: «Tiirk basi diisman karsismda egilmez!» cevabini vermistir. Zeki ve otoriter bir padijahti. ittihalcilardan nefrct ediyordu.» 5S

«Mu(arekede, «Saltanat

S/fjrasi» ni toplayip kisa bir hitabe ilc ot-

SULTAN VAHtDEDDlN (1861

55

-

S*Jhalislani Mustafa Sabri

Tejrimsani 1929 Giimulcine.

56

•

Nihal

ATSIZ

-

a.g.e. sh.

-

liMm'da imamet-i Kiibra, Yana Gaaelcsi,

-

85

-

1926)

1

Tahta

gectigi sirada

-

KADIR MISIROGLU

83

yanmda bulunan

Veliahd Abdiilmecid Efendi (Son Halifc) O'nun koluna girmcyc mccbur olmug ve gozlerinden yaglar boganan padigah: «Kari gibi..

aghyorum» dcmckten

kendisini alamamigtir.

.Nicin Islanbul'u tcrkcdip

gecmcdigi

sorulabilir. Sultan

JehzMeleri de

tngilizlcrin

de Vahideddin bunu yapama/di.

lstanbul'u

avdet edeiek

Anadolu'da harekiila bajlamalan

icin

Tiirkiye islerinc

giivendigi

kumandanlan

gene pasalarda oldugumi soylcdiktcn sonra Anadolu'ya daha kimlerin gondcrilmcsini tavsiyc edebilccegini sormug. Kazan Karabekir Paga, Mustafa Keinal Paga'mn adim-soylcyince bunu biilun umillerin

memnflniyetle kabul olmig, zaten kendi yaveri olan Mustafa Keinal Pasa'ya biiyiik giiveni oldugu icin O'nu da huzuruna davetlc konugmug tegkilal

yapmasi

icin kirk bin allin vcrmistir.

Bu

paranin miihim kismi eskiden bcri besledigi degerli yang atlarmi saimak suretiylc clde edilmigtir. Attinci

Mehmed

heniiz tarih olmamigtir. Ingilizler'le

iyi

Mr

binici

ve

fikdi bilgini

idi.

Dogru

ig birligi

olsa bile ingilizleri

kangmaya davet eden Midhat Paga biiytik bir vatan Mehmed'in ihanetle itham olunroasi garip bir

sever sayilirken Altinci

haksizhktir» 5R demektcdir.

Fuad

Ali isgfil

KSzim Karabekir Paga'yi luizurana kabul edip de

ve Anadolu'ya gidcrck

Mchmed

«Altmci

millt harckctin bagina yolUyaraazdl.

bunu bahane cderck kendisini atmalari ve askcri

allmdaki lstanbul'u siyasi ve cbcdi olarak iggal ctmeleri ihiiinali vardi. lstanbul'u ve llanedan'i kurtarmak 19m baskilara katlanarak oturmug ve

gondcriniglir.

Degerli tarihei daha sonra yine Sultan Vahideddin mes'elesine

yaptigi hakkindaki sozler dogru degildir.

Anadolu'daki mill! liarcketin bagina

biraktigi lakdirde diigmanlar, lstanbul'u bit daha Turklere geri vermesicrdi.

W

OSMANOeULLARI'NIN DRAMI

uriirau a9tiktan sonra salonu terkcderken sarsilmiij,

Tiirkgcldi ise adi gecen eserinde O'nun vatansevcrligini

gSsteren cegitli miigahadesini nakletmektcdir. Bunlardan sadece birini ibret ifin dikkallerinize sunuyoruz.

«Ramazan yatakla iken

icindc bir sabah Nisantagi'nda kain ikametgahrmda heniiz uykudan uyandinlip Yddiz Sarayi'nin yanmakta oldugunu

haber vcrdiler. Derhal giyinerek ve ile

birlcgcrck yaya

olmak

iizere

komgumuz

Serkarfn

raya viirOdumuzda Harem-i Hiimayun'da Sultan Regat fat ettigi

Yaver Paga

Ihlamur tarikiyle yola revan olduk. Sa-

merhumun

ve-

fevkant ahgap dairede sabaha kargi clcktrikten harik zuhur ve

Hiinkfu'in beytutet eyledigi alt kattaki daireyc dc sirayet ederck az za-

manda masinm

cihettc buiunan dairelcr yanip kill olmustur. lngiiiz donan-

sevk cdilcrek kulliyct miktarda su sikilmak

itfaiyc takimi

suretiylc harikin devair-i saireye

men-i sirayetine {ahgmakta

idi.

Viikcladan ve memiiritn-i zabita ve belediyeden heniiz gelen olmamisti.

Kargidan harikm zuhiirunu gcirup en cvvel yetijen Harbiye Niizin

Daha sonra mint harckctc kargi lakindigi tavirlar hep ingilizler'in baskisi ile olmustar. Bunun hicbir (iili degeri olmadigim ve ingilizlcri

sual ettigimizde

yati§lirmak icin baska care bulunmadigim, gurbet yillannda en

olduklarmi haber verdiklerindcn Yavcr Paja

yakmlarindan birine soylemiglir. Gurbel felaketine

bliyiik bir

metanedc

dayanan Altinci Mehined, kendisini lahnndan eden Mustafa Kemal Pasa aleyhipg hicbir seta soyleinedigi gibi soyletmemigtir de. « Bunun iierdc tarih halledecektirn demigtir.

Son gunlerinde, yukarda zikredilen

yakimna, aiuk vatana donemeyecegmi soylcdikten sonra: «Siz 57 dondiiklcn sonra benim bir vatan haini olmadigum anlaun» demistir.» 57

-

Nihal

ATSIZ

-

a.g.e. sh. ?

!jevket

Turgut Pasa Haiem

oldu. Zat'i Sahane'nin ncrede bulundugunu

bahcesinin nihayetinde

gidcrck rcsra-i tazlyeli ifa Kiiciik mabeytiin

CihannOma KOgkiin'de ile birlikle

yanlanna

etlik.

ak sakabi kalleg birbckgibagisi

kiyafetiyle arkamiza takildi. Zat-i Siihane

vardi.

O da gecelik

arkasmda gecelik

entarisi ve oldugu halde kogktin onttnde ayakla duruyor ve eser-i Idaj izhar etmiyordu. Bekcibagi hizmet ve fedakarhginm dcrecesini

iizerindo pardesii

gOste imek 58

•

m aksadiyie hungur hiingiir aglayarak call tcessiirler ibraz ey-

Nihal

ATSIZ

-

a.g.e. sh.

90

Dcvlet baskant oldugundan kclli baskumandan

lemcye basjaynica Hiinkar «Bcnim ntilletimin ocaj>i yanryor; ben onu diisuniiyorum; kendi evim yannu§, ne ehemniiyeti :

Baskumandanlik

var? dedi.» 59

rafindan degil,

O'nun hakkindaki tenlcrden

biri

iddialata en dcrli toplu ve ikna cdeci cevabi ve-

dc mcsjiur gazclccilcrdcn Ni/ameddin Naz.if Bey'dir.

«Son

suilanin bit

Hayaiuu tirara

yctkisi, padisahtn vekalet verdigi bir general ta-

Buyuk

Millet Meclisi tarafindan t&ytn edilmis. bir merasal

ortadan kalkmts. detarafindan kullanildtgi anda, zatcn padijahlik fiilen Han'in mcmlekct disma cikmasi vc saltanati

Vahideddin

mckti.

memletel dijma kaculindan

adanvsel&meti lelilikcdc

balisedcrlcr.

/

Cam tchli-

tamulan Birinci Soziim yabana, buyuk imparator, biiyiik nsker diye siki§ttgt Fransa'dan canim kurtarak icin Amerimiydi? karar veiince, Bellerofon kalyonuna siginmamis.

Napoleon Bonapart,

firarda bulur clbcltc.

gorcu hangi hukOmdar vc hangi kahraman

it-

1

ka'ya

kacmaga

Eh.

katlanmamiijUr?

Enver

degil!

lagveden kanun sadece formaliteyi tamamlamisur.

Baktniz nc diyor:

kede olan

"

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIR06LU

SO

I'asa Hazrclleri mi? Cental

Pa§» Hazrclleri mi? Talat

Pas,a Hazietlcri mi?

.

Yabanct sancagma siginmtj olmak da pek realist goriism bit iiliam sayilamaz. ikinci Abdiilhantid Han'in lalillan Indirilmesinin asil mflsebbibi olan eski kolesi Sadriizam §apur Sait cariulin lehlikcye gudigini sandigi

anda

Pa§a

Hazrctlcri

ingiliz Scfareli'nc siginmaniis.

.

.

Bu geminin

grandi diregindc bir Ingiliz amiralinin forsu dalga-

laniyordu, kicinda da lngiltere Kralltgtnin harb bandirasi! .

. .

Ve Napoleon'un en buyuk dusmam Ingiltereydi, Ve hasmetlii

parator hazretleri bu ingiliz harb gemisinc sigmdiklan lngiltere

arasmda heniiz

bir sulh de

tie

imzalanmis degildi. O, cantm kur-

Han

tarmak icin boyle yapmt§, Vahideddin

Malaya adh

im-

anda Fransa

da cantm kurtarmak icin

ingiliz, zirhlisina binmis,.

Vasita bu.

miydi?

Bajka caresi yok.

Mcsmliyet sampiyonu Milliat Pasa, Izmir Vaiisi oldugu ttalde, tevkif edilmcklcn korkarak Birinci Kordan'daki Franstz

Nitekim,

hep gondcrdigi mtlmessiller, Londra'ya gonderdigi murahhaslar da

Baskonsoloslugu binastna, Ikinci Kordon'daki araba kapisindan gizlice

itaiyan.'Fransiz torpidolartyla gidip gelirlerdi. Cunkii, bir

dalip iltica

curtis.

tartnt

midir?

Osmanh'da hukiimdar,

bir tacit

adam

degildi.

prenslcre, krallara tac giydirmijlerdir; taclarint krallar .

Osmanlt padisahlart

koruduklan prensler,

da olmustar, ama hicbiri lac giymemi§tir.

.

.

Savafi yillannda Ankara Hiikumctinin Avrupa'ya

ve donanmantn baskumandantydt. Baskumandan baskamydt.

Ali

Fund

taraf-

Cami Bey

torpidobaskanlik ettigi hey'et Londra'ya giderken Antalya'dan italyan Fransa ile de, tipkt lanna binmistodir. Ve bu stralar da biz italya ile de, dii§mandik. ingiltere'ylc oldugumuz gibi kanli, bisaklt Politika

adami da, het insan

raaktan cekinir.

gibi,

Vahideddin Han

yapttgim kiyaslamada Vahideddin

goz gore gOrc cantm tehlikeye

ile

hajmellu Napoleon

Han

elbettc

daha

I.

at-

arasmda

jerefli bir

durum-

Malaya'ya binerfcen essiz devlet hazinesinden bir ktl dahi almamak asaletini gostermi§tir. Halbuki Napoleon'un Ingiltere'ye

dadir. Zira,

Yanh§ anla§ilmasm 59

oldugu icin de devle-

Ankara

Anadolu'dan Avrupa'ya gotiirebilecek baska emniyetli vasita yokhey'eti Italya'ya gidcrken, Bekir Sami Bey'in

Osmanh padisahlanntn taci yoklu. Biz.de padisah tac giymez, sadece kiltc kusantrdi. Biiliin ordularm

tin

tu.

Istiklal

TURKGELDl

-

a.g.e. sh.

227.

hazinesinsigintrken Bellerofon'a yiiklcttigi sandiklarda, TuillOri Sarayi butun den caldtgi dort bucuk milyon alttn vardt. Biitun metresleri,

w

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI KADIR MISIROGLU

92 piclcri

ve yedi

silsilesi

tabii bir

rahat yasarni? rahat olmustiir.

ilc

Bakkal hesabini odcycmedigi '

Han

dcddin

elbctte bu Fransiz

icin (abuiuna haci/,

konan

cihangirmdcn daha gerodi

bir

Vahi-

bir hatiradir

larilitc...

digcr

beraber, O'nun hak olarak tamdigimi bildirmekle arasinda Osmanogullan'mn vatandaslik durumlan

lamiyacagini da

Vahideddin Han'm hakki 1-

siyast ccplicsi nc olursa olsun, kcndisine su

tammamak insafsr/.bk

olur

Anadolu'ya karjl ingilterc'den silah ve askeri yardim

dahi ikinci ve birinci veliahdlar Bizdc herhangi bir seh/lde hatta kusamp tahta oturayitamatbcdi. Polilik hiiviyet, k.hc

ayrildiktao

Tiirkiye'ye karji hi? bir

sonra,

memleket

komplo yapmamistor.

Tarihci, ilcridc yapacagi her tahlildc,

Vahideddin Han'in 1922

mi kcUcsinden olmusmr? Hayir; kacarken cnayice yakalandigi icin... Rasya'nm tkinci Niicin

yok olmustur.

disuta

-

r

,

k

M

1 .

Turkiyc'de

ilk

tt

c a h

i

defa olarak

e r » isimli escrimizin gins

d

1

-

Sultan Vahideddin ve devn-

demistik ki; nin hadiselcrini lahlil ederck ettigi

Mus-

kurtulusuna «Sultan Vahideddin'in vatanin nas.l rzah sonraki tavir ve hareketlerini tafa Kemal'e kars. gOzukcn Sulun VaEvvcla u husus bilinmelidir kr cdebilecegimiz sorulabilir.

§

.fade saltanat ve Hilafet'e baghlik hideddin, Mustafa Kemal'in He inanrmsn. Halbuki o, bu vaz.te cden beyanlarma ttnccleri tamamen a lcyevvel Saltanat.n da Hilafetm de Anadolu'ya gonderilmcden cok

M

a h s u , a »c,)ardan

Bu

«TeskiIat-i ERTURK'e cok daha

hususu, eski

Alba, Husameddin

bulunmakiaydi. Aynca Mustafa 6nce Akaretlerdeki evinde aciklaims

kacmis. ve kurtulmustur. -

bc-ndcgan arasinda mhayet bir

60

hindebirbissiyat tasimaktaydi.

Fakat Almanya'mn magrur Kayscri tkinci Wilhelm, Hollanda'ya

Avusturya

ilc

olmu 5 lur qnlara, Hepsi siradan adamlardi. Yazik b.r kusurlar. c.kanlmalarma hakli goslcrecek en ufak

memur

Siyast §arllar isaret ctligi anda firar bir polilika faktoriidur.

da kacamadigi

Hancdan.n olcki azSs.

Biz de « S a

kismmda,

Onultinci Lui, Fransiz thtilalinc kafa lulmak kahramanhgini gosterdigi

kola'si

baslardi.

Memleket

disinda

sartlan icmde memlekeltcn gidisjni haksiz bulmayacakur.

1511)

makla

olmamis.ll.>>

Tahttan

bir ugi kuru-

asalct Carta vardi.

arainumistir. 2-

hayad

bclirtmektir.

polilika icindc

iki

siyast

Macaristan'in gen; imparaloru §url kacnn.15 ve kurtul-

mustur.

Bulgar Krali Ferdinand, kacmis ve kurtulmustur. ispanya Krali XIII. Allans kagmis. ve kurtulmustur.

Rus

heyeti lie

Havzada

sonra Kemal'in Samsun'a muvasalaundan Albay Husameddin ERTURK bu yaphgi goriismeyi de nakleden olan rejime kar 5 t dii § iinceler Jrusmelerde de O'nun gun icin mevcud beyan ethususta anlasmalar yaptigini (asidigini ve Rus heyeti ile bu mekledir.

Yunanistan Krali Birinci Kostantin kajmis. ve kurtulmusmr. Afganistan Krali Amanullali

Han kacmis,

Havza Mustafa Kemal'in Anadolu'ya

ve kurtulmastur. lir

Romanya Krali Iran levi

ikinci Karol, kacmis. ve kurtulmusmr.

Sahinsam Alahazret-i Hiimayun

Muhammed

Riza

Han

Peh-

kacmis ve kurtulmusmr.

Bunlan sijylemckten maksadim son sultanm canmi kurtarmasim

Daha

ilk

ilk

ayak bast* yer demek- zimni de olsa

ad.minda Hilafet ve Saltanat alcyhtarlig.m

alacakti. elbette kendisine cephe ortaya koyunca, Sultan Vahideddin kendt bu tav.r ve hissryatinda da O'nun' sirf sahsina kars, olan

60 Islikia

NIBhneddhl Nazif TEPEDELENLIOGLU niisha. 30 Kasim 1966 tarih vc 277 nnmarali -

-

Htoeto

—_^M

ve Son Sultan, Yeni

KADIR MISIROSLU

94

hareketin

basina

Mncdandan (inter

birinin gccmesini arzu etmis. ve bu maksatla §ehzade Faruk Efendi'yi Anadolu'ya gondermi§, veyahutda Outer

Faruk Efendi'nin

re'sen

Anadolu'ya gitmis oldugu kabul olunsa

gdruldugij maalihtiram arzolunur efendim...

27Nisan1337 Ttirkiye Buyiik Millet Meclisi Reisi

"

bile,

Sultan Vahideddin'in en azmdan bu hareketc muvafakat clmis oldugimun kabul ediimesi gercklir. Ciinkii Mustafa Kemal Pasa b> ral'mdan gcri ceviilerck Istanbul's gondcrilen ftnter

Faruk Efendi'yi

huzuruna cagiran Sultan Vahideddin'in O'na ccvabi

511

«

-Sent kabul ermiyecegmi

Kcmal Pasa'mn

bil iyordum,

olmu|iur:

oglum! Fakat Mustafa

Salianat ve Hilafet'c karst koiti emcllcr besledigi bir

kcrc daha Iceyyiid

elti!..»

demeklc

iktifa clmistir. izni

veya muvafakali

liaiicindc gitmis olsaydi

O'na ceza vcrmesi icab etmez miydi? Boyle bulmmli bir zamanda hancdana mensup bir seli/Atonai Anadolu'ya gitmesi, cibcltc ki; bir cok tefxir ve hadiselerc yol acabilirdi. Dusunu'p

tasinmadan yapifabilecek basil bir

Sultan Vahideddin'in mill!

gcri

Mustafa Kemal»

Bu

telgrafin tannine dikkat edilirse

gorijliir.

Iiarckctin basina

gecmesi maksadtyla

Omer Faruk

Efendi Inebolu'dan aldigi su siyasl

dunistlugiliiii

1

Faruk Efendi Haz-

necabetpenahilerini

kemali

memnflni-yetle

rahimanelerinin Anadotu'yu tesrif buyurmalart, emsali

tarihiyye delated

1

1 1 1

nc

» kelimesinden kinaye olarak

1

Mc h m ed»

alttn

seven bir

suretiyle itham cdilmi§t.ir. Halbuki gergck,

lamamen

aksinedir. Mcmleketten,

biraz asagida anlatacagtmiz sebepler altmda ve

pek hakh olarak

Bu

intikal

eden

arada kendisinde

bulunan musanna ve murassa bir ahai cekraeceyi de hazineye iade etmis.

oldugu cok sonra yapilan tahkikada meydana cikmtsur. Padisahlar res-

men

bir

makbuz vermek

suretiyle Hazine-i

Humayun'daki her

seyi gc-

yanlarmda alikoyabilirlerdi. Sultan Vahideddin isteseydi bu

etmek

gbtiirebilirdi.

suretiyle biitijn Hazine-i

O, boyle yapmadjgi

gibi

Hiimayunu beraberinde

nezdindeki kiymetli esyalan da

ile

sabil oldugu iizre erkan-i saltanat-i

lunu tutmusiur. Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisin'ce daha sonra kurulan

hesaplan incelcme komisyonunua 1951

taribli

en tesevviise dusiirmek suretiyle de fevkalade

yurt

muhakkak oldugundan vatan ve erkamnin

dai-i

mehazir ola-

milletin butiin hanedan-i sal-

hizmetlerinden

istitade

mamuskarbgina

basinin sadeceelli bin

disma

reisi

Salih Kececi'nin 3 Haziran

Vatan Gazetesi'nde yaytnlanan beySnati Sultan Vahided-

din'in dasitani

seniyye

n c

bugiinc kadar yazibp sbylenilenlerin

seniyye arasinda bazi sO-i telakkiyata mahal verebilecegine ve vahdet-i tamme halinde bulunan etkar-i umumiye-i milliyeyi yenid-

cagl

1

oraya teslim cdip daha evvel bunlar icin vcidigi makbuzu geri almak yo-

«Telgrafname-i

tanat-l

1

adam manast cikanlmak

usulii taibik

Smer

retlerine

miissife-i

A

belirlmck icap eder. Bir zaraanlar «

sdziindekt « a

tirttirip

6/497 Makine basinda inebolu'dan Sehzade-i Necabelpenah

61

aynhrken sahsT mirasi mahiyetinde babasmdan kendisene

is degiidi.

donmiism. Bunun scbebi de Mustafa Kemal'den

Zati

bir zafer kazamltms. degildir.»

Sultan Vahideddin'in bircok meziyetleri yaninda bir de efsanevi

(!..) telgrafti.

aldik,

Yani heniiz hie

27 Nisan 1337 (1921) oldugu

herseyi bile Hazine-i Hiimayun'a gondermistir.

Anadolu'ya gBnderdigi Sdizitde

«

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

zaviycsinden hakh sayilmasi gerckir. O, mill!

Turk

bu- hijeccttir. Kizi Sabilia Sultan, ba-

lirasi kagit

paraya malik oldugu

a

halde

cikttginj bildimtistir.

Sultan Vahideddin'in yatandan aynlisindan sonra hazinc daire-

edecekleri

zamanin huiulune intizaren simdilfk Istanbul'da temdid-i ikamet buyurmaran meftur olduklan muhabbet-i vataniyye iktizasmdan

61

-Kadir

1969, in.

66

MISIROGLU

-

Kurluluj Savasinda Sarikli Miicahidicr

vd.

62 -Ismail Hami

DANlSMEND

-

a.g.e. sh.

443.

-

Istanbul

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI


sinde yapilan tespiiler herseyin yerli yerinde oldugunu,

O'nun tarafmdan gotiirulmcdigHu

igiienin dahi

tutulan zahit,

«

Da

e

Topkapi Sarayi Miizcsi arsjvindc

Haz

n c

i

Ku

yu da

t

disi

1926 yihnda San Remo'da vefat

cu

r

-

i

S a

1

i

r e

cikiigi icin alacaklilan

edilmis, cesedi

ancak

-

i

Def

t

e

r

i

numarada kayith

(35)

»ndc mahfuzdur. Halbuki kcn-

ctligi

zaman

yiiz

yirmi bin

lira

bor-

tarafmdan labutuna haciz konulmu^tur. Tahnit

kizi Sabilui

Sultan'm bu parayi temin etrnesinden

soma §anVa naklohmarak Yavuz Selim Camii nolunabilmistir.w

bir

Bunadair

Hiimayun'un ilmiihaber ve

-

i

kiymetH

gbstermi§iir.

§erifi'nin

avlusuna def-

61 -

O'liim liakkindaki en dogru hiikmii yinc insafli birtaVihc.i veimekte-

din

Mehmed

«Altmci Sultan

Ben

derlcr.

mahkum

<

a

.s

s

kiiciik bir

o!up,

Valiideddiu icin «V a t a n h 5 i n » U&ve yapacagim: «Vatamna ihanet We idama

yasmin cok

i

iterlemis.

olmasi, Fraiisa'ya eski hizmctleri-

nin hatirlanmasi ve Fransa'yi sevdiginden suphe edilmemcsi dolayisiyle

bliim cezasi,

muebbet kalebentlige gcvrilen Mare§al Peten gibi»

diyecegim. Mazileri cok temiz olan ve mcmlckcllcri fclaket girdabma dii§tiikten

soma

isbaguia geccn, agir mes'uliyetler yuklenen, yenik milletlerini

daha fazla cignctmcmck icin ncfret edilen, galip diismanlara dostane

uzalmak durumunda kalan, o kara balith sigorta

el

rnsantor, milletierin tarihlerinde

lambalanna benzerter. Kendilerinin yanmasi

biiyiik tesislerin

kurtulmasim lemin eder. Altinct Suitan

Mehmed

kapi Sarayi Hazinesi

ile,

Vahideddin'in tattugu

yol, ba§ta

kiymetlerine baha bicilmez, en kiicuk bir parcasi yerine

konulmaz

nelerimizin kahhar dusmanlar tarafindan yagmasini onledi.»

Bu mevzuda ortaya konuktbilecek

-

delillerdcn

MISIROGLU

-

a.g.e. sh.

Re$ad Ekrem KO^'L"

-

Osmanli Padisahlan

Kadir

63

64

Top-

muzeierimizde ve milli kiiluphSnelerimizdeki

cok

cuz*i bir

95 -

hazi-

M

Istanbul 1960 sh, 439.

kismim

.

«

KADIR MISIROgLU

naklcdebildik.

Ancak bu kadan kargismda

gayr-i miisaid gardar icinde

olmasma ragmen

den gelen her $eyi yapmis.

OSMANOeULLARI'NIN DRAMI

bile

vatanin kurtuluju icin elin-

bulundugunu

lamistir.

Bu

davct ederck bir « S a

a n a

1 1

r&s

§

t

I

» top-

jura sadece bir lek muhalife kar$i lopyekun, « S e v r »in

kabul ve lasdikini kararlasbrmi$tir. Pcki bunlarin hepsi de vatan haini midir?...

Bu

[arzda ilham edilmi§ler midir?!.. Hayir degil

neden?!.. Ciinkii icinde bulunulan sarllar onlan

mi? Peki

mazur gOstcriyor

degil

I

Vatamndan aynhsim gibi sozlerle

ayni hakkaniyet vc nisfet olciileriylc Sultan Vahldeddin'in

tste

mcnfi tclakki olunan davramslarmi da mazur gormek lazim ve gcrckli-

dillerinc dolayarak

biiliin

mensuplannin

tccssiiriinden bayilan

rak:

« h a

acmak

Saltanat Surasim 65

ve oradan ayriluken dc

«Karilar gibi i

toplanu salonuna girerken

iizcre

a g

1

1

yo

r

u

m

!..

n » diyebilmck bilmem insaf ve vicdan

gttz

yajlarim lulamaya-

» diyen

66

olciileriyle

bir padisaha

ne derecede

Vahideddin

ile hirliklc

vatani terkederck San

Rcmo'da vcfat cdcn

dcmcktedir:

«Kendisi milium anlarda bir kacdefa bayginbk gccirmis ve hasil olmnstu, Icsckkiil

vnkua

eden

Bunlardan bir tancsi, Sevr Muahedcsi Silra'yi Saltannl'a riyaset

gelmisti.

dugu

mi hain olmustur? Yoksa

icin

mi?!. Peki ama, resmen vasitalar i

mu^sa onunla lara

siiriiicn

mi

gilmislir.

elmck

u'zere

da ibaneii inutazammm bir

O

haldc, sanki

ve mctilini

tela;!

bir

Huseyin Hilmi ve

htanhul'dan miifarakat karannin Ingillere Devleti'nce kabul edildiginin Yaver

Hamdi

gelinisli.»

Bu mcbhasi derccden maksadim

isc

nutkun iradim mincakip Htinkar'in me-

oldugum

bir halini tasvirdir: Musariinilcyh

meslisden cikarak Abdiilmecid Efendi dc kolluguna gircrek, orta kattaki daireyi hususiyclerine avdet etmek iizcre melul ve

inerken iki gbzunden yas akip « (Bkz. All

Fnad TiJRKCELDt

K

a

r

1 1

a

r

mahzun

bir halde servis

gibi

agliyoruml..

Nc

gczer!..

Kim

ne vasua bul-

fill

bu

isnddi kabul olmadigina gore

ta-

yuriitmek astan yuziine uydurmaga

90k kiymetli yazarimiz Sultan Vahideddin'in

Bu

degerli yazar. Sultan

ve devrinin hMiselerini

olciileriyle tablil ettikten

-

tarn bir Tiirk

muhterem

Vahideddin'in

ve Miisliiman

-

hassa-

sonra aynen §oyle demektedir:

lilolanmn Canakkale Bogazi'ni

zamanda

la§masi'ni imzalamadi.

66- «...

bir tngiliz ziriilisina bindigi icin

diger hancdan mensuplarini yurt di§uia

Sultan Vahideddin Han, ordunun silahlan alindigi, diijman

«...

anda

mucib olan

Harlngton'u davet ederck bir gece icinde Malaya Zirhlisjjle

dial Terk ettigi bir sjrada re'yul-ayn gemiiis

bir-

.

Ijik'tir.

bir bayginlik da. General

vukaa

uzak ve yakui akrabalariyla

hakkini teslim eden yazilar yazinaktadirlar. Bunlardan biri de

bajladtklan bir

arzi sirastnda

1 i

mesnet de aranmami§ oldugu meydandadrr.

fikir

caligmaktan baska nedir?.

bayginiiktan sonra iylimain te'hirini istcmis, fakat Padi jah, muvatakat ctmemisti. Diger

Paga tarafmdan

a re1

tetkik icin

Saloiui'na girecckleri

ve

r

Sultan Vahideddin yerinde olursaydi O'na dpkun-

mayacaklarrm§ gibi

sahsiyeti

stiren

«f i

bir miiddet sonra

neden luiutuyorlar, Sultan Va-

gStiltmiigtlir?

dciiial inudaliuleye liiznm

scriStuli

Muaycde

1»,

Kundaklaki cocuklan bile suruldugiine vc bpn-

sarrui icin medar-i itham bir

siyet

Sadrazam Damat Ferld Pa§a, uzun

1

hideddin biraz daha once kendisi giderek hakarcte ugramaklan kuriul-

Son zamanlarda 65- Sultan

hususj doktoru Kc§ad Paija bir Franajz gazctesinde nejrolunaii hatirannda ayncn sbyle

-

likte -.toptan yurt dis.ma surtlldUgilnu

;

dir.

«k a c

O'nu itham edenlcr bundan cok az

hanedanin diger

Turk nakil

mi?...

/

bagdasabilir!...

MShud

gostcrmektedir.

«Sevr Sulh Projesi»ni miizakere etraek icin mcmleketin biiliin ileri gelenlcrini

99

O'nun son dcrecede

merdiveninden

a§tiji,

tmparatorlugu par9alamaga

halifc oldu. Bir felSkct olan Sevr

Osman

1 1

And-

ordusu olarak §ahsini

korumak icin birakilmi$ olan biricik taburu, Ayasofya etrafinda sipere soku p CJmi'e fan lakmak veya miize yapmak isteyenlere ates, ed

i

n

i

z

!

.".

.

» emrini verdi. Vatanin, diisman fizmesi altmda kalan

Islanbul'dan kurtanlamiyacagini anladi, Giivendigi pagaiari Anadolu'ya giinderip, lstiklal Harbini hazirladi.

Anadolu'ya subay, cephane, para

» diyordu. kacirdi.

-

a.g.c. sh. 215).

«Kuva-yi lnzibatiye» diye hazirladigi birlikleri de acik;a

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROfelU

100

gondcrip, kumandanlanna, «AnadoIu'daki kuvvetlere kauhmz!...» diye gizli

emir vcrdi. tstanbul'dakl, ijgal ordulanna sczdirmedcn, Kuva-yi

Milliycyi kurdu ve kuvvetlendirdi. Biiiiin musliimanlaii cihfida davcl Biiyiik Alira

etti.

Abdulhakim-i Arvasi buyurdu

ki: «Bcsiktas'ia, Si-

101

graf cckcrek «elde edilen zaferin Ankara It© Istanbul arasindaki ikiligi ortadan kaldirdigini»

ve sulh konfcransinda birlik ve beraberligi saglayacak bazi tek-

bildirdi

ileri

lifler

Fakat

siirdu.

M.

Paja'nin aitik bir Istanbul

ECesrial

nan Pasa Camiindc vaaz cdip cikiyordum. Kapr cSniinde duran bir saray

Hukumeti tammak istcmemesi

arabasindan, kibar bir bey inip, «EI melikii yakraiikes

birbirinden ayirarak Saltanati lagvetmek ve bu suretlc Istanbul

ye'dikke ifetta'um» dedi.

ve

seni

iftara

tstanbul'un

Yam,

caginyor,

secilmi$

dedi.

vaizleii

seiam ve Sultan, sana sclam cdiyor

Araba

ile

iinamlari

-

saraya

gittik.

cagiilmis

idi.

Miikellef bir yemekten sonra, ser mtisaliib gcldi. Sultanin selami var. Hepinizden rica ediynr. Anadolu'da kafirlcrle carpisan kuva-yi Milliyenin galib gelmesi icin dua elmenizi

ve Anadolu'daki miicahidlere para, mal ve duii etmeleri,

eli

siiah

tesvik etmeiiizi

tutanlarm onlara katilmalan

rictt

Anadolu'ya goiidcrdim.

ediyor, dedi.

£ok yardim

Bu emir

tizerine

aladc bir celsc aktolundu. Dr. Kiza

yardim

bu yazihp sBylenenlerden cikan umumT ve nihaJ nelice sudur zaman. Sultan Valiideddin'in lehine islemekte ve O'nun biiyiikliigu her gecen gun biraz daha orlaya p ikmaktadir. ki, arlik

Meclisi

Binaenaleyh

r

kuwet ve

bir

Milli"

fialki

ba^ka

bSkimiy@t-i

en Safihe miintakil •

Man

Hanedan-i

'IVsidet

ifvieciisi

Ai-i

Osman'a

HiESfei'in bayrasii

Siiyuk

bu davct uzerine 27 Ekim 1922 tarihinde 67 ih.

976

•

v
Bkz. Hiiseyln Hilmi I§IK

-

hem Ankara Hiikiimeli

M. Kemal

Seadrt-i Bbediye

-

Paja'ya bir

Istanbul 1968 (6.

tarahndati

istinadgahidsr.

foey'eS

tanimamaya kmst

hiikOmet

ftfl.il-

tanimax.

^absiyeye miisSsnid oian

3u

gtia

fou

Sid olup HalifeEig© Turkiye ilmert,

ah.Sken

Turkiye OavieSi,

Efekam-i

b^nedsinin

ve bu gecenin

(2

Kssjm 1922)

VahsdeddiiiK gibi bir ptadisah'in siyas! ikidardan

bir Hilafeti kabul

Sadrazam Tevfik Pasa

'
addi karargir oSmug!ur.»

Salaii

Istanbul hiikumeti dSvet olunmustu.

"ve

adcJeSsnfcjlir.

HtEalet

UNUN HAZIRLANMASI, TBMM'DE MtlZAKERESf VE

Zaferden sonra toplanacak sulh konferansma

hukuk

1336'dan itibaren v© sbediy-

TATBlKAT!

hem de

edildi.

Halki,

istimale ve irado-i milli-

§ekEi

ar§o4 ve estah olani intihap oiunur.

431 Sayili Kanunun Hazirlanniasr

»i

t

fevk-

Biudutlan dahHinde Turkiye Biiyiik

Hukumetfndan Turkiye

bilfifi

HiLAFET'tN iLGASINA VE OSMANOGULLARI'NIN YURT DISINA CIKARILMASINA MUTEDAtR 431 SAYILI KAN-

a)

Turkiye

yE&.

iizere temsile,

Isianbul'dalu ^ekJi iiiikumati IB

2 -

% fe

maneviyeslni gayr-i kabil-i fork ve

§ahsiyei-i

olmak

yeye tstinad efmeyefri hig

BeQ

B

IMeclisi'nin

cezzt vb terag

verdigi cihelle Wlisak-i

Biitiin

i I

Nur ve seksen kadar arkadasmin im-

Te§kilaH Esfisiye Kanunu

50k kimseyi

yapilmasina sebep okium.» CT

«H

hakimiyot-i hiikflmrantsinin mumessi.-i hakikisi oEan Tiirkiye Biiyiik tVJiliet

ile

icin milleti

a n a t » ve

maddelik bir kanun kabul

zaladigi bir lakrir gbriisUlerek iki -

1 1

T.B.M /M.'dc bu maksatla

Hukfimcli'ne son vermek yoluna gidildi.

«1

a

ijzerine,«S

mahrum

etmeyecegi muhakkakti. Nitekim az sonra Ankara

Wiikumeti namina fevkal&de bir miimessil sifaUyla Istanbul'a gelmi§ olan Raf'et Pa§a Ysldiz Sarayi'na giderek huzura kabul o!unmu§tur. Padi^ab'a ahnan bu karari biiyuk bir ndV.aket ve btirmetle si7.etrfii§se de

tel-

Basb)

«

-

Saltanatsiz bir Hilafeti,

Hanedaninuzm

er< %tiz.

bir

fevdmm

bile

kabul etmeyeceginden emin olabiiirsiniz, Pa§a!.v,» diycrek gbrusmeye

K»

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU

102

son vermi§tir.

kendini emniycttc hissetmiyen ve «

Dcvrinin en iyi hukukcdan kadar fikih bilcn Sultan Vahideddin bu durumu Islam fikhmin dcvlct rcisine aid kaideleri ilc k3bil-i telif

ugiamak veya binbir

gOrmtiyordu. Hakikalen

hukiimdan oldugu valamndan aynlmak mecburiyetinde kalmi§tir. (17 Kasim 1922.) Esasen bir gun Once de TBIV1M O'nu hiyanet-i vataniye

-

cski tabirle

soylcmek gerckirse

-

telididini

ikaa kaadir olmayan bir halifc, fikbcn halife sayilamazdi. Nilckim O, bu goriislc

yalniz

Bir misai vermek gerckirse, devrin Mustafa Sabri Efendi de O'nun gibi

degiidi.

Scyhiilislam'larindan dii$liniiyordu: idi o,

hiikumclsiz Hilafeti...

me'mur ve cismant

bcr'ia liafflesi

f

e » sifatiyla hakarete

olmak istemeyen padi§ah, dogup

itham eden bir karar airmail.

Bu

hSdisc iizerinc Makam-i Hiiafet'in inhilal ettigine hiikmeden

TBM

«Hakika!en nc icrasina

ile

li

dii§mandan temizlenen vatanda yeni bir buyiidiigu ve

giicliikle

ihtilatm zuhuruna amil

Ha

Ahkam-i Ser'iyyenin

bir hiikiimet reisi olan Hazrct-i

vc vekili olacak

z.1tin

Peygam-

elinden hukiimeti ahnmca, o zat,

Meclisince bu makaroa Abdiilmecid Efendi secilmi§tir. Abdiilmecid Efendi - ileride tafsil edilecek oldugu iizere - Kuva-yi Milfiycyc taraftarligim isgaM kuvvetlerinin gozii oniinde -alenen ve defaatle ifade etmi§ bir §ahsiyetti. Sultan Vahideddin'le O'nun arasuida

adamdi. Tebelliir etmeye

Cenab-i Pcygambcr'in nesinc vckaiet edecekti? Dolmabalice Sarayi'nda ikamclc me'mur olmaktan ba§ka Abdulmecid Efendi'ye bir va/.ife

cok

ayrilmamis, oldugundan niiisSrunileyhm nasbolundugu ve birbucuk sene

cek bir kimse degiidi. l^gal altindaki tstanbul'da Sultan Vahideddin'in durumundaki nezSketi hesaba katmadan O'nun bazi dav-

iijgal ettigi

makam,

kat'iyyen

«Makam-i

Hilafet» degiidi. Dint ir§iidat

tarzinda uydurulan ve bir gUn ash cikmadiktan baska §ckli bile

gosterilmeycn vezaif-i mcv'ud Ciinkii

ise,

ulcmaya aid vezaiften

ibaiet olacakti.

ulema da veresc-i cnbiya olmak cihetiyle bir nevt biiafet ve UlcmSnin hilafeti ve hulefa'nin hilJfeti arasmdaki

biiyiik farklar vardi. San'atkar ruhlu bir

baglayan yeni siyasetm perde arkasira ve nihai hedeflerini kavrayabile-

ram§lanni alenen tenkid etmi§ ve Kuva-yi Milliye lehinde beyanatlar 69 Hatta bir ara Ankara'ya gitmesi bile mevzubahs oldu, O da vermi§ti. 69

-

HaltS son Halife

vekaleti haizdirler. t'ark,

birinin elinde hlikumet ve

maddt kuvvet bulunarak digerlerinde

bulunmamasiyla hasddrr.w 68

Muhakkak

ki;

bu durum,

Hilafet-i

de kaldirmak istikamclindeki

asil

Nitekim hadiseler bu tarzda

Hakikaten aradan cok

bir

zaman gecmeden

Sultan Vahideddin'i son derecede diigiinduren vc endijelendiren bir hadise oldu. Eski devrin en onde gelen nazirlarmdan bin olup Milli Miicadele'yc aleyhtar yazilariyla tamnan Ali Kemal Bey, islanbul'da yliicalaiup zorla Izmii'c gotiirulmiig riyle.

de

askerlere line ettirilmisti. Saraya hergiin Sultan

iyi dujiiniilmedigini

-

ve orada Nurcddin Pasa'nin em-

a: 34, Giimiilcine 1928,

SABRl

-

icin

Bu durumda

IslSm'da tmamet-i Ktibra,

Yann Gaxc-

icraattni dcstekleraekten geri

admda

Abdulmecid Efendi'nin

kalmamisUr. Ger^ekten

bir jahis tarafindan gikanlan bir nev?

nS^ir-i

cfkan

Tiirkiye'de girijilcn inkilSp harcketini g6klere 9ikarmakta

idi.

«MiisSvat»

Boyle oldugu halde

ve bu yiizden antikemalistlere

son derecede hajin bir jekildc catmakuydi. 1928 yilinda bu tutum o kadar dokiilmU^tii ki;

ifrat bir sekle'

O'nu Abdiilmecid Efendi'ye §ikayet ve bu ne$riyatU O'nun nzasi olup

olmadigtoi sormak mecbuiiyelinde kalinmigtir. Ancak jayan-i dikkat olan sudur

ki,

«Zeki Pa§a Zade All Rifki Bey» imzisiyla ne^redilen bir a?ik raektupu son derecalib-i dikkat bir if§aat yer almij

cede

bulunmaktadir. §byle ki; mektub sShibi:

«Merhum ve magfur Sultan Vabideddin'den up biraz sonra da dujman-i

Vahideddin

gbsteren haberler gelmckteydi.

Bkz. SeyliiiSSsl&n Mustafa

Abdulmecid Efendi vatanindan aynldiktan sonra bile Ankara

M. Kemal Paja'mn

Misir'da Hafiz Ismail Efendt isimli gazete

licdef icin bajvurulmus, gecici bir tedbirdi.

bir gelisme gostermijtir.

Hiikumeti ve

din-i miibin

sonra

Makam-i

Hilafet'i ifgal

buyur-

KemalisUer tarafindan bizim gibi env3-i hakarata

ma'ruz kaldigimzi goriince, bir zamanlar Mustafa Kemal'e kasacaginiz endijesiyle Halife-i

mesrfla'mn

sizi

saraymiza hapsettigini bizzat Scizierinin de tevkif eden zabiCan

meyaninda bulundugumu unutmak isteyerek telakki

etmeye cali^mistim.B diyor ve soruyor:

sizi

de selefiniz gibi magdur bir PSdijab

'

tcmiycn tngiliztcr O'nu bit'

gbz.

hancdandan

birinin

gccmcsini

is-

koymusUi.

Icdbirleri aliin^Ii. Ilakikaten ikisi arastnda dalia o z.aiitan bir gtmis.

varacagint cok

iyi takdir

Vahideddin Ankara'daki

Ic-

Hakikalen Saltanat 70

-

islcndigi»

Biiliin bunlar, Saltanal

Boyle her satin

bir

71

-

Uc

enciimen bir c.dada ie.i.na

M. Kcmal Paga mallub

olan ncti-

diler. Hilafctin Sallanat'lai.

ewelkini tekzib eden ve cinnct dercccsinc varan

hci fazilcte hiicuti, eden bir gazetenin halite tahsisatiyle intijar cttigi sayiasi

seyyiat yalntz

M6

«

di Hazrctlcrinc

-

s

a

Yann

v a t »a mi

Gaaastesi,

Birmiiddct sonra «

Abdiilmccid Efetidl,

jntiiihasir kalir?

bir

hamakallc

Mlsirmcyha-

ma'mz kalmazsa bilcmcyiz

(Bkz. Acik Ariza

-

ki;

bu

Abduhnccid Efcn-

HI- Eh

ram

» gazctesine (27 Aralik 1929) bir bcyanal vercn

Cilian Haibi'nc glrtsiaae njuhalif oldngunu bay-

1.

tirerck, iddia ellilcr.

ctmeye

ijiin eltigi

cihSd-i vatanfyi de-

sleklemistim» diyor vc itavc cdiyordu

«Sulh-i nriinferid tcmini icin Franklen Btiyyou'u Ankara'ya ben gondcrdim. Diklatbrle de balk, kafile kafile tchcirc ba§laymcaya kadar lemSsi muha'faza ettim.»

Bu

beyanati ele alan Rifki

Bey bu

Halite sayiiamiyacagm, beyan ve

(Bkz: Rifki

•

defa, bir kerc daha Afodiiliviecid

bunun kendince

Kfendi'nin

dinliyordiik. idi

-

Bu

zat goriindii.

Mu?

takrir

okunduktan sonra cidd, olarak tnuhalif vaziyet akmlarin hasjnda

Bunlardan

biri

bulunduklanni vSzihun izhar

iki

Mersin Meb'usu bulunan Miralay Sclahaddill Bey'dir.

ettiler.» (Bkz.

M. Kemal Pasa

72

Riyasetine

gee

it

Hoca Miifid

Efcndi'yi intil.ab

Jedyye Enciimcnine mensup l.oca efcr.olamiyacagtni, mS'mf safsatalara islinad et-

milufak (aynlmis)

idare-i

kdam edenler, or-

munakajay. cok kalaballk olan aym odanin bir kii.eiinde maksud neliccye iktiranma inlizar etmck, beyhude

larzda miizikcreuin

riyasctinden anlad.k. NillSyct miistcrek enciimen

s

6z ald.m. OnBmdcki suan.n

bulundum. iiEfendim. dedim. «Hakimiya ve

eye, ilim icSbidir diye, rmizikerc Saltanal hie kim.e larafmdan hi S ki m!

ile,

munakap ile

va'zi-ul-yed olmujlardi. Bu tasallutlarnll alt. Tiirk Millctinin hakimiyet vc saltanatina hadlerini ihlar de, Tiirk Milleti bu miitecavizlerin asirdan beri idii.ne eylemi S lerdi. §imdi elinc bilfiil. alm, bulunuyor. Bu bir

-

Nutuk, Ankara ]927,

saltanat,,,,,

isyan ederek kendi

S

b.rakacak m,y,z, olan, milleto saltanatmi, hakimiyetini zalcn emrivSki olmuj bir hakik.ti b.rakm.yae.k m,y,z, mes'elesi degildir. Mes'cle Burada ictima edenler. Meclis ve herkes itSdeden ibtrettir. Bu behemeh.l, olaeaktir!... usul-i olur. Aksi takdirde, yine hakikat mes'eleyi tabit gftrOrsc, fikrimce tnuvafik Kcmal ihtimal ba'z, kafalar kesilecektir!» (Bkz. M. .htiresindc ifado olunacaktir. Fakat

cmrivakidir.

Ya'nn Gazelesi, Nu: 59

lkincisi, lznuYde asilan Zlya Hursjd'dir. Bunlar Saltanatm lagvolunmamas, kanaatinde

sh. 421).

Bu

etti.

beyanalta ilstune ctktim. Yilksck !CS lc, SI

Gumiilcine 1930)

70

Bunu

Mcvzuu bah.

Nutuk, Ankara, 1927,

-

I'asa

dcliUcrini tadad eyleinektedir.

Abdttlmecid Efendi'dcn Haltfc Olur

n aden

basladilar.

Bu muddciyal.n cerh TO nakzmda sorbe.l

ederek, hakimiyet ve

andan sonra:

"Harbde Ttirk kuvvctleri kuilmca Mustafa Kcinal'in

goriilrnugtur.

I i

ve zorla almir. Osmanogullan. zorla verilmez. HSkimiyet, sallanat kuvvcae, kudrelle

Nu: 46, Gumiilcine 1929).

Tiiikiyc'iiin

s

Hilafcli birbirinden ayirarak, birini

vc

~ eyledi. Me.'clcyi milzakcrc

nclcrirtdcn sokaklara sizarken hcrhangi bir lekzibc

i

siirmcyecek bir « lagvedip digcrini muhafaz-a etrocnin, uzun v r c s i »nden ibaicl oWuguna" anlaraaya kaflydi.

laya fikar ga-unmcdiler. Biz, «

de

Erkanimn

hiikumel

Vataniyc Kanunu'na

i

(Ser'iyyc,

icabtnda kan akitinaktan bile cckinmiycccgini orlaya

icin

t

mUzakcre eden mQglerek

Adliyc, Esa.s Tcskilal) encijmende

ccyc varmak

n c

ft

de

edilirkcn sadece iki ktginin muhalcfct eltigi

ilgfi

Ziia bu mcs'clcyi

y

1

tec-z.iyclcrinin

icraaatin ttercye

ve layin clmigli. Fakal valanm dikjmandan

miz.lenmcsi icin her scyi sabtr ve tevekkutlc kai^iiiyordu.

girrtilmiitjlu.

H

<

kararla biriikte tslanbul'daki

ayni

Esasen

alcyhlaihk lavn lakmaii Sultan Valiiricddin de Abdiilniccid

aynligi belirmigli. Sultan

11

hapsinc altmglardi. Ankara'ya karst zahiri

Efendi'nln Aiiadolu'ya gectnesinden endive ctmi§ ve bu Itususta gcrckli

lc6

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

1M

burnt isliyordu. Mill! hatekalm batjtna

sh.

422) 421

72

-

M. Knial Pasa

73

-

.Efendiler!.. Sallanat devrinden,

-

a.g.e. sh.

Cumhuriyet devrine ge 5 cbilmek

Bu devredc iki nuVlumu oldugu vevhile. bir intikal devresi ya S adlk. ,iyle ,in

miitcnadiyen mucadele

etti.

fikir

icin climlenin

vc iftihad, birbi-

idSmcsi tikirlerden biri, saltanat devrinin

sallanat idSresine hitam vererek idare-i taraflarlannt sarib idi. Digcr fikir.

.e'sis

idi.

bu

(ik-

cumhunye

fikrimizi sarih soylemekte mahz.ur eylemekti. Bu, biz.im fikrimizdi. Bizim

riirtiyord,*.

Aneak nokla-i nazanrmzm

kabiliy=t-i tatbikiyesini

mahfe bulnndurup salta-

KADIR MISIROSLU

106

OSMANOGULLARININ DRAMI

Fakat Abdiilmecid Efendi bu islerin adami degildi.

M. Kemal Pasa'nm tarihli

mektubumi

-ilcride dercedilecek olan-

Refet Pa$a

ilc

Hoca

scbcplc

19 Tesriftisani 1338

ederek 24 Kasim 1922 dc Topkapi Sa-

hiisni telakki

rayinda yapilan biat merasimi

Bu

Makam-i

ile

Hilafcte gecti.

Efendi'nin

Miifid

Bu merasimde

de dahil oldugu,

meb'uslardan miitcsekkil bir heyct de bazir bulunmugtur. Ancak yeni Halifcnin hie bir hareket serbestisinc malik olmadigi derhal ortaya cikmi§lir.

Gercekten

M. Kemal

Pasa, istanbul'daki mtimessili Refet

Pa§a vasitasiyla Abdiilmecid Efendi'yc su emirleri

Refet Pasa, Halife'nin,

imzasimn

1

-

Tiirkiye Biiytik Millet Mcclisi'nin kcndisini Hilal'et'e inti-

Vahideddin Efendi'nin

tarz-i harcketi

giinleri

« s e

karsi nesri islenen

Teskilat-i Esasiye Kanunu'nuri

raevaddi muliteviyati

tarz-i

onuncu maddesinc kadar olan

miinasipte ve milium ma'na ve raufadi aynen

zikredilmek suretiyle Tiirkiye-Devleti'mn ve Biiyiik Millet Meclisi'nin

ve Hlikumcliiiin mahiyet-i mahsusasi ve

gorulmesini

bil

4

-

tcspit

usfil-i idaresiriin

Tiirkiye halki

kdmacakur.

5

-

/s

isbu

beyannamede

mesbuka ve mesat-yi

e

«sarik

mesrudeden (serdedilen noklalardan)

cevapta,

yeni

Miislimln

- i

ve

iinvamm kullanmak, Cum'a

a

s

c

m

r

m

k

i

a k

»,

Fatih'e aid

a k » ve Alera-i tslam'a

bir de arapcasim nesretmek talebinde Vahideddin'i takbih hususunda ma'zur

beyannamenin

olunan sudur

ki,

cevabmda Abdiilmecid Efendi'nin

M. Kemal Pasa'nm muka-

«Fatih'in Sangi»

«redingot» giyebileeegi bildirilmistir. 76 Nihayet, Halifenin, Makam-i

Hilafet'e secildigine dair

telgrafta

«Halife-i

M

il

s

1 i

M. Kemal Pasa

ta-

m T n » yerine « H a

1

Resulullah» tabirini kullanmi? olmasi imzasmi da « A b a z z H a n » tarzmda yazmasi uzun diilmecid bin A b d ife-i

li 1

mimakasa ve

Bundan

i

rniizakerelere sebep tegkil etmistir.

nin zail olmadigi bir

ileri siiriilmii§tur.

muddet

sonra, «

Bununla Saltanat fikri-

77

Hi

1

a

fe

t

Meselesi» nisM bir

ve bu mes'ele etrafindaki mtinakasalarm azalrnij oldugu

Abdiilmecid Efendi, Ankara'dan verilen

gflruldu. Zira Halifc

cmirlere

bir Iisan ile bahsolunacaktir.

nukat-i

f

i

107

tarihli

istedigi bildirilmi§ti.

sOrette yatijmis

Tiirkiye mill! halk hukumctinin hidemat-i

meskuresinden takdirkarane

1

resmine

k

1

calib-i dikkat

kendisinin

ve biitun Islam Alemi icin enfa' (en faydah) ve evfak (en muvafik)

oldugu zikr-u

1

bulundugu ve Sultan

rafmdan cckilen

-

m

a

1

oldugu soylenen sekilde

yerine

mufassalan takbih edile-

cektir.

3

a

teblig ettiriyordu:

habmdan sarahatcn oeyan-i tnemnimiyet olunacaktir. 2

H

Hadim-ul-Haremeyn»

Burada -

«

iistiine

1922

Kasim

19

vcrdigi

uymus ve fazladan olarak da Sultan Vahideddin'i

hi? yakisik

biitiin

defaatle ve

almayan kclimelerle takbih etmigti.™ tarihinde toplanan

«HindHilafet

ma'da, siyasi addedilebilecek bir nokta ve fikir derraeyan edilmiyecek-

Bu esnada 21-27 Aral* 1922

titf

75

-

Yeni ka-

76

-

nunlar yapildikca bilhassa te^kilat-i esasiye kanimu yapihrken, saltanat taraftarlan Padi?ah

77

-

a.y.

78

-

Sultan Vahideddin'iu vatam teikedijini haksiz bulanlanij, o zaman biitun ga-

nat laraftarlanniti fikirlerini taibik

sahasmdan uzak]a§tiniiak mecbflriyetinde

idik.

ve Halifenin hukuk vc selabiyetinin tasrihindc israr ederlerdi. Biz bunun zamani gelmedigini

veya liizum oimadigini bcyaii ederek o

ciheti mesktit birakinakta faide goriiyorduk.

Id2re-i devleli, cumhuriyetten bahsetmeksjzin, hakimiyct-i milliye esasati

daircsinde, her an cumhuriyctc dbgru yuriiyen sekilde

(Bkz.

M. Kemal Pa§a 74

-

-

a.g.e. sh.

M. Kemal Paga

-

507

a.g.e. sh.

-

508)

424

-

temcikuz ctlirmeye$alisjyordiik.»

13kz,

a.g.e.

M. Kemal Pa?a

•

(Vesikalar kismi)

266 numarah

vesika.

a.gx.425 vd. -

zatelerde yaymlaiiau

bubeyanUrU M. Kemal

sinden iiibaren O'nun icia «

S

ef

i

I

»« ad

f

t'afa'mii

mah

1 fi

:

""

maruf Nuiku'nun 423. sahifek » gibi yaklflksiz kelimelcrlc

lebalep ifaileleriai dikkat ve insafla okumaianni tavsiye ederiz. Getfi bunlarO'ntm vatan
425

M. Kemat Pa$a -

aynbjmdan

sonradir.

Ama

alakadailarm, o'nun hakkindaki niyct, fikir ve hissiyat-

lanin tespite yatayan son derecede ehemmiyetli vesikalatdir.

.

.:.

OSMANO
KADIR MISIROSLU

103

Konferansi» Abduimecid bul cylemis. ve az bir

M. Kemal

Efendi'nin Halifcligini tasdik vc ka-

zaman sonra da yinc Hind Muslumanlan

Pasa'ya «

Miinci-i H

tancisi tinvam tevcih edilmisti. (3

i I

a fe

l

(arafindan

» yani HilSfel'in kur-

Ocak 1923) Sadccc Ankara'da

15

Ocak

1923 tarihinde Afyon Mebusu §iikrii Hoca (Celikay)mn yazdigi")

«Hilafcl-i Islamiyc vc Btiyiik Millet Meclis»isimli brojur dagililtmsu

ti,

bunda T.B.M.M'nin

cderck emu siyasi iktidardan

tuemiyeccgi

ileri

Hilafet'i

SallanalUm

mahnim vc sirf lafzi bir miicsscsc

Prop

ge-

surulmu§tur.'

ag a n d a

!

a r

Men'ine D a

n

i

i

r

K

1

1

an ata

a n u n »la

bu

mcs'elc kapatdmak istcnnrn§tir.

Ancak29Ekim 1923 ilincc Hilafet di,

te

basjadi. Bizzat

kodular

M

bir sOreUe *

istifa

C u ra giiiiiin

huriyct»iianedmes'elesi halinc gcl-

ededeccgine dair haberlcr cikmaya

Abdiilmecid Eferadi tarafindan yalanlanan bu dedi-

me§r

lizerine, cskidenberi «

ft » bir idareye taraftar oldugu

bilinen Istanbul Barosu Reisi Lutfi Fikri Bey, 19

Taain Gazetcsi'nde

Gazetesi Bas.yazan

ertesi

larihli

Halifcdcu

gun, kendisini tenkid eden

NecmeddiR Sadsk

zuunda bir munakasa Hakikaten

Kasim 1923

bk «Acik Mektup» yayinhyarak bunda,

ctmemesini tafep etmis ve

istifa

Akjam

Bey'ie aralarmda Hilafet

mev-

bas.latni.su.

Rauf Bey

illere islam C e m i y e t i » adina Aga Han ve Emir

Aii imza-

Kasim 1923

tarihli bir

lanyla Basvekil tsmet Pa?a'ya gondcrilmi§ 24

Hilafet Makami'nin muhafazasi ve hatta lakviyesi ve Halifenin § e ret vc nlifuzunun i a d c s gerektigi» iizerinde durumektubun

gibi;

edilmij bulundugu yolunda

Bunda

tcrciimesi yaymladi.

«

i

luyordu. nesriyat

amine,

TBMM'nde

8/9 Aralik 1923 geccsi

thsan) riyasetinde « t 8

1 1

k1a

Mahkemesi» gonderilmcsi ka^

I

15 Aralik 1923 tarihinde Findrkli'daki eski Meclis-i Mcb'usan bi-

nasmda

lecileri

Bey

bazi bey3nlar

vermek

suretiylo

ilan

bu

gibi

I

i!

zu

mu

iizerinde dnrulmnstor.

kasd-i ciirmileri olmadigi esbab-i mucibesiyle beraat ettirmi§,

sua O'nu ilgaya gelmis oluyordu.

ilince

ve « § e r

81

esnasinda

Hanedan

liiitceleri

iizerinde gortijuliirken Vasif

tahsisati

tjie

tam, Istanbul gazetelerinde Cumhuriyetin aceleyc getiriierek Rahmetli K?ref Eriip Bey'in

-

bue

Qelikaiay tarafindan degil, kendisi tarafindan yazilmis, fakat, uzerine sebebiyle O'nun ismi konulmii^tuc.

il?
sahsen aniauigina nazaran bu bro^'ir §iikrii rrieb'ua

obiasi

80

'

i

Mecliste,

y e »

ile

Cinar

«

biitr;e

E

miizakcreleri

v k a f » vekaieti

Hiiafet'e

ve Halife'ye

Meclis'in tasdik edecegi butsede HiiSfetin yeri olmadigi* gorii§unii ileri Yiiksek

Hakikatte

siirdii.

-

Liitfi

M. Kemal Pa|a

bir

ay once re'sen Hilafet'in

Fikrt Bey'in bu cezasi az bir miiddet

s

i

il-

TBMM tarafindan afvedil-

ini5tir.

81

-

Hilafetin ilgasina

tckaddum eden gUnlcrdcki miinakasalan

luikkindaki esercmizin HI. cildinde

79

Cev-

Bu suretle «HiiafetMes'elesi» etrafmdaki muhaiefet sindir-

80 1 1 Kasim 1923 tarihli Tanin Gazelesinde «H al i f en i n V a z if e v Ssl&hiyetlerini gosteren birkanun cikanlmasinm

Ahmed

mevkufen muhakeme.edilmekte olan bazi gaze-

fakat Liitfi Fikri Bey'e be§ sene hapis cezasi vermisti.

liiicum ederek «

Cumhuriyetin cok ant bir surcttc

gecen bu mahkeme, Hiiseyin Cahid,

faaliyete

det, Velid

miinakasalara dahil olan baskalan da olmusUir.

>>

aktedilen

Cebelibereket Meb'usu Ihsan Bey'in (Topcu

bir celsede lstanbul'a

rarlasunldi.

vc Halife'nin durumu yeniden

Gazctelerdc Halife'nin

durumu etrafmdaki munakajalann haraIkdam gazetelerinde « i n g

rctlendigisirada (5 Aralik 1923) Tanin ve

Bu

Nihayet 15 Nisan 1923 tarihinde crkarilan 334 sayih «S a

Aid

tcfrik

lialinc

edildigi iddialan ve Halife'nin

109

uzun uzadiya

tafsil etroi^

Lisaca nakletmek yolunu tercih cttik. Isteyenler .^u kaynaklardan genij

Nevsal-i Millf (1923) sb. 176. vd.

-

)>r.

ZSya Gogcm

«LOZAN»

bulundugumuzdan burada malumat alabilirler.:

- Halit

Beg

C.

I.

tslaobul

l'W4sh. 231. vd.

Hasan Riza

SQVAK

-

Atatiiik'ier,

Hanralar C.

I.

Istanbul 1973 sh. 391 vd.

KADIR MISIROGLU

no

gasnia karar vermis? bulunuyordu.

mimasip

82

bir vcsilc- olarak sccilmi§ti.

Mazhar Miifid do

Hilafot'in

ycr vcrineyccek bir

siiretlc

Butce miizakereleri bunun

kaldmlmak

islcndigitii, §uplic

ortaya koymugtu. Nihayel,

tulacak yolu kal'T olarak gaslcrmitj oldu. Ertesi giin loplanan

elligi

Um

m

fi

bb

-

Todr

cc

i

-

§

l

82

i

a

s

E

v k a

y e » Vekfiletlerinin

Vasif l

»

Cmar

lu-

Halk Firkast Mcclis Grupu;

y c », «

'

lari-

83

f

E

» vc «

r

k

a*

n

-

1

a rb

II

icklif

y c

i

- i

Iftgi,

vc aikadaslannin

leklif ettigi

«

T

e v h

i

d-i.

.

arkada$mm tekIMa Meb'usu §eyh Saffet Efendi ile clli «HilSfet'in ilgasi vc Hlncdan'in yurl iic.

lifettig'i

dl

i

ve lorcddiidc

Marl 1924

Meb'usu Halil Hulki Efendi ve arkada§larinin

- Siirl

« § e r

1

M. Kemal Pasa

hindc Mediate okudugu nutukla buna tcmas eden

aa

icin

Vasif (^inar'dan soma konu§an

n a

c

ka

i

r

1 1

mas

1340 (923) senesi

«

-

tckarrur ctinijli.

i

»na dair miizakcre vc kanunlari kabul

iplida.sinda buyiik mikyasta, bir

Bu harb oyununu

ordu harb oyuiiu yapmak

Bu

Izmir'de yapacaklik,

1340

miinSsebetie

LUTFi

FiKRi

BEY

Kanunusatii

(Ocak) iptidasinda Izmir'e Ililafctin'in lagvi

Pasa

-a.g.e. sh.

83

-

Ger<;i

gittim.

Orada

iki

(1872-1934)

ay katlar kaldim.

zamani gcldigine orada iken

litikCim vt;rrm$lim.»

{Bkz.

M. Kcmal

511)

bu kooujmada

«

H

i 1

a fa

t

» kelimcsi triaft'uz cdilmiyordu.

Ama adi

rilmeden O'na hiicUm ediliyordu. Esasen btina hacct dc yoktu. Zira Makam-i Hi la fete birgiin evvel dolu dizgin

hticum eden Vasif

£mar

da

Mazhar

Miifid dc boyle chem-

miyetli bir mes'eleyi O'nun emir ve lensibi hSricinde ortaya atainazlardi. Hazirlik o kadar

tamamdi

ki

degijikligc

bir giin

sonra,

ugramadan kabul

TBMM'de §eyh

Saffet.

Efendi'nin teklilinin

bu « § e y h »

edildigi gorfllmiiiftur. Ihlimal ki

hi'jbir

iinvanli

meb'us.kasden se^lmi; ve hazirbirmetneimzakoymustu. Zira herhangi birkanunteklifinin Mcclis'tcn hi? bir degigiklige

Pa§a'mn arzu ve

ugramadan ^ikabilmesi ancak ve

hissiyatini akscttinnis olmasiyla kabildi.

kimse mevcud degildi.

O

sirf

M. Kemal

meclisLe biiyle birbajka *

-

Cumhuriyet devrinde Hiiatet'i ve me§rutf IdSreyi mudafaa-edeo bir fiklr ve siysset adami -

ve-

Mulkiye'yi bitirdikten sonra Paris

Hukuk

Fakiiltesi'nde lisans tahsili

yapmi§tir. 1908'de kurulan Meclis-i Meb'usan'a

Dersim Meb'usu olarak

katilmi? vc tttihadcilarla yaptigi-petin miicadele ile iin kazanmishr. /.etecilik .vc

avukatlik yapnushr. Istanbul Barosu Reisliginde

Hilafeti miidafaa

"Imak

eden yazilarmdan dolayi, bin tstanbul'da, digeri Ankara'da

iizere iki sefer

«

1 s t

i

k1a

1

M ahke m es

i

cser vc makaleleri negro lunmugtur. Son derecede ^ahsiyetti.

Samimi

adamtmizdi.

Ga-

bulunmugUm

kafiaatlerini

»nc

verilmi§tir.

dlirUst,.

Bir 50k

vatansever bir

yilmadan miidafaa eden cesur

bir fikir

;

IB

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI KADIR MIS1ROGLU

112

madde hukmiinc

seler de, bu

etmisd.

Busonuncuya«bttylc b ir harekctin tslam Alemi'ni ccs sine sc vk cdeccg ,b uii d an ancak Ingilizlcr'in memnun kalacagi vc Hilafet'ln Tlirkiyc icin i

I

1

u i u

m

u

I

bit

m

vaki olmussa da bu

Bes

itirazi

s

ese bu

Eskischir Mcb'usu Abdullah parti

grupu bu her

lie

1

Asm!

Musa Kazmi ve

Madde: 4 sdati ve

kaiar-

-

Ikinci

kimselerin Tiirk vatandasllk

maddede mezkur

hukuku mertudur.

Madde: 5

Efcndilcr) azinhkta kalmiilar ve

kanunu da kabul cderek Mcclis'c scvklerini

Ikinci

-

arazisini terke mecburdurlar.

u n d u g u » yolunda ilirazlar

yapanlar(Kony:t Mcb'usu

tabidirler.

maddede mezkur kimselerin isbu kanunun Cumhuriyeti Hani tarihlnden a2ami on gun zartinda Turkiye Madde: 3

Bundan boyle

-

Turkiye Cumhuriyeti

edemezler.

ikinci

dabilinde kat'i

Ilisiklerinin

maddede mezkur

icin

sene

bir

kimseler,

gayrimenkuleye tasarruf

emval-i

miiddetle

bilvesile

lastirdt,

Hadiscnin bu larzda bir scyir lakip elmesi, bet plfinhinmiij

buliindugunu acikca orlaya koymuyor

ijcyin

mil'.'!...

cvvcldcn

malilelerin ikmalindcn ibarelli. Nitekim:

riyascti altuida topla3 Mart 1924 Pazartcsi gi'mli Ali Fetbi liey'in lagvi ile birlikte baste nan Meclis mlizakerclcrc bastomis, ve Hilafct'in bullin fcrHalite Abdulmccid Efcndi olmak uzcrc Osmanogullan'nm iskat eden ve yurt tlerini, damallar da dahil oldugu halde vatandashktan

maddelik §u kanunu kabul

ontlc

Madde: 6

Mcclislc olup

bir takim forbitcnlcr «calinan miiiiire»yc killf lia/.ulamaktan ibaret

disma cikaian

mehakim-i devlete miiracaat

etmistir:

-

ikinci

edebilirler.

maddede mezkur kimseiera

masarif-i seferiy-

mukabil bir defaya mahsus ve derece-i mevkilerine gore ila olumiitefavil olmak iizere hiikumetce tensip edilecek mebalig

elerine

nacaktir.

Madde: 7 arazisi

eti

-

ikinci

maddede mezkur

dahilindeki

kimseler, Turkiye Cumhuriy-

bilcumle emval-i

gayr-1

menkullerini

bir

moosene zarfinda hiikumetin malumat ve muvalakatiyle tasliyeye tasliye etmedikleri burdurlar. Mezkur emval-l gayr-i menkuleyi mariteliyle tasliye olunarak bedelleri ken-

hukumet

halde, bunlar,

dilerine verilecektir.

HiLAFET'lN ILGASINA VE HANEDAN-I OSMANtNIN TURKiYE CUMHURlYETl MEMALlKl HARiClNE CIKARILMASINA DAlR KANUN

Madde: 8 erin,

Osmanli Imparatorlugu'nda padisahhk etmis kimsel-

-

Cumhuriyeti arazisi dahilindeki tapuya merbut emvali

Tiirkiye

menkuller millete intikal etmistir.

3/M art/1 924

Madde: 9 Madde:

1

-

Halilo hal'edilmistir.

Hilatet,

hiikOmet ve cumburiyet

mana ve mefhumunda esasen miindemic oldugundan arni

Hilafet

hanedanmm

2

Madde: 10 lete

-

Mahlo

erkek,

Padisahlik saraylarc, kasirlari

bil'umum emval-i menkule millete

Mak-

mulgadic

Madde:

Miilga

-

ve emlak-i

nefise vesair sairesi dahilindeki mefrusat, takimlar, tablolar, asar-i

Kanun Nu: 431

Halite,

kadin

Osmanh

bilciimle

Sal!anat-l

azasi

mumderiscsi

ve damatlar Tiirklye

ebediyyCumhuriyeti memaliki dahilinde ikamet elraek hakkindan miitevellid kimen memnudur. Bu hanedana mensup kadmlardan

Emlak-i hakaniye

-

devredilen emlak

ile

intikal etmistir.

namr

altinda olup evvelce mil-

beraber miilga padisahhga

emlak ve sabik hazine-i hiimayun, muhteviyatlanyle

ait

biloiimle

birlikte,

saray

ve kasirlar ve mebani ve arazi millete intikal etmistir.

Madde:

11

-

Millete

intikal

eden emval-i menkule ve gayr-i

IM

115

KADIR MISIROSLU

menkulenin tesbit ve muhafazasi

Icin

nizemname tanzim

bir

edife-

mtistacelen miizakeresiyle kanuniyet kesbetmesini teklif ederiz. 84 SEYH SAFFET (URFA)

cektir.

2/Mart/134l>

MaddB: 12

Isbu

.

kanun,

nasrinden ilibaren

tarih-i

mer'iyiil

icradir.

Madde: 13 memurdur.

Tcklifin hey'eti -

isbu kanun icra-yi

ahkamma

icra vekilleri

hey'eti

StSzU

Ekrem Bey

vardrrdigi

umumiyesi

konusmasi ayncn

«EKREM BEY Bh Kanunun TBMM'de

b) 3

Miizakercsi:

Mart 1340 (1924) Pazartesi

Mcclis riyaselinc $u csbab-i miicibe

vo

istiklalinde

Makam-i

dahilinde

ve harict siyasette bayat-l

iki

basli

siyasiyesinde

zimmen

zahiren ve

bile

Hilafet'in

miisareket

olsa,

viicudu,

olmaktan kurtararnadi.

ikilige

kabul

etmeyan

tahammulii yak-

miiteveccih olan

gornitls, bit

fiilen

ve ahden

Hanedan'm

sebeb-i felakeli ve en nihaye Turk Imparatorlugunun vasita-i inkirazi otan

bir

Hilafet

Milleti'nin

kisvesi alnnda Tiirkiye'nin mevoudiyetine

miiessir bir tehlike olacagi tecarib-i sabit olmustur.

Bu Hanedan'm Turk

miitehammilane Milleti

ile

ile

daha

kat'iyyen

miinasebettar olan

her vaziyel ve kuvveti, mevcudiyet-i milliyemiz icin mahz-i tehlikedir.

Esasen

Hilafet,

zifesinde ihdas vazdif-i

emaret

edilmis

miitevecciheyi

fiukuiriat-l

Isiamiyet'i

ifa

islamiyesi'nin

.mevcOdiyeti

yoktur.

evail-i

Islam'da hiikOmet

nana ve

oldugundan diinyevr ve uhrevi

Hakikat

muhafaza etmek

miikellef

ile

yaninda

icin

aynca

bundan

olan

va-

bilciimle

zaman-l

Hilafet'in

Tiirk

Milleti,

bir

surette halli

icin

mevadd-i atiyenin bugun, derekap ve

sutunlu

mermcr merdivenleri

hiitttn

Heniiz mek-

vardir.

yaverleriyle ve maiyyctiyle iyi tfflim

nefer vaziyetinde gordiim.

Dikjundum:

Bunun

Bu

ve

ter-

zat ve maiyyeti miikellef

bu cocuk bir

hicli

ve hie, evsafi olmayan

O zaman bu cocuga eger o hurmet Sultan

cezasim cekiyoruz. Sonra haber aldim

ki,

meger saraylarda be§

altt

elyajindaki 50cuklarm oniinde viikela, rical ve ekabir hepsi bayle altina pense divan dururlarmi?. insanlarm bByle kendi kendilerini esaret

sokmalarma karji o zaman derin bu

Bugiiri

hazir

hakikate ittibadan baska bir hatti

idi.

Hamid'in oglu oldugundan yapihyorsa, Sultan Hamid denilen adam o canilcrdendir ki, cinayeti yalniz Mithat Pasa gibi nice insanlan mahO'nun vetmekten ibaret degil, bir milleti inktraza mahkum etmijtir. Hala

sebeb-i

hareket ihtiyar edemez. Terakum edegelen tesevvusatm vazih ve kat'i

mermcr

garip bir tes'ir yapti. Qilnku

kiji

ibarettir.

Mcsrutiyetin bidayeti

arabamn Aliunde duruyordu. Fakat arabamn icindekini gdreraiyordum. Tabil merak ettim, baktira. Bu, Sultan Hamid'in derhal ondort ODbeg yajindaki sehzadelerindcn biriydi. Bu levha nana

84 bir

-

bir

bir insancik idi.

Asirlardanberi Tilfk

spylcoir:

(RtZE)

ciknHSUm. Mckteb-i Harbiye'nin -biliyorsunuz- Talimhaneye

vucuduyla arkasiiida

CEULEYE

ilk

Fatihe kadar

kapismdan bakiyordum. Mermer merdivenin a^agisinda SadaretMcvve mehabetli kii'ni ijgSl etmi§ viikelamizdan birini t'erik apoletleri

biyc

Cumhuriyeti

Tiirkiye'nin

lakdim cdilmijti:

ilc

RlVASETl Tiirkiye

Ali Fethi (Okyar) Bey'in

giinii

TBMM bu kanun u miizakcreye bajladi. Tcklif

riyaseli allinda (oplanan

Tiirkiye'yi dahili

teptcn

iizerinde milzakcteler ba§layinca

(Rize) almis.Hr. O'nun hucQinlannl

-

bir nefret hissetmi§tim. Efendiler!

meMre tamamiyle degi§mi§tir ve ben bugunu gordUgum icin

Urfa M«busu §cyh Saffet jEfendi'nin bu

daha imzalami}ti. Bunlardan bazilan

teklifini

kendisinden bajka

junlardir: Kill? Ali,

Mazhar

elliii^

Miifid,

Yu-

Koraltan, §ukrii nus Nidi, Recep Peker, Vasif ginar, CetSl Nurl, R«fik Kaya, llyas SSmi, Rajen Esrrf, Ahmed Agaojlu, Tunali Hllini, Yahya Gfilip

vs.

85-Bu mOzSkerelor i s in bkz;

lkinci

TBMM Zabit Ceridesi, C.7, sh. 31 vc mffl.

gam yemem, ruhum ebediyycn

sc beg

alti

istirahet edcbilir.

Amk kim-

yagindaki cocuklarm bniinde cl-pence divan durmayacak ve

zaman

hicbir

"arzu-yi gahanem, millete ihsan ettim"

sbzlerini

igitmeyccck. Yalniz millclin sayesinde yagadiklan halde onu ugak gibi

kullanan bu saltanat dcvrildigi halde, garip olan giirasidir

bu

gbziimiiziin Bniinde

fiilenin Hilafct kisvesi altinda,

ki;

hala biz

ayni debdcbcyi

surmesine tahammul etmek ve nza gBstermek safderunlugunda bulunuyoruz.

Bir g[in gclccek istikbaldc bu giiniin

mliverrihlcr, Anadolu'da,

gelirkcn, Istanbul'da

Turk

Istiklalini

onun diigmani

ile

kazanmak

tarihini

ifin

yazan

bogaz bogaza

danseden bu hfmcden

ailcyi dc-

rbal tardctinedigimizdcn dolayi hayrct cdeceklerdir.

Tarih bizc gostcrir riylc sanlmiglar

ki;

istemiglerdir.

icin iciibinda

(Bravo

scslcri)

O halde kabiliyetsiz olan biz Ttirkler miyiz? Hayir efen-

mini

degildir.

diler,

bunu da gbriiyoium. Bir

zabit, bir doktor, bir

Turk

biiliin

kuvvetle-

Milleli'nin

bogaz

Nicin bunlar bu tahta bu

muhendis, muhitini

buldugu zaman derhal orada ferdi tcfevvuklar yapiyor. Efendiler! Tiirk padisahlardir. Milleti'nin bu kadar geri kalmasina sebep, mes'ul Padigahlardir,

funku onlar

mutlaka alttnda

milleti kahhar bir idare-i

bogarak ve yalniz kendi menfaaticrini

diigiinerek,

onun

terakkisi icin

hicbir gey yapmamiglardir. Millet mes'ul kendisi olurdu, gayet hakimiyet kendi elinde oldugu halde bu kadar geri kalsa idi. §oyle bir

bakarsak ve son inta&b

fikri istisuS edilirse,

Turk

Milleti'nin

atti

yuz

yoktur. sene evvelki ruhuyla son zamanlardaki ruhu arasinda hicbir fark

Hudutlara bakmiz. Agagi yukari

bu zcvat, her zaman bu tahta

ve onu ekfc ctmek

bogaza gclmesini

"'

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU

116

oliirsem dc

uruz.

Omran noklasindan

manlai' azalmisbr. Butiin

alti yiiz

sene evvelki vaziyete gahid

yollar, kOyler hie degigmemigtir.

ol-

Yalniz or-

bunlann sebebi, mes'ulleri padigahlardir. elleri MSgnmde, kuvvet-

Bugiin tstanbul'da ve memlcketin sair tarafinda

bulamamaktan dolayi

sefil kalan, binlerce

halk

bil-

kadar sanliyorlar? Millete hizmet elmek icin mi? Efendiler! Millete hiz-

leri

met etmig larihimizde bircok sadrazamlar

gbsterebilirsiniz. Fakat

melidii ki, biz altiyuz senenin biriktirdigi nekaisin altinda eziliyoruz.

Bunlann

bu alttyuz senenin

Pacligah

gbstermck

malanna saik

icin mttskilat cckcccksiniz.

yalniz, menfaal, ihtiras,

yapnus olduklan bu fenShklar

bundan

iizcrinde biraz

bca. inliyorum. Efendiler! Bugiin

tahta merbut ol-

ibflrettir.

durmak

Padisahlann

istiyorurn. £iinkii,

memleketimin, milietimin terak-

kiyatimn bu kadar geri kalmasmdan dolayi inliyorum. Bir ecnebi kargi karsiya geldigim

ettigim

zaman, onun memleketi

zaman, goruyorum

ki;

ile

ile

kendimi mukayese

onun memleketindeki gimcnduferler ka-

benim memleketimde yol yoktur. Bu ustumdeki, bagimdaki gordugiinuz dugmeleri ve hatta bazi yerlerde yiyccegin ekmege

miimkiin degildir.

layidir ki: bir

O

ecncbi

ile kargi

kargiya geldigim

zaman

yjiziim kizanyor.

halde kendimo soruyorum: Tiirk Milleli'nin bu kadar geri kal-

masindaki sebep nedir? icin

mi bu kadar

biz alttayiz...

gBriiyorum

Arap

ki;

Ya Rabbi!

Biz kabiliyetsiz,

islidatsiz

oldugumuz

geri kaldik? Biitiin ecnebi devletler en yiiksek zirvede,

Buna sebep

din midir?

Bu suaiime

mazide, Arap Milleti'nin islam Dini

Milleti'nin medeniyeti

bana gosteriyor

ile

ki; hicbir

kargi derhal

mitcehhez olan

zaman

din buna

ig

biriktirdigi nekaise care

bulmak

bir

Ve

kac senede

Bu padi^ahlar bidayet-i saltanatlannda tannin

kendil-

erinden evvel vermig oldugu derslerden hi? ibret almamiglardir.

Dugiinmemiglcrdir

ki; bir yeri iggal

etmek o yeri zaptetmek

degildir.

Memleketin ttmrani nokta-i nazarindan caligmamiglardir. Hicbir gey yapmamiglardir. Bana tarih-i bsmaninin. Sultan Osman'm, fstiklal-i Osmani'yi lemin

dar,

vanncaya kadar onlardan satm almaya mecbur oluyorum. Bundan do-

oldugu halde,

Efendiler!

etti

diye, tebcil ettigi geylerden

Ben bunu, bu

mi bahs olunacak?

efsaneyi on yaginda iken pek tath olarak

dinledim. Fakat bugiin arttk bu masallan dinlemeye tur.

Kimi

Hakanhgi'nm Turkleri

bir

noktaya toplamak icin olan hareketino

bazi Selcuk sultanlannm yaptigi gibi

merkezi Asya'da olmak te'sis

tahammulum yok-

esaretten kurtarmig, kimin istiklalini temin etmigtir. §ark-Tiirk

etmig olabilirdi.

ona tabi

iizere buyiik bir

Itargi,

olsaydi, bugiin ihtimal ki;

§ark veya TOrk Hakanhgi

O zaman bizim ecdadimrz da ha ?ark

Tiirk

Ha-

kanligimn idaresi alunda bulunmug, ha Sultan Osman'in idaresi yahiit Karaman Beyi'nin id&resine girmig. Bugiin bu bizim if in miisavt olur-

Bn ancak Sultan Osmanin

ty-i

nazarmdan miihim

gahsi vc

O'nun

ailesi icin, ihtiras

olabdir, Binaenaleyh cfendilcr,

bu

tarihi

nok-

tcklifin gesterdigi veijtiile, bilaistisna

yuk-

cikanlmasmdan

aridan agagiya dogru tcikik edersek, hop cinayet, sahsi ihtiias goriilur. Yildiniii Beyazid'in digi

-

biukferini

Kosova mcydamnda

gflrilrtlz.

-

lahtim, tabuta tahvil eltir-

Sultan Fatih'tcn mi bahsedeccksiniz? Bciiim

goziimiin Online O'nun sirf bu arzusu icin, en kiymctli sadrazamimiz olan

Mahniud

Bu adami cocugu

Pasu'yi gcliriyorum.

beyaz entari giyerck, satranc oynadigi

oldugii aksam,

icin kalletirmisHr.

ki,

o zaman yalmz onlar

En

Hepsinin.kadmlann

liyoiiardi.

cli

Bu

Ve

taht'a olan

merbutiyei, bugiinku lard clmck icin leklif edilen §u ailede yoklur? Hie suphesizdir

ki; vardir.

Fakat o

firsali

bulamamistardir. Binaenaleyh ncli-

ceye geliyorum. Hie du§iinmcksizin yapdacak olan sey, dcrhal bu

hancdanm

Bu

zat,

Zeki

Halk firkasina girmemis. veya-

almmamisU. Meclis'c mtislakil bir meb'us olarak gelmisti. Kadirbeyoglu Zeki Bey'in yanma bilhassa oturmus. olan Recep Pcker keridisini ikna edcrck, konusmaklan vaz gefirmcye

M. Kemal

Cunkii ta Erzuruin Kongiesi'nden beri

oldugu bilinen, yakin tarihimizin bu en cesur ve dikkat siyasi §ahsiyetlerinden biri olan Zeki Bey'in aleyhte

Pasa'ya calib-i

taht'a ihtiras gorursiintiz.

bagtan asagi cmayctlcrdir! Znnneder misiniz ki efendilcr!

hudud

hut da

altmda kesildigini gbriiyornz.

Binaenaleyh yukandan a§agi hep bu

ailesinin

ibarctlir.»

so/, istedigi giirlildu.

krymctli

rrtemleketi bir derece tedvir edebi-

hanedan

haricine

Bundan sonra, Giirnushanc Meb'usu Kadirbeyoglu Bey'in

paUjiyorfJu.

sadrazamlar

1W

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MIS1ROGLU

118

du.

inulialif

konusacagmi kesiirmek guy

dcgildi.

O Meclis'in inkilabp

1

silah§orlerinin

•hemen hemon- bajinda gelcn Recep Peker'in O'nun konusmasim iinlcmeye gahjmaklan maksadi, bu kanunun « i 1 1 i f a k 1 a » cikinasmi saglamakti. BOylcce Tiirkiye Biiyuk MillcC Meclisi'nin Makam-i Hilafel'in ilgasim daha §erefli (!) bir s urate gerceklestirmcsini is-

bilaistisna liudud haricinc cikanlmasidir. Sair Cuinhuriycti

tiyordu. ilan

cden milietlerin bircok kanh tccrubeler pahasina bulmus, olduklan

bu neticeyi elde etmek

icin ayni tccrubcleri

yapmak

ister

misiniz? Bunlar

ciktiktan sonra bir nokta gelebilir. Hilalet Mcvkii, bendeniz hakikaten

hayretler icindc

kahyorum. Hilafetle bu ailenin munSsebeti nedir?

Mazisi, cinayctierle dolu ve Turk Milletine hizrnet etrnemi§ olan bu ailenin Hilafetle munasebeti nedir? Hilafet, esasen islam DIni'nin

hiikumetinde mundemictir, bundan

ibarettir,

isme dc cok ehemmiyet vermem. Artik bu

Bununla beraber ben bu

ismiit

oynayacagi siyast rol

coktan gecmistir. Bugiin pek giizel gdrdiik, Harb-i Umumi'de, Kanal Seferi bize Hilatet kuvvetinin hicbir i§e

yaramadigim pek aci ve pek pa-

haliya oturtarak anlatmishr. Irak ve Filistin cephelerinde

nin pek kanh taamizlanna bu isim hicbir

zamanda

zaman

Hind askerleri-

mam olamami§tir. Son

goriiyoruz ki; Yunanislan'in siyasi bazi menMii, hiristiyan of-

m,asindan ziyade siyast bazi rnenafii sebebiyle yardim gdrmus, fakat

fiirk ordulanmn kahhar darbeleri altmda ezilince biitiin cihan terkedilmi§tir.

Binaenaleyh bu ismin artik oynayacak siyasi

tarafindan

rolii,

tasav-

vuredemiyorum. Binaenaleyh neticeye geii-yorum. Dogrudan dogruya

Esasen bu gibi inkilabci haraleler, birinci T.B.M.M. de asla mevzuubahs edilmemi?, Ikinci Meclis'e birakilmi^ti. Ikinci Meclis tejekkiil ettirilmeden de « C u m h u r i y e t Halk Firkasi»kurulmus ve eski muhaliflerin hicbiri bu siyasi tejekiile almraayarak « t e k

parti vetekliste» usfllu ile gidilen sefimlerle Meclis'i «dikensiz bir gul bahcesi» hSline getirrnek glyesi Ancak Zeki Bey

gudiilraa§tu.

«Erzurum Kongresi»nde

ilk

tanidigt

meclis azasmdan oldugu halde

bu kadro

ile

&

asla anlagamiyacagim

dujundugUnden onlara katilmami^ti; sonradan yapacagt seviyeli bir mu1 halefete ihtiyac dojduguna inanarak secime girmi? ve « m u s t a k i olarak Meclis'e girmis. bulunuyordu.

,

..:..:•

Zeki Bey, Recep Peker'in israrlanna aiding etrneyip: «- Birak, kiirsiiye Qikti.

silcn

bu

tarihi

ben de fikirlerimi soylemek istiyorurh!.» diyerek Zeki Bey,

sik sik sata§malar

ve aleyhte tezahuratla ke-

konusmasinda aynen 5»yle demi^tir:

«ZEKi BEY

(Gurmishane)

-

Muhlerem

arkadaglar!

Gecen giinku

OSMANOGULLAR1NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

120

biitcc miinascbeliylc

nallari vardi.

Bu

Vasif Bey biifidcrimiz.in pek muhik bir beya-

kijrsi-i milletten

RECEP BEY (Kulahya) Ne vakit Yalmz ZEKi BEY (dcvamla) -

hcrkcs, her bir siirelte islediklcri-

-

ni,

hiir

fikirlcrini

kanaatlcrini

sOylemck

hakkina

malifctir.

(i§itemiyoruz scslcri) Scsimin miisaadesi olmadigi icin bu kadar soyliycbiliyorum.

umumiyesine arz ederim Orada diyoruz

ki,

gelecek Zeki

Bey?

celilenizin cnzar-i

hey'et-i

bizim !c§rinisanS

ki;

121

tarihli bir

vc umdclcrimizle bcrabcr halka

ilan

karaniniz vardir.

cdiyoruz

ki; bu,

layetcgayycrdir.

TUNAI.I HlLMt BEY (Zonguldak)

-

O, yalmz Vasif Bey'in

HUSEYiN BEY

soylcdigi bir hakikal dcgildir.

ZEKt BEY Vasif

Bey

REiS (dcvamla)

-

Hiir bir fikir

dcrcklcn, Fransa lnkilab-i Kebiri'ndcn dolayi Fransa'daki hanedan-i krallnin

idammdaii vc htidud-u

Scnin karismaga

-

hakkm

yoktur.

ZEKi BEY

mill! liartcinc atildigmdan balisclliler.

giinkii nokla-i nazarla bugiinkii vaziycii

gormck

is-

(dcvamla)

Bey biradcrimiz umde-

olup,

kaldirmig olan aynca bir layina-yi kanuniye var midir?

Ondan soma

(Tokal)

O karar lie bunun arasinda fark vardir.

-

nelcr oldu haberin var mi? Uyumal...

ZEKi BEY

ettigimiz vakil, bizim karjimizda Saltanati isteyen bir kuvvct var imydi;

Gecebilir miydi ve olabilir miydi? Kczii Vasif

Osman'a aid

bu hanedanin ilmcn ersed ve cslah evladi intihab olunur. Hey'et-i celilenizin vermis, oldugu bu karan

MUSTAFA BEY bugiin bizim vaziyclimiz dfibilinde biz Cumlluriyeli ilan

Hilafct Hanedan-i Al-i

-

Biiyiik Millet Mcclisi tarafindan

liyorum.

Acaba

(Elaziz)

Hatibin sOziinu kesmeyin!.

soylcnmiyccok mi? Keza

biradcrimiz Fransa'nm 1789 inkilfib-i Kebiri'ndcn balise-

Bendeniz yalmz o

-

(dcvamla)

-

bununla bcraber miidhis. bir

Arkadasjar! Bendeniz mutcdil liberal ve i(tihad-i

Islam taraftariyim (Tiirkce sijyle

Taiihin bu azametini kendi milletimde gOrmek isterim. Be-

Icrimizden bahsederken, «meb'uslar umde-i esasiyeleri kabul ederek gelmisjerdir vc bu umde-i esasiyclcr dahilindc ifa-yi vazlie clmck bir

sesleri!...)

namus borcudui .» dedi

ve hariciyesi namina Hilafetin ilgasim kabul ederek, bugunkii vaziyet-i

ki,

cok dogru

bir seydir.

RAGIP BEY (Kulahya) - O umdeicrde senin alakan yoktur. ZEKi BF,Y (devamla) Ben Bulletin efradiridamm, firkamn

nim gayem budur. Bunun

icindir ki;

memleketimin

siyaset-i dShiliyesi

dahiliycde bu miidhis. kuvveli dijsmanlann veyahut diger hiikumetlerin

kucagma atmayalim.

-

degilim. Umdelerden bahsetmeye selahiyetim vardir. Burasi

kursudur. Zat-i

alileri

•

hiir

de cikarsimz burada nokta-i nazannizi

soylersiniz!..

(Cebelibcreket)

RAGIP BEY

(Kiitahya)

esasiyclcr dahilinde boyle kanaat-i milliyemizi ani

sarsmak vc yikmak usMlcri de

daliil

miydi? Bugiin memleketin

ZEKi BEY

(dcvamla)

Arkadasjar! Cumfiuriycl (gurultuler)

-

meniz Iazimdir. (Hakkin yoktur

dShiliyeyi ve ziraiyyeyi ballettik de,

de sizin gibi bir vckilim.

frui idi?

yalmz bu vaziyet

icerisinde

(Gurultuler) Bendenize oyle geliyorki; bu-

nun zamam heniiz gelmemistir ve gclmedigine kaaniyim. (Coktan gecmi§tir sesleri)

Kuvvct nerede?

bendeniz, agzimla miidafaa ediyorum. Sizin de lisaniruzla miidafaa

herhangi bir tarafinda mesail-i iktisadiyyeyi, mesSil-i siyasiyeyi ve

yapilmak islcnen bu

-

Muhalefetin derecesine en biiyiik

-

misali...

Acaba bu umde-i surctte

iHSAN BEY

soylerim.

Bu

Kimseden korkum

ALi RIZA BEY

ZEKi BEY

-

Benim de hakkim

kiirsi-i millette

vardir.

-

Damad

et-

Ben

istedigtmi bilaperva

yoktur!...

(Istanbul)

(devamla)

scslcri.)

Ferid'in dosiusunl..

Levazimdaki Inrsizlardan degilim!

KADIR MISIROGLU

122

tHSAN BEY

(Ccbclibcrckef)

-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Fakat jurnalcism!...

Damad

Fer-

ziyet kanusinda, Hakimiyct...

id Pasa'ya jurnal vermis adi bir adamsin!

RAHMi KEY (Trabzon)

-

YAHYA OALtP BEY

Efcndim! Meb'us adi adam oJmaz, rica

(Kirsehir)

Bilakayd-u sart milletindir!...

-

(Handeler...)

ederim.

BEY (Kirkkilisc) - §ahislardan bahsetmeyiniz rica ederim. ZEKt BEY (devamla) Egcr onlar bahsetmcmis olsa idiler, arkaFUAI)

-

daslarnrun kanaatinc hunnct cderdim, fakat edenler dc, bcndcn yiiksck bir

adam

liuriyet,

degildirlerl...

Bunu soylemek mccburiyctindcyim.

Biz,

ZEKt BEY

ihliyacat-l

bu esasat daircsindc

ki;

umumiycsinc aid olan bu

vechc daircsindc halkm !

ib(iyacal-i

iltii'ak

ettigimiz takdirdc,

halkm

esasali yine halktan

veche olarak, o

umumiyesini o veche

iizerinc leskilat-

TALAT BEY

esasiyemiz ve firkanm hcy'et-i umumiyesinin bir umde-i esasiye ola-

vermemiz icab

cttiklerimizi,

ederdi. Yoksa, biz du$undiikle-rimizi, kendi arzu

dogrudan dogruya halka kabul

mu ettirecegiz?

Bendeniz,

i

umum iye-i

millete umde-i esasiye olarak kabul ettirdiklcri eskal-

mevcud

muhtelife iizerinde bu hak ve selahiyetin bugun icin bizde

madigini goriiyorum.

Ya ara-yi urniimiyeye miiracat yahut,

ZEKt BEY

bir

umde-i esasiye olarak yeniden millete

bildirir,

o surede o tcskMti

ederdik. Efendiler! Hergiin bir arz ve taleb karsisinda bulunuyoruz.

ifa

Bu-

mm mcbdcini anladik. Gayesi nedir? Bunu bize sbyleyin!... ALt SAtB BEY

ZEKl BEY

(Kozan)

(Giimiishine)

-

Sen varken bize

sira

gelmez.

Bunu

hergiin bir ecnebl diyanna atmaktansa, vaziyet-i siyasiyemiz icabi acaba

bu banedandan yamndaki

iki tane sirmali ugagi

He

dort tane

adamdan

mi korBunu bura-

mi, .yoksa yine milletin maiyyetine verdigi sekiz tane askerden

kuybmz?.Hakimiyetdaima milletindir, Meclis-i dan cekip de, Etlik'de bir koskte

alinizindir.

oturtabiliriz. Efendiler,

bugun

sesleri...)

Yahu!... Biz o milletin vekili degil

(Giimiishane devamla)

Oyle gbriiyorum

-

ki;

bugun

ki,

gerek

rical-i

hukumet vc

ge-

zaman ve

ziyade milletin arzusunu efkarini diisunerekten vc onlara istinad ederek-

vermek mccburiyetindedir. Yoksa onlarin duygularmin,

len hiikiim

lerinin haricinde vukfi

YAHYA GALtP BEY da

(Kirsehir)

Bizim hiikurnetimizde onlar

-

dahildir. Hatta olenlerin ruhlan bile dahildir.

REtS

-

hatibin stSzunii kesmeyiniz!...

Yahya Galip Bey,

ZEKt BEY

(Gumiishane) devamla

Bendeniz gBruyorum ki,

his-

bulan seyler, hie bir seye istinad edemez!...

-

Buraya cikar

ki efendiler! tyi bir cigira

soylerslniz.

dogru gitmiyoruz. Bel-

Hanedan'a degil, efendiler, bugun kendi memleketimin, su memle-

ketimin, vaziyet-i siyasiyesini dusuniiyorum.

Ve bunu bu zaman

icin

dus.unmuyorum.

Seni damat yapalim Zeki Bey!..,

-

-

rek miimessil-i millet olan hey'et-i celileniz hiikum verdikieri

ol-

Ve bunlan

gore,

verdigimiz bir karardan ertesi glln niikul ediyoruz. Efendiler! Butce

yeniden tec-

did-i intihabat yapilm&si lazimdir. {Guriiltulcr, asagi! sesleri)

sart milletin

Benim kanaatime

miyiz?

bugunkii vaziyet-i kanuniycmiz ve teskilat-i esasiyemiz ve firkanm hcy'ct-i

(Ardahan)

muzakcrcsi miinasebctiyle arz ctmi§tim

rak kabul ettigi esasat daircsindc hiikumete bir vecib vercrck, o surclle karar

Hakimiyet bilakayd-u

zuh clmeli ve anlasdmalidir. (Meclis'tc, milletindir

arzusu ise -ki olduguna bcnim imanim var- bununla bcraber, biz byle

zannediyoruz

-

hakimiyet biliikayd-u sart milletindir. Bunlar bugiinden itibaren tavaz-

Cum-

Hakimiyct-i Milliyc vc tcceddiid ediyoruz. Eger bunlar halkm

(Gumiishane)

midir? Bilakayd-u jart meclisin midir?

bugunkii va-

YAHYA GALIP BEY

(Kirjehir)

-

Biz onu Uc dort sene evvel

diisundiik beyefendi!...

ZEKt BEY

(Gumii§hane)

-

Tabit siz daha akilh oldugunuz

icin,

daha cabuk diisUndiinuz. Istanbul'da bulundugumu soyleyen beyefendi bilsin ki; -hangi zatm sfiyledigini bilmiyorum- bu inkilab vlicuda geldifi

zaman, kendisi belki Istanbul'da bilardo oynarken, biz Erzurum, Trab-' zon kongrelerinde milletin mevcudiyetini kurtarmak igin vc O'nuh liiir

124

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

.

bir fikirle

calijmasim temin icin

biitiin cammizi feda ederek Bunu bana sbyleyen efendi, her kimsc, bu-

calisiyorduk. Bcycl'cndiler!

mya gclsin. Ben

kanaallerimi sbyltiyorum.

RAGIP BEY

(Kiitahya)

(Gumiishane) dcvamla - Efendi! Ben, ne Hiinedan-i Osman'a ve ne de Hanedan-i Saltanat'a mcnsQbum ve ne de

baskalarinin hissiyle hareket cder bir efendiyim. harekcl eden bir adamim. rira

ve reddederira.

biiyiik

Ve

Ben casus

Ben

Saray'a giden namuzsuzdur, onu siiyleyen en

(Kenya)

-

Efendim!

cdecek midir? Kursi-i Millet,

Bu

tecaviizlcr ilanihaye

devam

bu kadar suistimale miisaid

hiirriycti

Peygamber'in vefatmdan

bilirsiniz ki, Hazret-i

iizerc,

lar

Peygamber'in

malum

scsleri)

vckili, halifesi

olmak uzere

halite denilmistir.

(pn-

Evct §uphcsiz m31umdur. Efendiler! Tarihin safa-

hatma gecccck degilim. §unu demek isliyorum

ki;

Hilafet emareltcn,

hiikumelien ayn bir sey degildir.

YAHYA GALtP BEY

(Kusehir)

-

O iinvan Yemen'de on milyon

tZZET ULVt BEY ilan cttikten

(Afyon Karahisar)

-

Eger biz Cumhuriyeti

sonra boyle bir iinvan mahiyetinde olan Hilafet'i brrakacak

olursak, bir gun mutlaka saltanata gidecektir. Ciinkii tarihte hiikumetsiz

midir?

ZEKt BEY

(Gumiishane)

-

Efcndiler! Biz Sallanata diisman

degiliz, eshasa diismaniz. Zira bugiinkil giinde

sudur: Cumhuriyet

devam

cltigi

gordugiim vaziyet

halde Saltanala dogni yiiruyor.

(Guriiltiiler).

REtS - Biliyorsunuz ki, Zeki Bey, Halk Pirkasi'na mensup olmayan yegSne azadir. Bunun miitalaatim sUkunetle dinlemek mecburiyctindesiniz. Hie bir degildir.

Aca-

Turk yemistir. Bunu kaydedin.

namuzsuzlardir.

REEtK BEY

bir iinvan vardir.

gbriitidiigii gibi

O Bkirdiyi sana iade ede-

dcgilim.

ba bu ncdir? Hepiniz

mefhum

BOnra gelcn Hulefa-yi Rasidin'e, hulefa kelimesinden de anlasdacagi

devam ediyordu.

ZEKl BEY Al-i

mayanlari gordiikce hayret ediyorum. Hayretimden ne soyleyece|imi bilemiyorum. Efendiler! Hilafet diye bir

Hayir efcndiler! BOylc degildir.

-

fslanbul'da Vahideddin'in Sarayi'na

kani pahasma nail olduk, Hala. bu kiirside Hilatetin ilgasina taraftar ol-

Olmayacak

zaman asSbiyet

icerisinde

bulunmak dogru

bir ba! oluyor,

MUSTAFA VASFI BEY

(Tokat)

-

Reis bey!

Sacma sapan

sSyliiyor.

iken, nibayet Hilafet'i baskasina ladi.

Eger

(Karabisar-i Sahib)

Diinya'da her sey tekamule gidiyor.

-

Muhtercm

Mancvi seylerde

arkadaslar!

tekamiil vardir.

Hiikumet denilen muessesede de suphesiz tekamiil kanunu caridir. Efendiler! Biz mutlakiyetin kanli hiikiimdarlannin zulmts altinda yajamaga layik millet olmadigimizi coktan ispat ettik, Efendiler, Bugiin

miikemmel oldugunu kabul

ettigi

Curahuriyeti ilan

ettik.

Efendiler, biz hiirriyete Cumhuriyetc, halkciliga, milyonlarla insanin

vermekten baska care kalmadigmi an-

iklidari olsaydi, saltanat kuracaktt.

zamam

mUkemmcldir. Hatta bunun

HanedSmn

bilaistisnS

dokulmemcsi

muameledir. (Kadinlan...

Onun icin

hudud haricine cikanlmasi scsleri)

TUNALI HlLMl BEY

su

kanun pek

bile gecmistir. Hilafet'in ilgasi

icin milletin miisalemeti

ileride

kan

namina en adiljne, sefikanc

Hepsini de, hepsini

(Zonguldak)

-

bir

de!...

Arkadasjar! Gayetle kisa

soyleyecegim. (Kisa sbyle sesleri) Yedi yasmdai idim. (Ooo!.. Giirultuler, ayak patirtilan, alkiglar, handeler...) Arkadaslar! Gayetle kisa soyleyecegim ve

tZZET ULVl BEY

diinyanin en

halifc yoktur. «E1-Miitevekkil alcllah» Misir Kblemenleri'nin eli altinda

iic

hatirSyi soyleyecegim. Kuciikken

okudugum.

ezbcrledigim, ilmihaldeki birkac satin hatiruyorum: Allah vardir, Pey-

gamber

haktir,

O'nun mucizeleri

YAHYA GALiP BEY

vardir.

(Kirsehir)

-

Canim bilmedigin seye

kansiyorsun.

TUNALI HtLMt BEY

(Zonguldak)

-

Bu

mucizeleri sayarken, o

cocuk olan ben, §unu sOyliiyor idim: Peygamberimiz buyurmujtur ki,.«Bcnden otuz scne sonra Hilafet yoktur ve bitecektir. Ve

kiiciik

•

'»

KADIR MISIR06LU

hakikaten otuz sene sonra da bitmistir.

Ve bu da,

rimtein mucizcsidir. tkinci vak'a arkadaslar!

mcklcpie

diyordura, PeygambcAbdiilhamid devrinde

Buhari-i $erif, lbni Haldim tarihi yakdacakmis dcni-

idira.

liyordu. Oiran lerciimclcii (oplaniyormus. Zira orada Hilafetc aid sahih bir hadis varmis. Bimlar Aldiilbamid'in

damanna basiyormus.

Kostum ibni Haldim

tarihinin Icrciimcsitiden

o Hadis-i jerifin kopyebuldum, isiinsah cllim. Yani arkadaslar, sizin genclcriniz bu ilmihaokumam.shr. Fakal bcnim focuklugumda, liakikaion tslam'w bizim

sini li

gibi kiiciik

cocuklan bile

Abdiilhamid o biitiin

vfikif

o haklkaiini lalilinin allina giimdii ve Diinyayi sahih bir hilafet varmi§ gibi aldalli ve aldandi.

OcUnclisll arkadaslar!

O

hfuirfu

celsesinde mukayyctdir. Zeki

min

bulunuyordu. Lakin zaman geldi,

liaktkati, islam'in

hatla

Muhammcd

bu miibarck mcclisin

Hey dikkat

ct!

bir aleitf, bir hafi

Vay

(Haudelcr).

Ommeli'nin Hilafcl gidiyor diye

millcti-

liireyen

MiisliimanlanL.

YAHYA

(JALIP

TUNAU

HtLMl BEY

BEY

(Kirschir)

-

Hayir hayir

(ZoitguMak) (devamla)

U< oyle. -

sey yok!...

Hayir

s hayir!...

Giiya Zeki Bcy'in kavlince...

ZEKt BEY

(GUmiijhane)

TUNAU HiLMi BEY dan dOrt sene evvel bu

-

Oyle

bir kavil yoklur.

(Zonguklak)

- Arkadaslar, bir gun bunZeki Bey gibi endi§eyle soz

kiirsiiden

soylcyeii bir arkadasa karsi bilirsiniz ki -bira'z ara sira alilinra- su

siranm arasindan

yanm cumlc

firlaltim. Alti

endiseli bir sozii burada tekrar edince,

ay gecti, alent celsede o

ben de tckrar eltim. Ociincii

ola-

rak lekrar ediyornm. Arkadaslar! Hilafei'in ilgasi deniliyor. Arkadaslar! Ben, hilafetin ilgasmi kabul etmiyorum. Arkadaslar! Hilafcl

ilga edil-

miyor. Hilafei'in rnakarai kaldinliyor. Halbuki o Hilafet mevcultur arkadaslar! Hilafelde burada,

imamel de

REtS - Efendim, miizakerenin Bundan sonra bu husustaki bul edilmi§tir.

Bu

suretle

!

W^v.:>!.i;- :^\v

kiffiyetine dair takrirler aldim.

lakrir

kanunun

;

;

,>

v,'

; ';.;:-'^

burada... (Bravo, hayir sesleri).

okunmus ve hey'et-i

KADiRBEYOGLU ZEKi BEY (1884

re'ye konularak ka-

umumiyesi

iizerindeki

Yakm

-

1952)

tarihimizin az tanmrni? bir bOyilk simasi

-

KADIR MISIROGLU

123

muzakcrcler biimij, maddclere gccilmisur.

hibi §eyli Saff'et Efeudi, kursliyc gclcrck su

(Una)

-

tdarc-i

Cumhuriycl

vczail'-i

asliycsindcn bin vc en birincisi ahkam-i ccltlc-i islamiycnin muhal'azasidir. Hiilafa-yi

RasjdSn efendilcrimizden sonra bu devr-i cumhuriyete

kadar islamiyet minima clcvoran eden

Hilfd'et mcsclcsi, hie; Mr zaman ne vc mantiki bir hiikm-i sahJha iktiran

Iclkik cdilmis., nc dc mfikul

clmisbr. Cumhuriycl'in Tiirkiyc Hakkinda ispal cylcdigi riigd vc kiyaset

vc bizc ic'min cylcdigi hiirriycl vc adiilel sayesinde HdaTcl mcs'clesinin

mahiyclini arlik biiyiik Alcm-i Islam'a kar^i ziycllc bulunuyoruz. Din-i

lahlil

vc ilan cdccck va-

MUbin-i Islam in her vechile ulviycl vc

nezahctini muhal'aza elmek icin Hdafclin mahiyelirii lahlil vc ilan cl-

mcklc

bit giin bile Icchhiir

siilalcnin, bir

halite

rrick

dcgildir. Oledenbcri licrbangi bir

sahsm makam-i hukiiindariyc

ijiivariiiii

bimdan cvvel

elmck caiz

irsen musallat olabilinesiylc

ihraz etmesi, Din-i isliim'm mukleziyalindan imis, gibi,

efkar-i

Smincdc

bir Iclakki vardir. Fakat Hdafet'in nc de-

oldugunu bakkiyla bilcn Urefa-yi Ijmmet, Din-i tslain'm hakayik-i

aliyesiyle halkin seviyesini miitenasib bulamadiklanjidan zevaliirin

muhMazasiyla

idare-i

maslahat siySsetini lakip cimiijler

mi$tir.

I§tc

bu sSyededir

ali

lurlii

segSir

ab-i

Hakk'in en muazzam bir

halifcsidir.

idi.

mteum ve

her

Peygamber Efendimiz Hazret-

leri'nden sonra ciliar-i yar-i giizin hazeratina

Ciinkii birer bircr efdalunnas

nebeviyc tamamiyle

ve

iktifa

gibi adl-u ihsani bihakkin

bu dint

idare-i

da bu iinvan-i

zat-i

celil verilmis,

miibeccel escr-i

celil-i

ammcde'Asr-i Saadct'dc oldugu

muhafaza buyurmusjardi. Bir mucize-i nebekaim bir hukumet benden otuz

viye olarak «Hdal'et, ySni adl-u hak ile

seneyc kadardir,» Buyurulmus hdafctleriyle otuz sene

tamam

idi.

imain-i Ali cfendimizin miiddet-i

olunca, zuliim ve adaveti

ile

Emeviye

Hiikumeti zuhur ctmis. ve hakk-u adlin csasati sarsdmaya basjamisur.

Bu hak ve

Hadis-i §erif

ile

sabit oluyor ki, Din-i Islam nazarinda Hilafet

adl iizere icra-yi hiikumcttir. Biiyle bir

hukumet Peygamber

Efendimiz'den sonra ancak «otuz sene» devam edebilmigtir, Halbuki bu

HSncdan-i

Risiileti,

Kcrbela Cijlleii'nde hak-i helSke seren Yezid ve

Kcnm'i maazallah

Halite dcniliyoidu. edebilirdi.

Boyle

yerlere carpan

II.

Velid gibi hazeleye

O zamanlar halkin seviyesi bu fecfetlere tahammul

bir 12fz-i

bimananin Din-i Islam'a

feiiyuk bir iftira

oldugu diijiinulcmiyordu. Bunlar sarahaten gOsteriyor

halli ile iijtigal

hak

hiikunnet-i islamiye adl-u

ediyoruz.

ve kebSirden

Halcm-un-ncbi Peyganibcrimiz, Efendimiz Hazretleri, dahi, Ccn-

idiler.

eden

derecelerde oldugunu ispat eyle-

bugun bu mes'olenin

ki,

Kiram Hazerali her

harckctlerinde adil olduklanndan Yeryiiziinde Allah'in bircr halifeleri

Bugiin

miilkiin her larafindan can ve goniilden hiisn-ii tclSkkiye iktiran

Cumhuriycl, halk seviyesinin en

bir

KurTin-i idi.

12?

hiikumcl oldugu anlasdiyor.

konujmayi yapraijOr: Rusul-i

8EYH SAFFET EFKNDt

OSMANOSULLARI'NIN DRAM1

.

Ilk olarak sbz alan teklil' sa-

iizere

her hangi bir

ki,

umur-i ammcyi id8re edersc,

hiikumct yeryuziinde Allah'in halifesidir. Adl-u haktan inhiraf eden

Davud aleyhisseiam gibi miirseffii-i kiram haumur-i ammeye me'mur olanlar Hak Teala Hazretle-

Efendiler! Hazret-i

zerSlindan idare-i ri'nin 1

emreyledigi adl-u ihsan

Kertm bu

Adaiet

zevat-i

ile

kiiama hallfe

sifat-i ilShiyedendir.

Bu

her vechile amil olduklanndan Kur'aniinvaii-i

sifat-i

mubeccelini

ltladc

buyurmustur.

celileye mazhariyet yeryiiziinde

Cenab-i Hakka, hilafet manasmadir.

Hak Teala Hazretleri Davud aleyhisselama niUben «inna cealnake fil'ardi hal!fe» buyuruyor. Bunu miiteakip «fahkiim beynennaai bil hakk» diyor. §u halde Hdafet'in

mana-yi hakikisi Yeryiiziin'de hak ve adaiet

iizere

beynennas

icra-yi

hukumetler, miibeccel sifatdan pek uzaktir. Miirur-i asar

kevniyedc bejeriyetin bittecriibc buldugu

Kiram Hazeratmdan sonra adl-u hak idarc-i

bir

iizere

ile badisat-i

hakikat vardir

kaim

ki,

Resul-i

bir hiikumetin

ancak

cumhuriyede bulunabilmesidir. Zatcn hulSfa-yi Ra§idin devrele-

rinde cumhur-i ashabin efkar-i

demki bugun hakk-u adl ltaimdir,

umumiyesi hakim

iizere icra-yi.

idi.

BinSenaleyh ma-

hukumet ancak cumhuriyetle

idare-i haziramiz da hamdolsun bir id2re-i Cumhuriyettir. maldyed aklen ve tnantikan Buyiik Millet Meclisi'nin §ahs-i

ve

Hilafet'in

raaneviyesinde tamSmiyle

tecclli

etmij oluyor. §u halde, Din-i islam

1M

mflneviycsinde

Hilafetiri hakikati

tccelli ettnckte

bu Meclis-i Muazzam'in gahs-i

iken Hilafet

sifat-i

mubcccelcsini Biiyiik

Millet Mcclisi haricindc Irakaik-i tslamiyye hilafma bir Bfz-i

Mmana dcr-

ekesinc diisiirmek Cumhuriyctlc asla tavafuk elmeyecck bir balet-i garibcdir. Artik boyle bir garabctc kargi her nc yapilmak lazim ise, Hilafet'in

mana-yi

kanurriyedeki idir.

id

biriiici

Bitifienaleyh

bulunan

aslisini haiz

madde

liey'cl-i

cclilcnizc

ailtir.

Layiha-i

(amAiniyle maruzat-i acizfmcmin bir ncticcs-

kabulunu istirham cderira.»

komisma yapmigdr.

Halla bu yiizden Nuluk'da O'ndan bu kanmia «

i 1 k i t i r a z eden 87 § a hi s o I a r a k » bahsediliise dc, bu yanlisur. Yukandanbcri nakletmcye cahsttgirmz Mcclis muzakcrelcri gostermektedir ki, bu kanun'a

eden Kadirbeyoglu Zeki Bey olmusmr. Ostelik Halid

Bey bu konusmasinda Kadlrbeyoglu Zeki Bey ilgasuun

kal'i bir lisanla

ileii

•

i

stirrnugHi r.

1

ga kel

88

gibi

Hilafet'in

alcyhindc bulunmamts sadece, « T. B.

Makam-i Hilafet yerinc nazaran

M. M.

addedi Idigine zikredilm em es in »

kfiim

es in in

irn

i

Halid Bey'in bu mutedil konusmasi ayncn soylcdir:

86 • Kurmay Alltay Uadayli Halid Alcniaiisii adiyla bilinen bu dcgerli asker I. Cihan Ilarbi'ndc Musul Ccpheii'ndc ve Mill! Mlicadelc'de Gaip Gephesi'nde biiyiik muII. BMMde Kastamonu mcb'usu jifaliyla Mcshur Yiman Baskamundam Trlkopis'i esir alan O'dui. (Bkz;

vaffakiyetler kazannt.] bir kimscydi. Ilk defa siyasT hayala atilmtsti.

Or. Ziya 87

Kemal 88

GOGEM

«llk itiraz,

-

Pa§a,

-

a.g.e. sh.

278

a.g.c. sh.

H,tlld

Bey tarafmdan vak? oldu.» (Bkz:

Halid Bey'in yegeninc anlaltiklanyla viicud bulan

•

ichtde ve hele

Parti

tamamen

karsi

hattratt

oldugu halde, o

Kadipbeyoglu Zekl Bey'in konus.masmm

gmbumin cogunlukla

lehinde

maddenin

verdigi kararlara

bnlunmak maksadt ile,s&

(Kastamonu)

-

Muhlcrem arkadasta! Bendcniz

bi-

hakkmda soylemck isliyorura. Onda detiimiindemic Hiikumet-i Cumhuriye'nin mefnumunda

ikinci lirkasi

liyor ki; Hilafet,

simdiki seMiyle oldugundan, Makftm-i Hilafet imilgadir.» Hakikaten efendinin Makam-i Hilafet, bir heyuladan baska birscy degildir. Hoca

buyurduklan

ki; tenfiz-i gibi Hilafet'in bilhassa bazi seraiti vardir

beyt-til

mal vesaire

gibi seylcrdir. Hal-

bunlar Meclis-i Ali'de buki bugiinku Hiikumetimizin vaziyetine gore elinde hie bir nufuz ve kuvraevcuttur. Binacnalcyh simdiki Hilafcfin buyurduklan gibi bir mahzur yoktur. BMcnaleyh Hoca Efendi'nin vet

yoktur. Bcndeniz

Malum-u

diisiiniiyorum. ser'i cihetini degil, siySsi cihetini

aliniz Hilafet

Emeviler, Abbasiler,

beri, Huiefa-yi Rasidtn,

1300 kusur seneden

soma

Fatimiler Misir veslireden gecerek bir

muessesedir. edir gidiyor. Binaenaleyh binucyiiz senelikbir

silsil-

Bunun

icin _

dusunmek icab eder bu makami, mulga demek i?in hcrhalde uzun boylu yoktur. Bendeniz yalmz kanaatindeyim. Cihct-i ser'isindc hicbir mahzur Arkada§lar! siyasi nokta-i nazardan arzediyorum.

kiklai Muc3delati

ilan edildigi

Hepimiz biliyoruz Id;

zaman, halkimizui Halife Makamina olan

«Halife)fi kurtaracagiz, merbutiyetini nazar-i itibare alarak hepimiz bulunduk. Hatta sbyle yapacagiz, boyle yapacagiz!» diye telkinatta

Meclisi'ne getirdik. Bu, sirf bircok me§ayih ve ulemayi BUyiik Millet ben bu'lstiklffl halkin hissiyatina hurmet icin idi. Sonra arkadaslar,

gostermektedir giinkii siyasf

karsilajtigi

istemisti.

bo.

(tiiztik

bulunduk. «MakSm-i Hilafeti, butiin vatanlabe-

ki;

mi sesleri) Hay tray!... 0amraber kurtaracagiz» dedik. (Kurtarmadik halk Makta-i HllSfet dolsun kurtardik. Boyle olmakla beraber bugiin

hava

aksiilamd

geregince) mnhalefet

mlizakereler snasinda, Hilafet

Lakjn m^ketelemycterligine dair

telkinatta.

bnndan cam !ik.lmi S ti. Fnka mensovedtal Mr Bbir iizerine fikirlerini soyleyemeinis, sitasmda no yapacagiot, >i gunii Meets miizaketelcE ve muhim

edenler tarafindan da uyulmasi gerekiyotdu. Ilalid beg,

Makaim

rinci

ber bu surette

kai^lsmda boyle mutedil bir yol tutmak mecburiyctinde kalmisti. «...

Buyurunuz Halid Bey!..

M.

514)

kendisi Hilafet'in ilgSsi keyfiycline

-

HALtD BEY

arkadajlarla bcraMuharebatinda kamilen bulundum.. Askerlcre, bUtiin

vd.)

Kastamonu Meb'usu

RElS

ahkam. mcmlcketin mudafaasi,

§eyh Saffet Efendi'dcn soiira soz alan Kastamonu Mobusu HalBey 86 (Akmansii) dc Kanunun alcyhindc bir

ilk itiraz

131

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU

kasd cylcmis oldugu

bir mes'ele

hakkmda, miUewekili

aifati tie

ne rey» vereeegint dastintnekle,

parti lilzagune nygnn otaaraakla beiator, kalbinde bir sikma hisseonekteydi. NiltSyet edilirken s6z soykmeje fcarar verMeclis'in a 9 tk toplanusmda bn mesele mOzSkere ' ; """ *"""»' "" i

»#» #tew?arjs««&e*- a!ra'«t; m$

*"*"

^"^

'

KADIR MISIROfeLU

132

133

Olmaz

ise,

Ben de o

Cum'a namazi kilinmaz

ifikal

da degilim.

TUNALI HlLMt BEY - O halkl

itikadindadir. (Hayir, hayir seslcri).

ilikadi degistfrecegiz.

Bundan bbyle

aldatmak yok.

BEY

H'AI.iD ziyiidc

bunun

(dcvamla)

-

tnsaallah...

Binaenalcyh bcndeniz en

dfihildcki tarz-i tclfikkisine is/irel ediyoruin. Arkadajlar!

Bizim dinimizdc, Mlislumanlar, mu'minier kardestirler. Bunun

icin

diger devlellerin Tiirkiyc'yc olan nazarlan

olmasindan dolayi

masmdandir

Makam-i Hdafei'in burada de bir miisluman dcvleti ol-

ciegil. Tiirklcr'in

deniliyor.

Ve aym zamanda deniliyor ki, «Biz bu Mcsela Harb-i UmQmide bilakis Araplar

Hilafcl'len nc (aide gordiik?

bize inyanct el'i vc diisman saflannda bize kariji harbettilcr. Hitidliler kczfi, hie faideta'ini

gormedik»

deniliyor.

Dogrudur.

Fakal nrkadaidar! Son Yunan taarruzunda Yunanhlar Eskisdiir ve

Afyon

hailina geldikleri

zaman,

iijgal

allmda bulunan yerler Garb

vilfiyedm kurlarmak igin bir lek nefer gondercbildi mi? Hayir giindcrcmedi. CiJnkii magdur idiler. Onlar esir vaztyelie idiler. Onlarla da miinakalaiiraiz yok idi. Binaenalcyh onlan da, esir farz etmek pek tabiidir.

Bu

c.iheti

dc nazar-i dikkatc almahdir. Bunuula bcraber bendegormem. Hangi muvasalayi lemin ctmisjz? Mes-

niz bu miiccleayi varid

ela bugiin hac farzdir. Haccjn hikraet-i felsefesi

acaba bimdan siyjseten ne

o ksdar

istifBde etmijizdir. Hip!..,

biiyuktiir ki;

Soma

Araplar

bize kar§i soyle yapmis. bbyle yapmi§ diyoruz: Halbuki hep biliyoruz ki, bu Arabistan'da takip eltigimiz hatah siyaset neticesidir. (Hayir, hayir sesleri!... Baska birinin hatasi bize terettup

clmez

sesleri.)

HALiD

Bende-

niz kanaat-i vicdaniyemi sbyliiyorum. Cunkii,

burada

trad-i

Rcisicumhur Hazretleri nutuk ederken Makam-i Hilafet hakkmda hie bir kelime

sarfeimcdiler. Yataiz

rnasmdan

Cumhuriyefin hllen ve atiyen masun bulundurulBendeniz Hilafet-i muhafaza edelim ve bu

bahsetiiler.

Hanedan'da birakalim demiyorum. am-i

Ve

fikrirn

de yoktur. Yalmz Mak-

HiMet hakkmda maruzatta bulunuyonim.

TUNALI HlLMt.BEY

(Zonguldak)

;

iste burasi.

AKMANSO

(1884

Kurmay

albaydi: Birinci Cihan Harbi

-

1953)

ile Istiklal

Muharebelerinde csphsden etmistir.

Mashur Yunan

Salkumandani

Trikopis'i esir alan O'dur. Ikincl BOyiik Wilis!

Moclisfns Kasia-

monu mob'usu

sifatiyle katilmis

cepheye ko§arak takdire sayan hizmetter ve

klff" bir

ifa

iwvm sonra muhalifler arasinda m#aMy»l bayalvasamislir.

we/ aldigl gMilmotfur. Bu yilzdar, .-JM Mr

Mffievazi.ir. ...;ii' i.iftl.Tvfi :o?S"iffnV!si'SI-Si'*W.*r<'»j^S'^.»

HALtD BEY

(devamla)

varid giirmijyorum. nabilir.

Yalniz

-

Buna karsi,

biitiin

BinSenalcyh bcndeniz bu itirazlan pek belki bir cok itirazlar ve cevaplar bulu-

Alenvi tslam'in bizc karsi gosterdigi tcvecciih ve

muliabbel zannediyorum

yalmz

ki,

bir din kardesliginden dcgildir.

Aca-

ba nicin

[ran'a, Afganislan'a, Fas'laki lslamlara gftsterilen tcvecciih bizc gosicrilen tcvecciih kadar dcgildir. Bcndeniz su kanaatleyim ki; bu

kadar

asirlaixfan bcri scyyiat-i

zar-i iluirasi Istanbul

Makam-i dini

idarcmize ragmen ve

biiliin

Diinyanin na-

ve Tiirkiye'nin vaziycli uzerinde iken bckamizi,

Hilafet'in bizdc olmasi

muhafaza ctmck

y in

i

ve Tiirkler'in bu makami muhafaza ve carpismalarmda bulunuyorum, Mademki

Makam-i Hilafet'in de hi? bir niifuzu yoktu, biz alii ay evvel buraya hepimiz bir umdc nejrederek geldik. Vc o umdeler de Tesrini Sani 38 (1922) karannm layctegayyer bir diislur oldugunu ilan

dedik

ki: tiirkiye'de

etlik. Ve sonra Biiyuk Millcl Meclisi Makam-i Hilafet'in isti-

Ve Makam-i

nadgahtdir. dik...

Eger a

makam

meyi liizumlu

bir

grircluk?

Hilafet beynelislam bir

makam-i mualla

makam-i mualladir,

degilse,

ncden halka

de-

Binaenalcyh bcndeniz btjyle Makam-i HUafe't

TUNALI HILMl BEY

.

dedelim. '

.

mahzur telakki ediyorum. (Zonguldak)

-

O

halde

kapah kay-

-

HALtD BEY

(devamla)

Biiyiik Millet Meclisi'nin sahsiyet-i

-

maneviyesiude deriz. Dogrudan dogruya millgadir demek hatahdir.

'TUNALI HtLMt BEY

-

Biiyiik Millet Meclisi'nin

(Kastamonu)

-

Az zaman

sonra

te'sirini goriiriiz.

«>u mutedil konusmasi Hihtfel-i lagvetmeye kararh ve bu itibarla da muhalif rey ve beyanlan dinlemege miitahammil goziikmeyen Meclis'in heyecaruni nisbeten teskin etroisti. Fakat

ondan

Qnar

eden

konusmasina:

«Muhtcrem

arkadaslar!..

idaresi icinde Hilafet'in

umumiyesinin

hey'eti

Cumhuriyet

ilan

eden

bir milletin siyasi

bekasimn ne kadar muzir oldugunu blitcemn diye miizakcresi esnasinda soylemistim.x

sonra daha ziyfcde Kadirbeyoglu baslamisn. Vas.f C>nar bundan sahsiyyata kacan bir Zeki Bcy'i hedef ittihaz ederek tamamiyle mubassirlik (Muallimle hakonusma yapmistir. Bir zamarJar Bursa'da onlara nezaretle miikellef deme arasi bir vazife. Talebeyi susturmak ve bu ayagi carikh acikgflz kendisim Maarif

yapmis olan emsalsiz dalkavukluklarinin Vekilligine kadar yukselten sayisiz ve

olanlara denirdi.)

gun en parlak bir misalini

vermisti.

-bir hukukcu olmasi VSstf Cinar'dan sonra soz alan Seyyid Bey selahiyetli bir insan addederek hasebiyle- kendini bu mevzuda en 89 kiicuk bir kitap en uzun konusmasmt yapmistir. O'nun

.

dikkate deger birkac parcayi hacmindeki bu uzun konusmasindan ancak iktibas edebilecegiz.

konusmasina soyle baslaraisur:

Seyyid Bey, bu uzun ve

teferruatli

«Muhterem

Miisaade buyurursamz bendeniz de bu milium biraz izahat vereyim. Mesele pek

efendiler!..

Hilafet mes'elesi hakkinda

bilumiun hadisat-i icoldugundan ve hatta tarihimizde ve belki de demek oldugundan bu babda ne timaiyye arasinda en biiyuk bir inkiKb sabnmzi suistimal edersem kadar site siSylense yine azdir. O'nun icin Benden evvelki hatibler, bu babdaki kanaatlenm

bilhassa Zeki Bey'ekarsi agir bir sur-

ette
beyan

ettiler.

Pek

giizcl

89- Bir zama-Ur

Halid Bey'in

sonra soz alan VSsrf

karsilikli

0, yer yer

teskil

beni ma'zur goriiniiz.

(Zonguldak)

sahsHida miindemictir.

HALtD BEY

yiikseltti.

atismalata sebep

mu/akerelerin

ilan et-

mtilgSdir demeyi dogru bulamiyorum. Son soziim budur. Bcndeniz bu son sozii yani mulgSdir soziinii biiyle ac*9a sfjylemeyi ve kaydim scr'an degil siyaseten biiyuk bir

,35

OSMANoeULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROfSLU

1*1

ve pek samimi soylediler. Bendeniz de bu

Istanbul

CWveMtedWe «Usfll-iFlklh»

hocallgl da

lllzumuna dSi. tad eykdigi bu uzun nuyapmis olan Seyyid Bey'in Hilafetm ilga.mm miikemmel ve muazzam fazla memnun elmii ve mevzuda tuk. Hilafet aleyhtadanm «ok bir broiiir

halmde

otamu, olacak ki; zab.tlardan ayn olarak 63 sahifelik 1340 meecanen dagituroisUK (TBMM'nin 3 Mart bastmlarak Turkiye'nin her larafmda Mahiyyet-i Sefiyyesi» Hakkmda Adl.ye Tarihinde Mun'^it 2. ipimSmda «HilSfelin

teltkki

Vekili.Sey,W«ey'!ra««datt

i toOtunarrfiilW J
' •

'

136

.

KADIR MISIROGLU

bir inkilap

yapiyoruz. Diyebilirim

ki, bundan daha biiyiik bir inkilap olamazl. Bu inkilabin azametindendir ki; zihinlei bimunla pck mesgnldiir, Kalbler

endise ve tercddiid icindcdir.

arzu cdiyor

Onun

icin

ciimlcmizin vicdan vc iz'ani

mes'ele tamamiyle lavazzuh

ki,

etsin!...

Yar vc agyar ne

yapligimizi vc ne yaprnak istcdigimizi bilsin. Suurlu bir surctte mi, guursuz bir haldc mi yapiyoruz, anlasin. Mcclis-i Ali, Hilafcl mes'clcsinin mahiyet-i scr'iyye ve siyasiyyesini bilerck cdiyor, yoksa bilmeycrok mi?.,. Bu cihctler Ciinkii tekrar

mi

ittihaz-i

karar

tamamiyle lavazzuh elsin. cdiyorum mes'ele hakikaten gaycl muhimdir. Aicm-i

islam'da daha simdiye kadar boylc bir inkilap vaki olmamisUr. Dcgil Alem-i islam'da bclki Kiirre-i Arz'da vaki olan inkilabatin

en

biiyiigu,

Yer yer Osmanli Padis,ahlanna hiicum eden «Osmanh isc, saltanata

olan hirs ve tamalilarindan nice

ijlerden habcrsizmis ki ilmi,

emie uydurmak

«Son soz olarak $u

de arz edeyim

ciheti

gun kanunlar yaprnak kolay birsey if

Bu

cihetleri bilirsck

Benim

oluruz.

asil

ne yaprnak istcdigimizi, ne yapacag.mizi bilmis maksadim, mcs'elenin dini ciliclini tslamiyet'in

HiHfet mes'elcsi hakkmdoki tini

tarz-i telilkkisini izah elmcktir. Siyasi cihe-

beyan, maksadimdan harictir.»

sarkm da memlekclimizin de

ttrf

ve adeti ve kavaid-i hukukiyyesi

di,

«Bcnden

Hilafet'in ser'i mahiyetini

kendine gOre izah eden ve

misallcr veren Seyyid Bey'in baslica mesnesonra Hilafct otuz sencdir. Ondan sonra aci veya isinci cejitfi

bir

melikiyettir.» Mealindeki hadisi serif oldugu gorulmektedir. Bey'in bu hadisi jerffi telakki taizmin yanlis oldugunu

Seyyid

baska bir cse-

rimizde'

izah elmis

oldugumuzdan burada bunun

iizerinde

durmaya-

cagiz.

mecbur kalirsimz. Ben

sh.

-

Bkz. Kadir

MISIROGLU

-

Lozan Zafcr Mi, Ileaimct Mi7 C.

128 vc mul. sahifelcrde yer alan 88 numaralt dip

not.

II.

Istanbul

milletimizin serait-i

size bir

tespit

gelisjgiizel bir

olursa, (aide yerine mazarat hitsil olur.

Ne

eylemck icab

kanun yapilacak

Sonra sik sik

ayda

kanun-i medenisini bile getirebilirim.

biiyiik bir

iki

giindc bir

kanun, devletin

yaparim?!.. Alrnan veya

isvicre Kanun-i Medenisini tercume ettirerek hcy'et-i aliyenize takdim

ona Turkiye kanunu denmez. Muhterem Saracoglu

§Ukru Bey'in tabiri vechile Tiirk'iin ruhundan dogan kanun denmez. Aiman veya isvicre kanunu denir. Almanya ve IsviQrc bajka, Turkiye bajkadir. Tiirkiye'de Turkiye kanunu lazimdn.»

Seyyid Bey'in bu uzun ve Hiikumetin nokta-i nazanni

iffide

teferruatli

etmek Uzere

konu§masindan soma kiirsiiyc gikan

Basvekil

Esmetinbtiii soze; «-

90 1973

etmek, diisjinmek, han-

uygun oldugunu

Boyle yapilmayip da alelacelc,

ta'dile

etiid

ahkamm memleketimize,

ictimaiyyesine, ahval-i hayatiyesine

edebilirim. Lakin

Bundan sonra islam Tarihinden

Muhtclif devletlerin muhtel-

dcgildir.

usui ve kavanini var. Garbin orf ve adeti ve hukuku oldugu gibi,

eder.

gelir.

Almanlar

Memlckcle, millelin Srf ve adetine, milletin bunye-i ictimaiyyesine uy-

hangi

gcrek siyasi ciheti ctrafiyle bizim bilmemiz lizim

adliye nami

son kanun-i medenilerini ancak onbes. senedc viicuda gelirebildiler.

gi kaidclcrin,

gelir.

ki; islahal-1

altinda alelacelc bir kanun yaprnak dogru olamaz!.. Muzirdir.

Bunun (

icin bir hayli zorlandiktan

sonra aynen sbyle demektedir:

uzun uzadiya tetkik ctmek,

ezhanda, efkiirda siiphelcr, tereddfldler bulunmainak Mes'elcyi bilerek hallctmek icab eder. Gcrek dint ciheti ve

bigiinah

Seyyid Bey cok yakin bir gclccekte yapilacak

cektiklcrini, soyleyen

vardir. Bunlari

icin

Halifelerinin

masum ve

sehzjdc kani dbktuklcrinin malum» oldugunu onlarm hukuk-i miislimini miisadere ederck emval-i devleti juna buna pes,kes.

en miihimidir.

lazim

W

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

mes'cleye dair uzun senelerden beri icri elligim tetcbbuat neticesindc basil olan kanaalimi bcyan etmek isterim. Nitekim, gecen scne Hilfifet hakkmda «Hilafet ve Hakimiyet-i Milliye* OnvSniyle bir dc kitap nesretmis idim. Dedigim gibi tarih-i Islam'da azim

Muhterem

icin, acilan

efendilei!...

Makam-i

Hilafet hakkinda verilecek karar

munakajat, dint ve siyasi

iki

ba^layarak yapilan munakajalan hulasa ve

zemine temas

tahlil ctti.

etti.»

diye

«Dinibir zemin-i

KADIR MIS1RO&LU

138

OSMANO^ULLARNMIN DRAM!

mun§kas,aya girmek istcmem.» dedigi halde bir ileri siirdli.

Hie olmazsa bu hususta

liayli

de dint miilahaza

ileri siiriilen fikirleri

tasvip veya

tenkitetti.

Sonra aleyhteki siyasl miilahazalan ele alarak, dahili

halkm bu karan acaba

nasi!

siyasette,

karsdryacagim dii§iincrek endiselenmenin

«Makam-i

yersiz oldugunu, Millt MiicSdcle'dc askerlerin ancak

kanunla§nu§Ur. Ikinci maddeye dair yapilan

itirazlar,

139

Hanedan'a mens-

up kadmlarla, damatlann yurd disma cikanlmalarim onlemek istikametindeydL Bu maksalla Trabzon Meb'usu Muhtar Bey, Diyaibekir

Mcb'usu Feyxi, Erzurum Meb'usu Hales, Nigde Meb'usu Ebft Bekir Hazim ve Bursa Meb'usu Raif Bey'lcrin tadil teklifi kabul olun-

Hilafet'i

mamisti. Bunlar, Meclis Riyasetine verdikleri tadil teklifinde kadmlarla

kurtaracagiz!» diye cepheye sevkedilebildikleri iddiasimn varid ol-

damatlann yurd disma cikanlarak sefalete itilmelcrinin Turklugun san ve

madigmt,

serefinc halel getirecegini, kar§ila§acaklan ce§itli zaruret

Hilafct'in,

sayed muhafaza edilirse

saglamasnun melhuz bulunmadigmi Nihayet «...

Bu

dis.

siyasette hie bir fayda

ilh... ileri stirdii.

sel>ebiylc ahlakt bir zaafa ugrayabileceklerini

O da uzun beyanatim $u sOzlerle bitirdi:

malarirun ise, hie bir endi^eye scbebiyet vermiyecegini

esas dahilindc Mcclts-i Ali'mn izhar edecegi karar, Tiirk

fakat

ve samimiyetle

c

Milleti icin vesile-i saadet olacaktir. Kemal-i kat'iyyet tatbik olunacaktir!..»

bu hakli miitaleaya -)

miizakere rilmi§tir.

takriri

reyc konularak kabul olunmus, ve miizSkerelere son ve-

Kanun'un

ikinci

maddesine yapilan

91

«Bu

91 ve be§ saat gibi kisa bir miiddet sonunda

muhSbereden sonra harb oyunu mtinasebetiyle Ismct Paga ve

3 ri

Reisi Fevzi

naaflanmiz mutabik

Pa§a da zaten orada bulunuyordu.

idi.

-

-

eylemek karannda

Giinfi Meclis'in

effi

clli

refikinin takrirle-

MakSm-i Riyaselte bulunan Fahl Bey

«- Efendiml

Muteaddid imzalarla gclen bu

derhal miizakeresine dair tcklifler vardir, Rey-j alinizc vaxedecegim.»

koydu ve kabul

edildigi

beyan

etti.

23 Subat 330 giinii Ankara'ya avdet etmij

idik.

Orada da icap cden

zevati

karanmdan

Ilk itiraz

devam ediyordu. Hanedan

tahsisati

ve Sertye ve Evkaf

Vekaleti biitceleri uzerinde tevakkuf edtlmek lSzimdi. Arkadaslarmiinakajau miiteveccih

beyanat ve ienkidata bagladilar. Miizakere ve miinakaga idame

ettirildi.

Bir Mart gunu

Millet Mecljsi'nin besjnci mesai senesi mtinasebetiyle verdigim nutukta su uc noktaya

mahsusada isSretettim:

lehinde,

esnSsmda HSIid Bey'c daha

bir iki zat iltihaketti. Tekliflerin

uzun beyanatta bulunan bircok kiymetli hatipler

sahiplerinden bajka ri

oldu. (Bkz, 87 numarali

Kastamonu Meb'usu HSfld Bey tarafmdan vaki

not) Miizakerenin ccrcyani

2 Mart gunti Firka Grubu iftimS

Meb'usu

refikinin teklif-i kanfinisi.

tarafimdan kiijSdi icap ediyordu.

haberdaretiirn.

sflret-i

refikinin teklif-i kanunisi,

dedi ve encumcnlere gimiedcn derbal muzakercsini re'yc

1340 senesj Marti 'nm Birinci

Meclis'te btitce mezSkerati

ile elli

Tevhid-i tedrisat hakkinda Saruhan Meb'usu Vfisif Bey ve

Aym zamanda §ef lye ve Evkaf Vckaletini de ilgS ve tedrisati tev-

idik.

Kanunun metninden acikca

varid olmujtur.

JlilSfctin ilgasi liizGrnunda ka-

teklif-i kaniinTlcrin liid

sayili

ve Hanedan-i Osmanrniti Tiirkiyc haricioe 9)karilmasina dair

^er'iye vc Evkaf, ErkSn-i Harbiye Vekaletleri'nin ilgasma dair Siirt

Halil Hulkl Efendi ve

Mudafaa-i Milliye Vekili bulunan K&ztm Pa§a da tzmir'e gelmislerdi. ErkSn-i Harbiye-i

Umumiye

Hiiafetin ilgasma

§eyli Saffct Efcndi

da reddolunarak 2

teklif Meclis'e geldlgi gibi -

itirazlar

siirmu§ler,

ileri

Tatbikat:

kifayet-i 1 -

ihtiyaglar

itibar edilmemisti,

Evvelce derc edilmis. bulunan 431

fsmet Paga'nin bu konu§masmdan sonra verilen

ve

ve memlcket dahilinde kal-

merhum Seyyld

Bey'in ve Isniet

fciirsiye ciktilar.

Paja'mn

ilrai

ve muknf

Takrir

bitabsle-

devam her SHiman i?in mutalSaya sayandir. Miizakere ve miinakasa be j saat kadar

Saat

altt

kirkbegte miizSkere hitam bulmuj oldttgu

zaman

ctti.

TBMM, 429, 430 ve 431

nci

kanunlan gikarmig bulunuyordu. ettirildi. Ijaret

ettigim

muzfikere edildi. Esaslaruzerirideanla§ildi, 3 Mart giinu

rak-ivandemeyanindasutakriilerokundu:

bu tie mes'ele mevzuubahs ve

Medis'b birinci '

.

celsesinde, ey-

..;-

Bu 1

tcgri

kanurdara nazaran

Tu±iye Cumhuriyeti'nde, muamelSt-i nSsa dair olan ahkSmin

ve'firfaZFTBMM'ifefOiiraii te^:jl:et«gi
rafllgS

oldu.» (Bkz:

M. Kemal Pa§a

a.g.e.,

shu-5'L3v5l4}'L:

(

:

(;

,_

'ivs

-

VefeStetii.-

ktj ftbaSv

i

*S

Hanedan mensuplarina vatani

anla§ildigi iizere

bir miihlel taninmigti. Fakat .

OSMANO&ULLARI'NIN DRAM!

KADiR MISIR06LU

140

Bey

ilc Istanbul

ruati

daha once

hemen

Emniyct

tesbit

Miidiirii

«o n g u n 1 u k»

Sadetidin Bey -csasen

Haydar

biitiin tefer-

etmi§ oldugu uzcre- bu miiddete riayet etmeyerek

hosnud ve

memnun etmek

Makam-i

Hilafet

intikal

biitiin

tiirlii...

eden Saltanal Makami'ni; mahza

i^in terk

milleti

ve feregate muvafakat ettim. Fakat

Ehl-i tslamin

hanedanima ve dolayisiyle

kabul ctmckte mazur oldugumu, hig vakit gecirmeden Ankara'ya bildir-

yurd di$ma cikmaya icbar

Sirkeci'den

ettilcr. O'tin

addettiklerinden otomobile bindirerek

(!)

£atalca'ya gotiirdiiler. Sirkeci'den O'nun yakinlanni hamilen gece

yansi hareket

vcya

HSncdammdan irsen

zarfwdan yakmlarindan sadecc birkac kadm ve

ile birlikte

ettirilen trehe

ve ne dc

life'yi

Meclisinden suduruna ihtimal vercmiyorum bir

§ahsima bir vediasi olduguna nazaran, Millet Meclisi'nin bu kararim

koymayi malizuiiu

trcnc

it^in

Valisi bulunan

gece Dolmabahce Sarayi'na gidip Halifc Abdiilmecid Kfen-

di'yi nihayet bir iki saal

cocuk

terk

6 sirada Istanbul

141

Qatalca'da bindirdiler.

O'mm yakmlanndan

sair herhangi bir

kimse

ile

Bu

sirada oe Ha-

menizi, bu karara mutavaatim icin beyhude yerc israr etmemenizi ve

huzurumdan derhal

cckilip gitmenizi emir ve ihtar

Haydar Bey, muhalap oldugu bu

Vali

herhangi bir kimseyi gazeteeilerle

bazi gazctelcrdc yurt dijina cikanlan

o

sirada,

Hanedan mensuplanyla yapddigi

iddia cdilen rdporlajlar yaymlnnrrusUr.

92

Ancak bunlann

Iicpsi

de

sirf

kovulma

aci sozleri ve hele

ve biraz da manali

bir sabir ve sukQnetle

keyfiyetini, biiyiik

asla goriigturmediler, Gercj

ediyorum size Vali

Bey!.»

gulmnsemelerle kar§iliyor, Halife'nin bu karar ve israrh talebinden ragatini, Biiyiik Millet Meclisinin iradesine

mutavaatmi temin

fe-

i^in dil

dokmckte, nezaket gbstcrmetkte devarn edlyordu:

bir hayal mahsuliiydii.

«-

Halite ve yakinlanni yurt di§»na cikarmaya

me'mur olan polislerden

bulunan Ra/.i Yalkm'tn sonradan bu hadiseye

biri

yazdardu

93

Vali ve emniyet

tlair

ne^rettigi

mensuplan tarafmdan cikanlan kanuna

agizfanyle acikea itiraf edildigi goriilmcktcdir. Bunlardan bir

kismim

dikkatlerinize sunuyoruz:

HtfUfet

yalniz tcbliginden ibajet degil,

Makanu'm yikmak, HaHib-i

almanizi tekiar rica edeccgim.

«- Hayir hayir Vali

Resulullafu memleket nanHilafet'i

cine atmak 92 zasiyla

-

Bu

mi

lazimdir'?,.

ciltrai^ti.

Hayir

Iiayir

VSIi Bey, bOyle bir karann Millet surette

roporlajlaidan bin

cie

o «irna" gazeteci olan Attmcd Ihsao

Halbuki kendisi hv/s ijabsen a

si/aiia

yurt dljifta gikanlan

mensuplanyla ne kendisinin ve.uc de hertimipj bir "azelednin a^ik^a ifade

etinistir.

Aynca

Ilaltfc ilc biriikte

ISfjnim'iu im-

g6rii$liirLilmii$


tie

hanedan

ddugumi

Razi

YALKIN- Son Halite

Abdiilmecid 've Banecizn-i

Nasil £ikanldi? iinvSmyla Tarih Diinyasi (Istanbul 1950) iniiieajcip sayilartnda

nesredileo tefrika.

AH Osman

liitfen nazar-i

ve

sizin icin

dikkate

de kabul ve

kesiyor ve azametli bir eda

diyordu. «Sizin de bir

makam

ile:

musluman

sifati ile

tanimaz, §ahsima mutlak

merbut ve hurmetkar bulunmaniz ve bunu en kudsi bir vazife mi?.. Bu mecburiyet ve mutavaati bana tahmil

ederken neden bu icaplan dii§iinmeyi ihmal ve size katt olarak ihtar

ediyorum

dan ve

hattS §u salondan bile

ki;

memleket

israr ediyorsunuz. t§te

harici |ciyle dursun, saray-

di§an cikmam ve cikaramazsiniz da beni!

ve tazyike devamdan vazge?iniz... Yoksa... Ben

de...»

istunbiil'dsn

Bu r

kat'i

da...»

en buyiik dint bir merci ve

bunadini-mesnmTa^ciz

-

Bu emrin

sbziinii

Bey»

behemehal. tatbik etmek

bulundugunu

tammaniz icabetmez

atirmzvardir

93

aym zamanda

vazifesinin de bana tahmil edilmi§

Abdiilmecid, VSlinin

«- Nasil b!.ur?» diycrdu islamiyct'i siyaset vasilasi olmaktan kurtar-

boyun cgmege mevki ve

hakimi olan Buyiik Millet Meclisinin verdigl bu karann, zatialinize

mutavaatm mecbur oldugunu

Halife Afodiiktiedd Ei'ends:

mak icin

emrinizi yerine gelirmege, ihtarinjza

bile

olunrniyarak nasil ha§in ve zalimanc davranddigmin kendi

riiiyct

Bu

mamuriyelimin mSni oldugunu, aldigim emrin Turkiye'nin yegane

defa da, Vali

Haydar Bey, Abdulmecid'in sozunu

bitirme-

KADIR MISIROGLU

142

meydan vermiycrek,

sine bir

eda ve kail bir ifadc

adim

ilerliyor, ciddi

«Affimzi rica edcrim Efendi Hazrctleri!» diyor. «Ben Turkiye vc sadir olan mill! iradeye gerek

zaliiilinizce

etmektc bulundugunu

vc gerekse hence, kail

mecburiyelindc bulundugumuzu tekrar arz ve ifliam eimek

isterim. Bilhassa, bu mill! iradenin [atbik ve infazi

mes'uliyel oniinde vazifemin (Bide

olmadigim da

ilaveyi

ifiisraa dalia

hususundaki

ziyadc miimanaat etmekten

pek liizumlu buluyorum ve hemen millt tad-

eye mulavaat buyrulmasinin

ziitialiniz icin

daha hayirh olacagmi da

ar-

zclmeyi insant bu- vaztfe addediyorum. Tekrar istirham cderim, beyhude israr

ve

ilirazlan lerk ile vazifemizi (eshil

ve hareket

buy-

hazirligini tacil

urunuz.»

Bu

ba§i

Qehrcsi sararan Halife kajlanni catarak.

ile:

Biiyiik Millet Mcclisi'nin biiyiik millelimizi temsil

sftrette riayet

«- YaSylemi?!...»

Diyor ve bakistaim Vali

ortiilii

ve nazikane tchdid kar§ismda Halife Abdiilmecid

Bu csnada

Polis Mudiirii

Saadeddin Bey de soze

kansiyor. Telash baki$lanni biicgindeki saat

ile

Halifenin

biisblitiln

catiklasan yiizundc gezdirerek:

«- Muhalefel ve

Abdulmecid anlasdiyordu

bucuk

saat

kadar bir zaman kaldi. Liitfen

hazirlansaniz da bizleri, sizi hazirhga ve harekete icbar gibi, hie de sSyaii-i arzu olrniyan tescbbiislere

lutfunda bulunsamz.

Hem

bizi

muracaat mecbOriyetinde birakmamak

hem de

kendinizi beyhude yere

iiziip

yormasaniz, daha miinasip olacagi zannindayun.»

bir ihtari andiran

sozler, Halife

Abdiilmecid Efendi'yi ye'se

mukavemet gosterirsem ne o!acak?..»

bu

F.fendi'nin

suali

kadar da tavirlarmdan

sarayin if ve di§ vaziyetlerinden haberi yoktu. Kendini

adamlanm

da, herhalde serbest saniyor, kimbilir tie gibi

Ciinkii

daha ak$am karanhgi basarken,

ccmbcr ile cevrclenmi§,

haric ile olan miinasebctleri ke-

aklanduacak vaziyette degil

silmijti.

idi.

Telgraf dairesi ijgal edilmij, telefonlan kullanilarmyacak bir

tele getirilmisti. Sarayin biitiin koridorlarina alakalt

mcmurlar dizilmis.

ve mabeyinci, yaver, katip vesaire gibi biiyiik kiiciik biitun memur ve miistahdemlcrin bulunduklart odalann Bnierine nobetciterkonimism. Halife bittabi

Abdulmecid Efendi, cok

bilmiyor ve Vali

ile

ani olarak altnan biitun tedbirleri

Polis Mudiiriinun

blig icin geldilderini tahmin ediyordu.

ve bu hareketlcti

ile,

ne de olsa Vali

ile

Bu

malum karaii kendisine te-

sebeple de, sik sik kiikriiyor

Polis Miidiiriinu sinirlendiriyor-

du.

Vali

ile

Abdulmecid Efeadinin son sualini, kisaca cevaplandiran muhataplamu daha fazla heyecan-

Polis Mudiirii Beyler,

landirmamak

icin,

sukutu tercih etmi§lerdi. Fakat, onlarin bu sessiz-

ve Polis Muduriinii hasten ayaga siizdiikten sonra soruyon «- Sarayimdan beni cebir ile

taplanna dogru hirs ve hi§im

Nihayet, almni kin§tirarak

Ikisi birden ayru

manah

bir

guliimseme

ile,

Va-

mi cikaracaksimz?»

zamanda cevap

ligini

«- Evet... lcabettigi takdirde maalesef oyle efendim!..» ,«,-,Evet!...

Aldiguniz einrin icabi

plarafe!_.».

ile

sokuluyor ve dik bir sesle:

«- Yapacaginiz cebri, ikrar ediyorsunuz degil mi?..

veriyorlar:

; ,.

,

„-, ;,,,, ,>..-,,.,,..,,,

O halde, tekrar

ne de memleketten ihracim kamuhranni kat'iyyen kabul etmiyorum. Istediginizi yapmakta serbest ve

ediyorum

,

ejjik yiizlerinde

ve hareketsizligini, kendi lahminlerine uygun olarak yoran Abdulmecid Efendi gazap puskuren baki
diisuriiyor... liyi

bu

yere

kuruntulara kapiliyor, ne gibi tesebbiislerc atilmayi arzuluyordu. Fakat taraftailanm ayhi? bir gey yapacak ve yaptiracak; eger hakikaten varsa,

Halife

Biraz daha apiklanan ve o nisbette de acilafan, ricMan daha ziyade

Smirane

ki,

de, giivehdigi

«- Efendi Hazretleri!...» diyor. «Size tahsis olunan trenin Sirke-

ci'den hareketine bir

ile Polis Mudiiriinlin

gezdirerek sert bir sesle ilavc ediyor:

saray, millt bir

biraz sarsiliyor.

1«

OSMANOGULLARININ DRAMI

Halife'yc dogru bir iki

i§te!...

Ne

Hiiafet'in ilgast,

tarstniz efendiler!..» diye bagu-arak,

kendini gerisindeld kaditekoltuga

KADIR MISIRO&LU

1*1

gittikcc biiyiiycn

ta ileriyc dogru uzatarak, vc kan biiriiycn gozlcrinin yakici bakijlanni Vali ile

Polis Mudurii'min yiizlcrindc gezdiriyor.

ncn

bir tavir lakiniyor

«- Hilafci-i goriilcn -

OSMANOlSULLARI'NIN DRAMI

Geriyc dogru yaslamyor. Ayaklanm

atiyor.

Adcla meydan okur gibi,

dire-

vc sdyleniyor:

Muazzama-i

Islftmiye'nin timsali olan

bu muameleyc tahammUl cdomcm

artik.

sahsima kar§i revl

beni vc hie juphesiz bended

yad

soma da hauedflmmizm

biittin

crkfm vc

lak

bile

Vali

cekilmisjerdi. Yiizyiize gelmislerdi. Alinan emrin yerine gclirilebilmcsi

iijitebilecegi

kadar hafif bir scs

Kamil Hey

iic

«-

Ne

«;

I

O

halde, zaaaliniz tckrar O'iran

bizi

i§tc!» diyor.

Hemen buna

bir

yanma

gidcr, vaxiyeti

Ankara'ya

ccvap bekledigimzi soylcrsiruz kendisine. Bi

soma

ise

ya zatialinize vcririm yahud da yiiksek sesle okurum. Tabit

da, bendeniz yanmiza gelir

alman ccvabi,

nasi!

emk

buyurulur ki,

bu

ccvabi O'nun rnaneviyatmi mrpalayacak timidlerim kiracak bir §iddette

vc cok kaiT bir mahiycuc

acizinizin

cok uzccek ve yoracaga

memnunluk

iaz

Haydar Bey,

konuguyorlardi:

Bu adam

suretle inad ve

vc harckctc gecelim.

bildirdi^innzi vc

-;rafla

Vali ile

yapaeagiz Saadeddin?

Bu

ile:

Saadeddin, bu cok miikemmel

on. Polis «-

itirazlan

ve daha sjddetli hareket

Polis Mudiiru'min soziinu kesiyor,

ef-

Abdubnecid Efcndi'nin sUzlerine kuvermiyorlardt. Kapi oniindeki paravananui gerisine

145

ve

ileri siirdiigu taleb

yeni bir emir almis. gibi goriinsck.

Haydar Bey,

^ckil verclim

t!

konusil iizerindc, Polis MUdiir Muavini

diiir

eden bir guliimseme

ifikte

ellcrc atraak isliyorlar...»

Vali ve Polis Miidiirii aruk

Mescla;

nuikaveinclini lorarak biraz da korkularak...»

Hancdanimin huzur ve

mcdik. Selahiyeli lahdid edilmesine ragmen Hilafet Makarai'ni kabulde de zinh&r tercddiil gbslcrmedik. Milletimizin halinna hilrmcten gSslerdigim bu fcragat vc fedakfubk sankikafi degilmis. gibi, jimdi de

§u...

Hiiyilk Millet Meclisi Reisligi'ne arzetmi$

lll/Qmuna

selamcli n.imma sjimdiyc kadar ne dfidilsrse kabul ve icradan istinkaf ct-

radini

Hatinma gelcn

«-

sesle

Icrlip

edecegim. Miislerih olunuz

siz.»

Halifc Abdfitaecid Efendi'nin yanina girerk-

Mudiir Bey yammiza

geldi...

Salondan

ijitilecek

kadar yiiksek

muavini Kamil Bey'e hitap cderek:

benziyor!...» «-

«~Eve(... Maiilesefoyte Vali «-

ctti.

Ben de

Polis

gecmek zorunda kalacagiz

clile, kendileri ile birlikte

Biraz sonra, telgraf odasmda vc

telini

gelmemi

ile

i§aret

akjamdan kestirdigimiz ma-

masamn baginda idik. Muavini ile kisa siiren bir gorugmeden soma, Miidiir Saadeddin Bey soyliiyor.. Ben de kinenin bulundugu

galiba...»

byle goriiyorum. Fakat, nasil yapaeagiz bunu?..»

Mudijru Saadeddin

Haydi Kamil Bey; Saray telgrafhanesine inccegiz. Ankara

munabere edecegiz.» dedi ve

O halde?»

« - Siddetli harckete «-

BcyL»

musvedde halinde not ediyordum. Be§ dakika icindc cevap hazrrlanmig,

Bey, biraz dujundukten sonra

bir telgraf

kagidina yazdmij ve resmi miihurle de damgalanmi§ti.

giilumsiyerek:

«- Hie §iiphes; gibi bir vaziyet y:

ifadcye

uymaya

m

Saaddedin Bey, o gun, Halifenin sevkine aid yapdan hazirbklar 'iyor,

«kucaklayip otomobile atacak vc kacirir

dcgiliz.. Biitiin umidlerini krracak

ve mill!

rakacak bir gareye basvurmarmz lazim Vali

ile

alinacak tedbirler iizerinde ugrajmaktan ve bilhassa Halife'ye yapdan

lebligat esnasinda a|in derecede

uzulmeklen yorgun ve halsiz dii^cn

vricfidunu biraz oisun dinlendirmck

ve bu suretle gecirilecek vakit

ite,

Bey!..»

Ankara «-

MeseB ne

gibi

Saadeddin?»

ile

muhabcre

edildigi kanaatini halifeye

edindirmek

ijin, posl-

alianede koltuklardan birine serilmijti. Fakat dinlenmek degildi, otur-

dugu yerde didiniyordu. Muavini Kami! Bey'e, bana ve diger

ta

KADIR MISIRO&LU

146

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

alakablara cmirlcr veriyor, nakil csnasinda karsdasdmasi ibtimali bulu-

nan

Efendi'ye bakiyor, bakiyor, arasira da birbiri

durumlar, ani saldinmlardan bahsediyor ve bunlara karsi

lers

Saaddedin Bey,

buguk da

kirgin bir eda

tcla§h oldugu kadar

Abdiilmecid Efendi'nin

da yorgun, az

Onlar da

Bey'e dogru tez adimlarla ilerlerken yiiksek seslc: «-

tipki Halife gibi, belki

de O'nunkinden daha derin diisuncelere

dalmi§lardi.

Cevabi aldik VSli Bcycfendi! SSdir olan cmrin tayin cdilen

rauddet zarfmda yerine gctirilmcmcsindcn dolayi skldctie liyoruz..

esnada yiiregme inip 01 u vermesi nden

cekiniyor, korkuyorlardi. Ikisinin de ahnlari kinsmis^ kasjari catilmisn.

HattTc'nin bulundugu salona girdi. Vali

ilc,

147

manali bakigiyorlardi.

Belki de kapildigi buhranin vermesi ihtimalini gbrdukleri neticeden,

alinacak gegitli tcdbirler tavsiye ediyordu. Boylece yirmi dakika kadar vakit gccircn

ile

Emir buyurulursa okuyayim efendim..» dcdi vc

Vakit geciyor, Abdiilmecid Efendi'yi sarsan ve kivrandiran buh-

muahazc edi-

ran, butun §iddetile de'vam ediyordu.

Haydar okumaga

Villi

Bey'in cevabitu beklemeden, yiiksek ve titrek bir seslc

Haydar Bey,

Vali

Polis Miidiiru

O

arahk, kendini biraz topliyan

Saadeddan Bey'e dogru

dondii.

£okliafif birscsile:

bastadi:

«Vilayetine..

'Istanbul

eden Meclis karanmn

temsil

gosterildigi

-mill?

tatbik

rehavet

anla$ilan

Abdulmecid'in

Hakim iyet

Cevap...

milletindir.

azimeyi

Saudeddin Bey,

mQclbdir.

ile

i§'ari

ve Heyeti Vekile

hal-i

uzunliilii

«- Evet... diyccegim

neticenin de yartm saate kadar telgraf

ihtar otunur. Meclis

cevaba

rilecek

getirtsck

mi

acaba?...»

baki§lanm Vali Bey'in

yiiziinde gezdi-

rerek cevap verdi:

iradeye Maal etmedigi takdirde-, [cab ederse

irkfibi,

Saadeddin, Saray doktorunu

tarafmizdan

kuvVQ'i ceb-riye dahi istimali sAretiyle vakil gegirilmeksizin saray-

dan ihrac ve trene

dersin

dedi.

ve infazmda,

mes'uliyet-i

Ne

Milleti

amma, cok cekiniyorum

V21i

BeyL.»

«-Ncden?..»

iciimada ve ve-

«- Saray

intixardadir.

halkinm kadinh crkekli telfisjanmalanndan, feryad ve

figana ba§lamalarmdan„.» Biiyiik Millet Meclisi

Riyaseti.»

«- Evet hakhsin...

Amma bu vaziyette ne yapacaj*iz?...»

«- Biraz bekliyeccgiz...»

Okunan cevap, hcle

Polis Mudurii

Saaddedin Bey'in okuma

es-

«-

lyi...

Fakat...

Ya

bUsbiitiin fenala§irsa?...»

naswdaki heyecanh jestleri, Abdiilmecid Efendi'nin uzerinde, tahmin edilendcn 50k daha fazla tesir yapmisu. Ba§i aniine sarkmi§, cehresi ol-

dukca

sararrois., derin bir

seyler

sbylemek

§iddetli

dus.unceye dalmi§ti. Dudaklari oynuyor, bir

istiyordu. Fakat sOyleyemiyordu. Belli ki gecirdigi

buhran buna mani oluyordu.

Koca salonu

derin bir sessizlik kaplami§n.

Haydar ve Saadeddin

Pek sanmiyorum

hani, ikisi

de cehresi

Vali Bey,

bu 3nl

degi§ikligin kar§isinda kimbilir ne gibi diisuncelere dalmtslardi.

da §a§irmi§lardi

Ya bir emr-i Hak vaki oIuverirse?...»

«-

bildirir, taiimat.isteriz

Bey'ler de yanyana ve olduklan yerlerde kalmi§!ar vaziyetteki

hakli olarak birazicik

«-

uzilntillii

ya! ..

Oyle

bir jeyin vukuflnda herhal

ham harekelimiz

Ankara'ya

hakkinda...»

oldugu kadar da telajh bakrjlanni uzandigi yerde

kivranmakra olan HaKfe Abdiilmecid Efendi'nin uzerine joyle bir

Pek

gezdirdikten sonra,

gitu'kce sol-

«-

up sararan viicudu ba§tan ayaga seyirip sarsdan Halife Abdiilmecid

Ne

landirsak, sirura

•

Saadeddin Bey'e

cevirerek:

dersin Saadeddin?... Joyle gogsunu bagnni acip hava-

ve kollanni yavaj yava§ ogujtursak... Belki

acjlir..»

149

KADIR MISIR06LU

«-

Ncye

«-

Vchme kapihp

bir h&dise

icreddtit cdiyorsun

Saadeddio?...»

bagirmasaidan Vali Bey! Sonra da sarayin kangip

cikmasmdan...»

Poiis Miidijru Saadeddira

Bey bu diiguncesinde cok hakh

idi.

Cunkii, aks/amdanbcri odalarinda kapah bulunan, hie gttphesiz ki hepsi

de endise vc mcrak icinde kivranip bunalan saray crkan-i ve hole harem dairesindeki sarayhlar, bu icreddullu vaziyctle sabirsizlanmaga sizlanmaga, hatta bir kismi da huysuxlanmaga basiamiglardh Butunduklan odalaiin kapilanni icerden hire ve hi$nnla vuruyor, sarsryor, pencerelerdcn uzanip sarkiyor vc bcklcycn memurlara stk sik soruyorlardi: «-

Asiammizi

«-

Ne oluyoruz?..»

«-

Kapah odalarda daha ne kadar

.

™

gcMiirdiilcr mi?...»

kalacagiz?..,»

«- Sakin sultammiza bir hal olmasm?...»

t^erinde somurtanlar, homurdananlar, sallayanlar, civarianndaki nobetci

kas, catip

memurlara

dil

gazaph gazaph ba§ uzatan ve meydan

okuyanlar da yok degildi.

Mernur arkadasjar, bu sorulan rnun§sib

sOzlcrle ecvaplandinyor,

bazilaiina teselli veriyor, ta§kmhklara karsr da gOz yumuyorlardi. Fakat, i$j

a§tn dereceye vardiranlara karsi da,

mckle beraber,

layiki vechile

sogukkanMiklanm muhafaza

mukabelede kusur

ct-

etitiiyorlardi. Gittikce

kararmakta olan hal ve vaziyeti de, sik sik Mudiir Muavini

Kamil

,:.. .

:,.•'

.

,, .':

...

'

•:-

;•

.

..:_•.

...

Bey'e bildiriyorlardi.

Bu durumda, ile

Haiife

Abdulmecid Efendi'nin herhangi

bir sebep

cikaracagi dikce bir ses, saray halkinda bir giiphe uyandirabilir, ve-

levki mevzii bile olsa saray icinde,

vukuu hie de arzu edilmiyen

SON HALiFE ABDULMECID EFENDi

bir

hadiseye sebep olabilirdi. Polis Miidiiru Saadeddin Bey, bilhassa bu ihtimali duslinerek Vali Bey'in,

Abdiilmecid Efendi'nin gogsunu

acmak ve masaj yapmak teklifini cok man&h

bir sukut ile kar§ilami§ti. -

Makam-i

Hilafete

gegtigi siralarda

KADIR MISIRO&LU

160

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI Fakat Vali Bey'in isran

iizcrine, zihniiii

vo bu arada odalannda saallcrden beri kapah duran saray erkan-i

mut vc

ile

me-

miistahdcmlerin, billiassa, yaygaracihkla ma'ruf olan harem gibi anlatmak mecburiyetinde_

agalanmn o andaki durumlarml oldugu

«-

Haydar Hey,

aldigi

bu izabat

iizarinc, vaziyetteki nczaketi,

ili-

Bu

gece, herhaldc yola cikmak mecburiyctindc

arbk hazulanmaraz icab eder degil kadar gidcyim ve yapdacak islere

ini?!..

oldugumuza gore §u halde ben harem dairesine

nezaret edeyim...

Bu

kalmisU...

Vali

151

kcmiren ihtimali aciklamak

Olmaz

mi?...»

uzcrine aim yinc kansan, kaslan asagi-yukan basfiyan, Vali Haydar Bey, Abdulmeeid Site

oynamaga

Efendi'yc biraz daha

cgilcrck: limalli

vchamcli anlamuj, salon kapisi

ilo

camh dolaba

nin arasinda duran biiyiik

denize nazir pencerclerdcn

biri-

abanarak, Halife Abdiilmecid

Efendi'yc baka baka, dcrin bir dUsjiinccyc dalmiijti Polls mudiirii Saa-

deddin Bey, sogukkauhligim muhafazaya zihninde caroler arasbrdigi,

kas,

caligiyor, vaziycti islah icin

ve gbz oynatmalarindan, dudak

kipirdatmalanndan anlasdiyordu. Bir taraftan da salonda dolajiyor, gbziinii Halifc

Afcdiilmccid Efcndi'dcn ayirmryordu.

Boyle bir ceyrck saale yakm

Abdiilmecid Efendi, gbzlerini

bir

acli.

zaman gccliklen

«- Efendi HazreUeri'ndcn tcbellug edeceginiz emirleri

sonra, Halife

Scssiz ve harcketsiz Vali

Hay-

dar Bey'e dogiu bakli, bakli, bakti!... Nihaycl, yavas, yavas, kimildanarak, sik sik yulkunarak dayandigi kanapede dogmldu... Omidsizlik ifadc eden bakiglanni, salonun tavamnda ve duvarlarda gezdirdikten sonra, Vali mihladi.

Bey,

Bu

Haydar

Bey'in, ilziintiidcn kinsmi$ yiiziine

bakisjardan ne de olsa ferahlanan vc ccsareti dc artan Vali

giilcr yiizle Halife'ye

rinden, Halife'yi teselli

dogru Uerledl Vali Bey'in

etmek niyctinde oldugu

tavir

vc hareketle-

aniasrliyordu. Fakat,

buna meydan kalmamisri. Hallfe Abdiilmecid Efendi, sakin jlc

bir

eda

sormusjlu:

«- Vali Bey!... Gonderilecegimiz mahal tayin edilmis, midir Ankaraca?.»

«- Hayir Halifc Hazretleri! ...

Kendinizi yormasamz daha iyi olur. HSlifc Haaetleril £ok ve buliranlar gecirdiniz. Vlicudii aliniz herhalde istirahate muhtac bulunmaktadir. Emirlcrinizin tcbligme Saadeddin Bey'in tavassutu daha miinasip olur gibi gcliyor bendcnize...» diyor ve Saadeddin Bey'e donerefc «-

uziikliiniiz

Bu husus arzunuza birakilmism\»

bu emirlere

muhalap olacaklara tamamiyle teblig eder ve sayet Efendi Hazretleri

tensib buyururlar isc, yapilacak hazirliklara nezaret ile tasri edersiniz...»

Hallfe Abdulmeeid Efendi, Vali Haydar Bey'in bu teklifine evvcla cevap vcrmiyor, basini Online egerek du untiyor, act aci S gulumsuyor.. Biraz da istihzakar oldugu sezilen bakislan ile hirpaladig. Vali Bey'e: «- Kuzum sunu acik soyleyin BeyefendiL imah sozlerinizden nezaret altinda, temas vc ihtiHttan mcmnO bir vaziyette bulundugumu aniiyorum. Bir sey daha teklif edecegim size... Polis mudurii yammda

bulunmak

sarnie.

Harem

Dairesi'ne

gecmemizde de

bir

mahzur muta-

savver m, sizce acaba? Her halde olmasa gerek!..» diyor ve gSzlerim elmde tez ve titiz harekctle cevirmekte oldugu tesbihe dikiyor. Bu csna-

da Polls Mudiiru Saadeddin Beyle gozgoze gelen ve manal. manah gulerek gozlerini yine HaEfe'ye ceviren Vali Haydar Bey, daha nazik bir jest lie:

«- Ya!...

§u halde ne

ile

ve ne larafa hareket edecegiz?...*

«- RiikObunuza tahsis olunan bir tren «- Peki... «-

Bu

Bu tren bizi

ile

Balkan hududuna...»,

nereye kadar goturecek?...»

da, arzu vc karar-i alinize birakilrmsur efendiml...»

«- Bizce, yalniz rahatsiz olmamaniz, her hangi bir scbep ile ant oarak tckrar teessure kapilmaraamz matlubdur. Efendi Hazretleri' leeriye te§rif buyrulacagina, hazirlik isleriyle alakalt bendelerimzi emir buyursaniz da, huzuw alinize gefeek

daha

iyi

degil

mi Efendim'" Bu

!SJ

KADIR MISIROGLU

162

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

ricami kabul buyurmaraz. bilhassa istirham ediyorum za.ialinizden...»

Vali

Haydar Bey bu

153

sual kars.s.nda biraz duraksar gibi

saatlardanben iizulup didinmek.cn

«Abdulmecid Efendi, Valinin nazikane ve dovamli calari, dalia

Harem

dogrusu

yaptigi talcblere apacik ifirazlan

israr

vo

ri-

kar§ismda nMyet,

etmck mccburiyetinde

Dairesi'ne gccmcklcn dc sarfinazar

kahyor. Hazirlik

19111

kimlerin cagnlmasi icab ediyorsa, salona getirtilen Ha-

rcm-i Hiimayun Hazinadar Ustasi

ile kalfasi

kendincc gerckli olan emirleri vcrmi^li.

ve bit de harerriagasma,

O csnada Vali Haydar Bey dc

hazirlanacak csyunin cins ve nevilerini, miklarlanni layin etmisti. (eiibiliin

Bu

Halifc Hazrelleri'nin arzu ve iradesi icabindan oldugunu da

Efendi, Vali

Halifc Abdiilmccid

Haydar

Bey'in bu nazikane

ve ihlarlanm, luzumsuz bir miidalialc ve sahs.na karsi bir tccavuz

saying, yinc de fena haldc cclallcnmemiijti. Soinurtkan bir cchre ve

celallenmenin vcrdigi dolasiyordu.

Hircin

litizlik

ve iczlik

bakislart,

hirpaliyordu. Fakal, gerek

(arilii

salonda, asag. yu-kan

ile

agirca hiiaplan

ile

Vali

Bcy'i

vakiadaki 50k kiymelli basansi ve

gcrekse Istanbul Valiligiude bulundugu miiddet zarfindaki birbirinden yiiksek icraati ile buyiik bir idarcci oldugunu ispal eden rahmctli Vali

Haydar Bey,

Halife'nin bu, yalniz goniil kinci degil dc, scref ve hay-

siyet kinci sozlcrine hie

askm ve

de mukabelc clmiyor,

taskin harcketlcri

el

ve gozlcri

ile yaptigi

gbrmemezlige geliyordu.

SfSzIcrinin ve harekellerinin

Polis

Miiduru Saadeddim

gerek Vali

Bey'ler

Haydar Bey'e ve gerekse tarafindan

siikunetle

kar§ilanmasindan, yava§ yavas yumugadi.

Pencereden denize bakmak surctile kendi kendine oyalanmaga basl.yan Halife Abdijlmecid Efendi, bir arahk yine Vali

Haydar

Bey'e dogru geliyor, yari gazapli yari merakli baki^larim yiiziinde gezdire gezdire soruyor: «-

daralan yiiregine bir bu sual, cok ac, ve pek hakl, bir siiphe sokmuslu. Cunkii Halife Abdiilmerid Efend.n.n Irene Sirkecidcr, bindirilmesinin miinasip ve muvaffik olun olmiyaeagi, dalia o giiniin sabahmda alakal.Iar arasmda goriigiildugu

srada, Halite Hazrctleri'nin sevki isi ifc aWah bulunan selm ardan bin, Halifc ve Hilafe. .mafterlarmm bulunduklanndan

S

u

suphe edilcn baz, kunsclerin, biiyiik ve kiiciik topluluklar halinde isfasyon vc civarlannda bir hadise cikarmak, bu stale dc Halife'nin gonderilmesinc man, olmak .esebbiisunc gecmelcri ihtimalini, hazrr bulunanlara imal UZe,i " de chem lurulmasi, buna kars,

«ZtTHZ

™Wte

gerekli tedbirler alinmasi tavsiyesinde bulunmustu...

sbzlerine cklcmisli.

lenbili

olmus

Trcne nereden binecegiz Vali Bey?..»

,

Digcr alakaklar ve bilhassa Vali kabule sayan goruldiigii icin,

Sirkea

ista Sy «,nu'ndan

aslinlmiji,,

Haydar Bey tarafmdan da

venlea bu karar ve hele bu kararm

tedbirta vc yapilan hazirlddar,

bu

m^

AbdWmccid

tatbiki icin alinan butiin

isle vazifelcndirilen

nlcrinctamamiylegizlitutulmustu. Halife

Efendi'nin boyle

kimselerden ° gay-

dump duruken

HaydM " ey e 8U " diiz l hakl, olarak taWtotoi h ve pek da ku 5 kulandirmi S u. Vali

Lt^«

varid ve

Halife Abdulraeeid Efendi'nin trcne degil de Catalea'dan bildirilmcsi karar-

lamasindaki baslica sebcp bu

idi i$te!

'

manal,

8W §ulen.eri Bey'in durak-

...

Vali Haydar Bey'in tavir ve halinde an slzl n vukfi bulan bu degijikHk de hip suphesiz cok zeki bir zat olan Halife AbdWmecid EfeBdi nin tabu ki; gfeUnden ka 5 mi § degildi. O da, bu suali sorduran vc zihnm, tirmaliya, §uphe ve endi 5 c her ne ise, onun tesirine

Beydck, dcg, s ,klrk

Vali

iizerinc, busbutun kabarmi; ve sahlanm.sir. Yinc k.vranmaga, dudaklann. kemirmege, s.nirli harcketlerle saKaumn tellenni fekip koparmaga baslamisd.

ac. aei

Fakat, bu hali cok surmedi. Kendini pek cabuk tophyan Vali Bey vaziyet ve halindeki deg.sikiigc, toltugu alunda f,kan ve kendisin" gunlerdenbcn kivrandrran e.bamn csnada birdenbire banyan agn ve

KADIR MISIROSW

1M

acisimn scbcp oldugunu tarn

oziir dilcmesi

Abdtilmecid'den af vc binilccegini

inaad.no

zamamnda

bir

eda

ile

vc

155

suriivcrmcsi, helc Halife

ileri

nfe da, trenc State, den

sbytcmcsi, yfedc yttz

muhakkak

olan

miinakasamn c.kmasim onledi.

aci bir

Vali Halifo Abdiilmecid Efendi,

Haydar

Bey'in sctelerinc

ahnini kcmircn

boater, herhalde nanrms. gibi gOtfinmekle vc sen bir seslc sordu: sevkiyle yitatlnii fetor bunisturdu «- Sirkeciye karadan

Vali

Haydar Bey,

m. gidcccgiz yoksa dcnizdcn

i-

adqertun

mi?..»

Hal.fc'ni.i sola getisinde dnran vc

bu

suallcri

kuskulanan Polls Mudurii Sandedsualay.p sormasmdan, nc dc olsa, verd. vc l.isscttirmcdcn bir go/, mareti din Bey'e doner* Halifc'yc 1

soziine «-

devam

Hangi

ctli.

tariki Icrcih

huyurursunuz cfcndim?..»

kas ve Efcndi, yinc dUsUnccye dalmig yme yutkuiunaga baStam5tt Bir aral.k Sft ».k oyrvatmaga, gfelerlni yaklasu. ilcrliyerck, Vali Bcy'c Halife Abdiilmecid

ayaga

kalkt..

Titte ad.mlarla

Itimatsi7.lig.ra hisscltirccek bir

«-

Ben mi Vali

ecffi ilc

ytellne bate, bakt. vc nuiayet

Vine biraz dusiindukten Bey?...» diyc hayk.fdi.

sonra soziinu tamamladi: «-

Deniz

larikiylc

gecmeyi

tercih

ediyorum Sirkeci'ye ben!...»

uzerc oldugunu hisseden Vali Vaziyctin yine caprasdc bir sekil almak Haydar Bey aln.ni kinsurarak sordu: «.

Bu

HazrcUcri? Lutfen soyler mitercihinize scbep nedir Efcndi

siniz acizinize?»

«- Karayoluna ctaakta kar5.las.lmas.nl etti

hahrlad.g.m baz. ehemm.y-

mahzurlar!..» «-

Mesela ne gibi mahzurlar efe..dim?..»

maruz kalmamiz.. Yolda bir taarruz ve harekete filan gibi* goriinmez, bir kazaya ugramamiz

Son ya-

«- Soyleyeyim.

hud da goriinur

ac.ga nihayet zihnini kemiren endiseyi Halife Abdulmecid Efendi

oglu

Halife

AbdOImecid Efendi

6msr Farak -

Efendi

§ehzadeliginde

-

ile birlikie

KADIR MISIR06W

156

OSMANOSULLAWNIN DRAMI

94 koymustu. Bu ycrsiz vc vurmustu. Milletcn kotktugumi apacik ortaya herliangi biyakmlanndan yoksa mi, yakigiksiz cndiscye, ksaidiUpdcn an ilc mi kapildlgi bilinemez vc rinin vcya kacmin tahrik vctelkinleri de labii... kendisinden dc bu husus sotulup ogrenilemezdi

icin

Vali

mevzuu kcndini

Haydar Bey de esasen bunu ogrcnmcyi ve bu

isi

csclcmck

belki dc bu sOreilc desip genlsletmeyi liizumsuz gbrmiis,

hem de muhatabnu sinirlendinraekten

cckinmisli.

Amma.

ki; zatialiniz

«- Efendi Hazrcllcri..» dedi. «Musaadenizle arzedeyim gclen yahud da ban yok ycre vchme kapibyorsumiz. Hfmr-i alilcrine He zat-i almizi endiseye kcndini bilmezler tarafindan yapdan telkinler varid degildir ve olamaz da. diisurcn bu mcnlT ihtimaller kac'iyyen Biiyiik miUclimiz...»

csnflda bikataarnisti. Tarn Vali Bcy'in sbzunii bilirmesinc imkan Saadeddin Bey, telasla gelmig

Miiduru raz cvvel saiondan cikan Polis

bitligini,

e$yalami otomobil ve kam-

eli yonlara yerlcstirildigini bildirdikten soma deyamla: Ki'endi'yi isarct edcrck sozunc jByle

ilc

Halite Abdiilmecid

isledigi.ben«- Efendi Hazrctlcri'nin maliyel-i alilerinde goliirmck mahdumn mUkerrcmleri Efendi Hazretleri'nden

degamnm

isimlcri

dc

iigrenilmis ve kendilcii olomobillcrc luyor...» dedi ve bir

bildirilmistir.

He

emir buyuru-

zamaninm

geldigini anlatmak istiyordu.

Halife Abdiilmecid Efendi, aynlik

zamamnin

artik

yakinlasMgim

oldugu gibi bip emir kuriarmcian

94 - Milletinden mi, yoksa AH Kemal misalinde takdirlerine korkulmakta oldugunu okuyucularm m,, korkmak gcrektigini vcya birakryoruz.

K.M.

icin sag

masamn kenarina tutunmustu. da aci aci yutkuardsiz arasiz seyiren sakal.nda oldugu halde kara kara

O

dusiiniip duruyordu. Polis

Mudiiru Saadeddin Bey de, heyecandan Ara srra Vali Bey'e telasli

krrpisan gozlerini kol saatinden ayrrm 1 yordu.

ve islifhamli bakislar firlauyor,

lisan-i hal lie

daha ne dumyoruz, dernek

istiyordu.

Bir kac dakika surcn bu sessiz fakat o nisbette heyecanli sahneyi Halife Abdiilmecid Efendi'nin miilevekkil bir eda ve kisrk bir sada ile sbyledigi su s6zler nihayetlendirmisti: «- Takdir-i Hiidaya uymaktan baska ne gelir elden? Haydi beyler biz de inelim ve derhal harekei edelim. Yalmz evlatlanrm bulundurmak' istenm. Buna da iriraz ctmemenizi ve arzumu yerine getirmenizi bilhassa ricaedcrim.»

Halife Abdiilmecid Efendi nihayct mill! iradeye karsi boynunu egmis, cocuklan

ilc birlikte perdeleri

kapah otomobite

girmisli.»

95

Dikkatlcrinizc arzedilen bu tafsilat bilmecburiye rejimin adarm olmasi lazim gelen bir polis tarafindan kaleme ahnmisttr. Bunun ne kadarma inamlabilir onu, kestirmek giictiir. giinkii bir polistir ve

yazdanm

cok sonra nesretmislir. B6yle oldugu halde O'nun verilen emri tatbik ederken nasil amirlerine yaranmak gayreli icinde bulundugu acikfa ortaya sikmaktadtr. Basta zamanki Istanbul VMisi

kenara celdldi.

Vali Haydar Bey, Koca salonu, htfeOnIO bir sessizlik kaplamisti. Halite Abdiilmecici Efenmerak ve biraz da tereddut sizan batasjarmi ogujlurarak ve sik sik yutkunarak di'nin yiiziinde gczdiriyor, ellerini haliyle, hareket

cli

157

yummuj, diisniemek

yandaki orta

nuyor, sol

sualin

scrl bir ciddiliklc:

vc Vali Bcy'c hitaben, hazirhgin

eliyle

ilc

hem

bir idare taurine yakisacaK cevabmi vcrmckic dc hie gecikmemisti. Tarn laili

anlamisti. Birden yasanvercn gozlerini

Haydar

Bey ve Emniyet Miidiiru Saadeddin Bey olmak uzere butiin vazifelilenn, Halife'yi bir an evvel vatamndan cikarabilmek icin, icabinda gayet rahatlikla yalan dahi soyleyebildikleri, cekilmemis telgraflan pekilmis gibi gestererek O'nu aldaitiklan, kendi agz ly Ia sabit bulunmaktadir. Esasen tefrikanin iktibas ctmedigimiz nihayetlerinde hMisenin baslangicina dtinen polis Hazi Yalkm, Abdulmecid Efendi'yi yurt disma fLkarabilmek icin daha kanun Meclis'te kabul edilmeden bile Emnivetce hazirlik yapildrgim itiraftan ve bunun tafsilatim vermekten 95

-

Bk2. Sazl YAI.KIN

-

a.g.t.

KADIR MISIRO&W

,58

OSMANoeuilAfil'NIN-DRAMI cagnldim. Kapida bekliyen nObetci, beni basyaver odasma

ictinab etmcmektcdir.

Bu tefrikamn en

sudur

calib-i dikkat olan ciheti

ki;

son Halife

Efendi, polislcr sarayinm kapisina dayandigi vc kendimiis&adesiz huzuruna girip, mahud emri tcblig eltigi anda dahi, Hala hazrrlanmakta olan hazin sonu kavrayamamis. bulunuyordu.

Abdiilmccid

sinc

sagdan soldan vc bilhassa

O'na

M. Kemal Paja'dan

raedct

umdo|u vc

limidini besledigi bir Iclgraf cekurcrck vaziyeti kurtarabileccgi Halbuki Saltanal'm HilAfct'tcn tcfrik edilerek

anlasilmakladir.

lagvcdildigi giin belli olan bu gerccgi

anlamak

icin, fazla bir siyast

soyledigimiz gibi rcssam, tecriibcye dc ihtiyac yoklu. Fakal evvclce de mfisikiijinas vc gcrccklcn san'alkar

Efendi hakikatcn bu

isterin

adami

mhlu

bir insan olan

Abdiilmecid

disma de sudur: Polislcr Abdiilmccid Efendi'yi yurl Dolmabahcc Sarayi'na mahud kanunun Mcclis'cc kabul 3 Mart 1924 tarihindcdayanmislardu. Halbuki Kanun dahuRc-

bir uctice

edildigi

icin

negirden evvel smi Gazeie'de ne$ir bile cdilmcmisti. Kanunlarin kaidesidir. Kaldl ki; mezkOr mcr'iycte girracmesi ise, umumi bir hukuk

kanun Hanedan

fnensuplarma « o n

miiddeti dc (animaktaydi. bir hukmiinii ihlal

cden

Bunu

g u n

I

tt

k »

nazar-i iubare almayrak

bir hazirlanma

kanunun asdear

tscanbul'daki vazifelilcrin, re'sen

reket cdemeyecekleri mcydandadir.

rtitbeli bir zabit

etti;

onundekt elyazili

telefonla sifre yazdinyordu.

isini

bir

bitirince

Beni gortince bekde kim oldugumu sordu Sonra

kagida bakarak;

Abdulmecid Efendi'nin

siz

«Bu gece yola cikacak de maiyetinde bulunacaksimz, ona

.olan giire

hazirlanm!» dedi. Sonra, karsisindaki bir meslekdagina, flniindeki kagud. gostererck ve guliimseycrek «Son Osmanlt Halifesinin maiyetinde bulundurmak islediklerini bildiren bu yazismi hatira o'arak sakliyacagini>> sozlerini ilaveetti.

Koridorda Emniyet rein iki

rcsim

istedt.

Uraum

Sonra

list

Mudiiru'ne rastladim. Benden pasaport kata ciktim, Halife Hazretlerfmn namaz

odasinda Kur'an-! Kerim okumakta oldugunu acik duran kapidan

dcgildi,

chemraiyetli Raz.i Yalkin'in iklibas cdilen satirlarmdan cikanlacak

cikarmak

Yiiksck

Icracmi isaret

1» gotiirdii

Demek

ki

bu tarzda ha-

Abdiilmecid Efcn-

emirlerini son dakikada bile medet umdugu Ankara'daki rical, etmeyecek tarzO'na kanunun tamdigi bu on gunliik muhlcte bile riayet

gordiim.

Duasini bitirince huzuruna girdim. Bana «Vali Bey birkac saate kadar yola cikacagimizi bildirdi. Nereye gOnderilecegimizden haberim yok. Sizill de beraber bulunmanizi istedim. Bizimle geleceginizden emin

oklugum

icin

de adiniz. kafile defterine gecirdim.» dedi. Hazir buluntazimle elini operek huzurundan aynldim.

dugumu arzederek vc

Asagiya inince maiyet binasina donmek, esimle vedalasmak bavuistedim. Kap.daki nObetgi: «Siz art* oraya gidemezsiniz Esirazi buraya cagirtir bavulunuzu da getirtiriz.» dedi. Boyle de oldu »

lumu almak

di'nin

kabuliinden dahi da ve -anlasddigma nazaran- hatta kanunun Meclis'ce

EfendMn

nasinda yaninda bulunan hususi katibi S.

esnada cereyan eden vak'alan

giinii

hazirliklari

ancak sabaha karsi tamamlanabildi. Halife HazretleOmer Faruk, kizi Dtirrisehvar Sultan ve Kadinefendiler.verilen haber iizerine, alt kata indiler. Binek tasinda bekleyen ve elini open esime Efendimiz: «Sizi de biriikte gotiiremedigimize n'yle oglu §ehzade

once coktan vermis bulunuyorlardi.

Son Halife Abdiilmecid

« 4 Mart 1924

Yol

yurd di$ma cikanh§i esKeramet Nigar Bey, bu

guniine tutugu notlarda su sekilde

anlatmakladir.

« 3 Mart 1924

Dolmabahce sarayi maiyet binasrodan gece yansina dogru Mabeyne

esef edenm fczim; ileride

imkan olursa aynca cagirtmm.» dedi. KendiSim son defa selamlayan yaverini kucakladi, arabasina binmeden Once de ellenm acarak miUelimizin ve memleketimizin selametine dua etti. Efendimizin maiyetinde mabiyincisi Hiiseyin Nakib Turban

OSMANCmSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

160

Beyle husust tahibi Doktor SelAtaddim Bey de bulunuyordu. Aile otomobiUcrinin Oniindcn vc ardindan gidcn arabalar uzun bir kafile lc§kil

Bunu da Mill! Miicarele vekayii Manavoglu Nevres Bey (Pasa)'den dinleyelim.

cdiyordu. Edirnckapiswa vardigimiz siralarda giin agarmaga

Manavoglu Nevres Bey son

Cckmccclcrdcn sonraki yolculuk epey zabmclli oldu.

Bozuk josede

arabalann camurlara saplanraamasi icin jandarmalar yol kenarlarmdan biiyiikcc taster lopluyor, lekcrlck ge^illcrinc diisuyorlardi.

Arada

soma £atalca dcmiryolu

kcre do mola vererck nihayet ogleden

Halife Abdiilmecid

Efendi'nin

iki iic

istasyo-

kendisine verilisini vc Calalca'da bekletilen Irene bindirilmek iizere Sarayin kapisinda otomobile konularak hirsizdan mal kacirumiscasina millele gostcrilmcden gblurultisiinu pek sairane bir surette lasvir eltikten

sonra:

varabildik.

«...

Rumcli Demiryollan

."jirkctinin

yurddasirmzmi?. Eferidimizin vc

baska bir ycr bulunmadigi'icin

azfismm dlnlenmclcrine elverisH

agarmadan yelistirmiye mecbur idiler boyle emrediyor boyle istiyordu... Binaenaleyh sunguler ve tabancalarla musellah... Otomobili camuriarda birakip bu kuzulan yUriiyerek gSturmey, kararlasurddar. Omriinde halidan baska yere basmamis. Sultan ayaklan gecenin ayazi ile hareketin azabi

kallaki dairesini elli,

boyle habcrsiz gclen

coluk gocuguyla da

iziiz

vc

jki-jmlara koyuklu,

Iclcn gclcn bu saygi dirlc lesefckiir ctligimiz

Icrinin vclinimctidir. bir iilkc

vc scvgi yardrnilarnia Efcndimiz Inrafmdao

zaman

da: «Osinanli

surtlldiikleri, kendilcrini

zaman Milan yok olmakian

dcvletlerinin golgcsindc tckrar can, irz vc

lak-

Hancdam Tiirkiyc muscvi-

Atalanmiz ispanya'dan

aradiklan

kurtarddar,

mal cmniyclinc, din vc

dil

hiirriyetlerinc kavugturdular. Onlara, bu kara gunlcrinde, climizden gcl-

ebildigi kadar hiztnel

ctmek bizim vicdan borcumuzdur» dedi vc

yansma dogra vagonun kapisinda Efendimize Vali Bey

Kafilcnin binecegi Simplon Ekspresi ancak gece (Jatalca'ya gcldi. Yatakli

lakdim

elti

ve

iyi

yolculuklar diledi. Obiir vagontardaki

yolcular koridor pencerclerinden ba§larini cikarmi§, merakla bizlere bakiyorlardi...» Tiirklerin

Irene ortalik

vc...

altinda fatalca

96

baslamistir.

Daha Orhan zamanmda babasinin miilkune kahlmis olan ca'nm soguk riizgan Halife'nin beyaz tesirle

sakalli feerinde

kak baslaiinda bulundugu bu neferciklerc

tabi

bicare kadmefendiler dc

sartlar altinda azlz

bir yaliudi, evet bir yahudi vatandasimiz

du. Peki, ya bizim kcndilerini

Turk kabul

O'na bu

valamndan kovulurken

Istran-

dondurucu bir

mazMmane kudst bir hale meydana getiriyor bir ramanlar

bilistih-

olmak istirannda bulunan cakiyor, zavalli Sullanla

dinmeyen gBzyaslariyle sanki bastiklan toprak-

lardan biraz yiirumek

imkam lalep ediyorlard!. Fakat boyle ac susuz ve dcrmansiz bu kafile nereye gidiyordu!... Murad, hudud haricine cikmak ve simendiferle gitmck ise, bunu Cckmcce'den, Yejilkoy'den Bakirkoy'den ve halla Sirkeci'den tertib elmek

Madem ki;

son Halifesi bu

Ovasmin

cizmeden kunc ceken camurlaniu cebrl bir askcrt yliriiyusle cignemiye mecbur birakildi. En feci levha simdi

Faruk Efendi'nin gozlerinden yildinmlar

g6zlcrimizi yasartti.

biiyiikcc bir zart

Fakal... Efendilerinin emlrlerini icra

etmeye, bu hanedan azasim huduttan cikarmak icin Catalca'da bekliyen

iiilcsi

list

Otomobil ilerleyemiyordu.

oradaki amiri pneger bir muscvi

yiiksek misal'irlcrin islirahatinc lahsis

komyacak

161

icinde sik sik gccen

bir gece yansi yalagindan kaldinlarak dcrhai vataiuni terketmesi emrinin

basiamisb.

nuna

reket cdiyorlardi!..,

nicin dQsuniilrnemisti'

millet beraberdi

kimden korkuluyordu. Hayir

eziyet edile-

cckti.

suretle ihtiram cdiyor-

ettiren vazifelileriraiz nasil ha-

Halife aghyordu. GBzlerinden vech-i mubarekine inen yaslar nurani sakahm bulmadan, hiddetten, teessiirden, millelinden

gordOSu

96'- saiih NigSr

KERAMET

Halife

II.

Abclfflmecid - Istanbul 1964, sh. 79.

lakaydlden ales kesilen yanaklan uzerinaeftekrar eriyor veyahnd

'

162

,,,,

.

KApif?,

sebncmlcr giinese dondugii

MiSlRpj^LU

...

OSMANOeuLLARfNIN DRAMI

^

re'sen

kiyainctte agliyiih

bu

feci guniin sahidi

olmak

iizere

gosterilerck o larin

tinc

Diisman karsmnda aglamiyan, civanmerdlikte

numunc-i

inilisal

hanedamn son

olan bir

zihe, felaketine dcgil,

mille-

biiliin

halifcsi, magliibiyclinc, ac-

ccdadinm mcydana

gctirdigi millctten vela

gormediginc aghyordu. Halifc aghyordu...

camurda kalan Sultan dipcik yememck

Cidildi, gidildi. Iskarpini icin, sakali fceir gibi

bozuk yolu miitcvckkii Catalca uykuda! du. Tren

bir sabir

'nin

alir

ile katctli.

Catalca pususuna

bu yorgun, hczgin,

Mii'minin ailesini

gonncmck

agaran Halifc hakare!

almaz

icin

bu miilevves,

Calalca bckliyordu. Hayir

memur

olanlan bckliyor-

camura mustagrak

tcr vc

kalkti

ve tecssurden

ahati

bu

slingcrlcri,

olmiyan masfim

ftileyi

'in

Halifc-i

tcskil

ctmi§

ruyasina girmckten baska tab-

hududdan

diijari

d6kmek

icin

oianca

yollandi..»" (Bu salirlar kismcn sadelcstirilmis. ve kismen dc

sue iluiva etmck ihlimali olan kelime, salus ismi ve ibarcler atlanmislir.) .

Osmanii Hancdam'na mensup kimselerin evvclce derceyledigimiz

kanunda tayin cdilmis oian « o n g mayaiak, alccacelc acikli hadis'c

ii.

tabir caizse-.kapi

cercyan

etini§tir.

n

ii

1

,k

m

ii

h

1

e

I

»c riayct olun-

disan edilmeleri esnasinda bircok

Bunlari sains sains

ki gazetelerde bazi negriyat yapilmisUr. asli, esasi

Hancdan mensuplanna

Fakat bun-

yoktu. Zira, vatan'dan ihrac edilen

karsi gayet siki tcdbirler talbik edilmisdr

tafsil

ve hikaye cltnc-

nin imkansiziigi karsisimia slidece bir tanesini nakille iktifa ediyoruz.

bir gazetecinin goriisebilmesine pek de imkan verilmcmistir! Bu bakimdan a§agida nakledecegimiz ve §chzade Mahmud Scvket Efendi'nin bir sohbetimiz esnasinda kendi sesiyle

lesbil edilmis. banltan

aktanlmij bilgiler, bu mevzfida lamamen nevt

sahsina munhasir bir mahiyet ta§imaktadular.

Sirf, bir tek

JehzSde'nin

«yurt disma cikanlmasi» hadisesi esnasinda basindan gecenleri, digcrJcrine kiyasla bu mevzudaki gercegi kavramak mumkiiiidiir. Mahmiid Sevket Efendi bu sohbetinde diyor ki:

«Sene 1924, 5 Mart Perjembe. Ak§am Turkiye saatine gore, artik onu pek aklimda lutamiyorum. Hcrhalde daha giines balmamis, saat be§, aid arasmda gayet terbiyeli. bir gene geldi. Ben o. zaman, Or-

Naime Sultan'm

'

yani kayinvfdidem'in evinde oturuyordum.

Dag

larafinda bir kojk vardi, sonradan yanmis. Geldiler, dediler ki; bir polis var, seni goimek istiyor! Pekai§! Gittim. GSyet terbiyeli

vcrdi.

Ama, adamcagiz

«Buyrun!»

titriyor ha!...

dedi. KSgit. Baktim,

soma once

Misir'da yerlesmis daha sonra

okudum. Emniyetten

bir kagit. Yir-

midort saatte memleketi terkedecegiin vc imzaliyacagira o kagidi. Zaten habcr almi§tim ki; ondan bir gece evvel, amcamizi (son Halife Abdiilmecid Efendi) Istanbul VSlisi devletlu hamiyellu Haydar

«bir§erefmisafiri ijehzade Mahmud §evket

1 a r a k».Fransa'ya davet edilmis olan Efendi, Sehziide Seyfedriin Efendi'nin ogluydu.Hanedan mensu-

o

planninyurtdisina cikanlmalan esnasmda Turk riitbEsiyle vazife

yuri 1

iizerine

Ordusu'nda«Amiral»

gormekte bulunan §ehzkie Seyfeddin Efendi de

dijma

tabit idi.

cikarrnisti.

Pek

Hammim

Amcamizi

lann sugu ncydi? Hepsini cikardilar. Bunlar arasmda o kadar buyiik inki!... O, halk tabakasindanyetismis, millet icerisinden gene

sanlar vardi

damatlanmiz

Manavogln

NEVRES

-

Elleyleli

Hubla,

5«m

14 Matt 1340,

lb.

3-4

cikacagiz!...

dogrudan dogruya Osmanli ailesinden gelmiyordu. Anne ama bunu da birbirine kanstudilar. Meseia damat-

daman Nureddin Pasalar

-

Bey

de atmalan gayet

kalmadim. Pekala,

taiafindan geliyordu,

Hanedan mensuplanyla yurt disina cikijlan esnasinda 97

attiktan sonra, bizi

fazla siirpriz kargisinda

Sultan Abdiilaziz merhmnun ogluydu. Evvelce de soyledigimiz gibi kendileriylft

selam

Uzuliiyor vallahi! Fakat

(!)

Tiirkiye'den cikanldiktan

Nasir'm kendisini oradan da teb'idi

ve bu

csnada kendilcriyle herhangi

takoy'de siir'atiyle

zaman

pek cogunun

kilitlenmis. agizlarin

elrafmda mahafizlarin alkoldcn acilmis cenelcri bir halka

oldugu haldc bu

goriisulme suretiyle birtakim roportajlar yapilmis gibi

gBkdc huzuru ilahide

miibarek Pcygambcrin gozya$larina kansmiya gidiyordu. Halife

agliyordii.

1

163

o inci damlalan da yarin ruz-i

gibi,

vardi. Enver'ler,

Gazi

Osman

v.s. gibi degil,

Pasa'nin oglu, eski ko-

cok kiymetli gencler

Zavalli, onlar da bizim yiizijmuzden yandilar.

vardi.

KADIR MISIROGLU

164

Neyse

OSMANOGULLARPNINDRAMI

Kayinvalidem bizde misafir. Cocugum

azizim!...

iic

ayhk.

Be§ikte. Nermin!.,. Tabii bu kagidi ona imzalatamazlardt degil mi?!

boyle bajladi benim dramira.

Igte

Tabii benim halimi gordii

mis. Kizi da damadi

polis...

Cok

kibar bir efendiydi zavalli.

Allah sclamet vcrsin ya§iyorsa, dldiiyse Allah rahmet eylesin, gozlcrindcn yaslar bosaldi. Bilmiyonim kac yasjndaydi, ondokuz yimii

yaginda falan bir vaziyette! Boyle oldugu haldc sanldi bcni kucakladi, gekti gitti yavrucak.

«-

Oglum

seniz,

Onu

Kayinvalidem bana dedi

siz gencsiniz,

50k

gencsiniz!...

bir tarafa birakin.

Ama,

siz

daha cok gencsiniz, kendinize bakmak-

Cok

iyi bir

zamanki,

diisiiniise

dusiinii§, asagi-

gore kadmcagrz cok

kadmcagizdi. Beni de cok severdi.

Cok

iyi

kibar

hanimdi. Eski hammlar!.., onlan nerde bulursunuz efendim? Neyse,

«Onun

iizeri altinla

Kizipila.

(yani benim

yerlesfirsiniz orada. Bizi

hamtmmla) egcr rahat ederseniz

cagmrsiniz biz geliriz

Yok

size.

egcr biz rahat

edersek Avrupa'da, siz bize gelirsiniz!...» Bundan daha dogru bir sey olamazdi, «pek dogru» dedim. «Hakkiniz var, oyle yapahm!

O gece alelacele bu

vaziyetten haberdar olan birkac ahbap geldiler.

Bazi seyler satabildim evden bunlara. Yatak

odamdaki

haliyi satmismi, dolabi salmi§im

odam

kaldi.

Fakat yatak

da karyolam kalmis. Simdi,

karyolanin kalmasimn sebebi var. Gayet biiyiik ve cok pahah sey.

almak isteyenler var

almak

etmisti. Butun'b'iil'uf.

islenmis! Bir taiafinda Ferdinand'iii taci,

istemediler. Istiyorlar

Yalmz dedigim

gibi h'a'ya

ama, «alacagiz» diyemiyorlar. Hem-:

almaktan cckiniyorlar. Hissiyatlarma dokunuyor, diger taraftan da az'bir para teklif clmeye cesaret edemiyorlar. Ben Bunlaii da gordiim ha!...

Ama iukasindan baska dalia neler gordiim Soma

onlan da scjyliyecegim!...

ha-zulandim Polis Mudiriyctine gittim. Birinci Sube Miidilrii

Omer Bey

vardi.

bendedir...

Haia hatinmdadir. Siyah kalpak bajinda, Anado-

cikmak icin!... Pasaportum haia Pasaportumu aldim. Cok ntoik beni kabul etti, efendiden bir

adamdi. «- Nereye gitmek istiyorsunuz?» dedi. «- Misir'a* dedim.

amma

Onu

cok pahah seye ucuz para vermeye

«- Misir'a» dedi, «gidemezsiniz! Gitmeniz icin biz size pasaport ver-

emeyiz!»dedi.

«-Niye?» dedim. «-

Bizim aldigimiz emir budur!» dedi.

Misir Hidivleri de Sultan rirler, icirirler,

bunlann

belki

ederler ama, bize

aldim. Baktim

km oldugu icin O'ria ver-

Italya'yi niye

mis. Ben^de evienirken

Muhte§em

Ha in id

kaymvalidem bana hediye

bir sey,

etti.

Gayet kiymetli

Tasavvurun fevkinde. Sonra Bulgar Krali

yediliayal

ben de yardim goruriim. Binaenaleyh Misir'a gitmeliyim. Halbuki Sultan Hamid'i yikmak icin para verirler, yardim -

Alman imparatoru Hamid'e vermi§. Hediye etmi§.

Kayinvalidem de evienirken Sultan

Hamid alcyhinde isyan cikaranlan Ve ben de Misir'a gidersem, -hepsi

para verirlerdi.

Kayzer VVilhelm,

Sultan

,

Simdi bu emri verenler neyi dujiihmUsjer ona bakalim. Ciinku vaktiyle, Sultan Hamid'e isyan edenler hep kacip Misir'a sigimrlardi.

utaniyorlar, ahbaplarim. CUnkii byle bir karyola ki,

bir §ey.

bana hediye

diger tarafinda Osmanli taci! ... Miithis pahah. ettiler,

ki,

kimse be§ para yardim etmez. Neyse «peki» dedim, care yok «0 halde» dedim «ltalya ya gitmek iizere:»' :

sSyledim, Vallahi bilmiyorum. Fakat tanicikmak^

uzereyken kimse yoktu,

;

1

icin

icin* dedi, «Biz Arnavutluga gidclim, yerlesmege calisahm. t§te

Misu'a gidiyorsunuz.» Ciinkii ben Misir'a gitmek istiyordum «gidin

Misir'a

Kapaklannin

oldugum

lu'dan gelmij herif. Pasaport alacagiz,

ama,

gelir

yukan kirk-kirksckiz senc evvelki hakhydi.

gidcr-

izdirap...

cocuga nasd bakarsiruz! ...»

Hakhydi. Size bclki luhaf

siz

Bu cocugunuzu ahp

90k sevdigim cocuktan mahrum olmaklan duyacagim

tan acizsiniz

bir

ki:

iW

Ferdinand yok muydu? Otuzala parcadan murckkep bir tuvalet takimim Sultan Hamid'e hediye elrhij, Sultan Hamid de kizina yer-

Omer

Bey'i yalmz buldumV Onun'efendi-

liginden, kibarligmdan isttfade ettim.

Dedim ki:

:;.,.:;;/.!'.

1,

KADIR MIS1R06LU

166

Omer

«-

Bey, Allah aismarladik, Gidiyorum. Bana son bir

iyilik

Benden de sana bu hediycm olsun!» dedim.

yapinl

Gayct

gtt'/cl

tabakam vardi cebimde. Cikardim, kendisine ver-

bir

dim. «- Rica cdcrim kabul et vc

bana

bir iyilik et!

Ben

Misir'a gitmek

is-

tiyorum!»

Adamcagizin gozlerdoldu. «-Peki.»dedi.

Emir vcrdi baska

git!...

Bu

bir pasaport.

Bak

«- FakaL» dedi.

Misir'a diyc yazdim. ttalya tarikiyle Misir'a

ikinci pasaportla...

«- Fakat» dedi,

«bu

ikinci verdigim pasaportu sakla,

gosterme! Bir kcre Halya'ya portu

ne yaparsan yap! ttalya

yirt at,

kimseye

halya'ya cikliklan sonra, birinci pasa-

git,

tarikiyle Misir'a

dedigimiz pasa-

portu cikar onu kul!au» dedi. Miiliriinii basti.

lim.

Cok samimi

§ehzade

Bu

iyiligi yapti

bana

vedalasUk. Ciklim.»

Mahmud

Omer

Bey. Tc§ekkurler

et-

98

§evket Efendi; Birinci §ubeden pasaportunu

aldiktan sonra cercyan eden hadiseleri anlatmaya soyle

devam etmekte-

dir.

«

Babami gormek

yanmi§ su

orasi.

mu olmu§,

istcdim.

Babam ayn evde

ne olmusj...

Babam

ne goreyim azizim, bir manger

yagma

elliriyorlar.

o

garibi

otuiuyordu. §imdi

Komur depoBahama gittigimde

Ortakoy'de Fcriye Saraylan vardi cskiden.

i§te!.,.

orada otururdu... orasi!

Yagma

ve

hucumL

Ahaliyc

Evet efendim, hem de polisin himayesindc!...

ikide bir hamiyetli, devletlu

Haydar Bey dcyi§im onun

icin.

Onun

(!)

!§in

beyefendi Vali Bey,

gondermis. oldugu polislerin

himayesinde ve Te§kil3t-i Mahsusa'ya mensup husust

gizli

adamlann

§EHZADE 'MAHMUD SEVKET EFENDJ 98

-

Merhumun kendi

bandindan.

s

i

ihtiva

(1903

eden vehususf arjivimizdenjahfuzbulunaii teyp

Vatandan

1973}

gikarildi^i sirada

giymeye doyamadigi

Bahriye (iniformasiyla

KADIR MISIRO&LU

168

OSMANOeULLARI'NIN DRAMI

169

yardimlanylababamin evini yagma cdiyorlar. ValUihibdyle!... Babam nc yapsin!?..

Sinirlt, asab?!..

Daha ya§h oldugu

oldugu vaziyellcr ba?ka, cski vaziyellcr ba§ka...

icin

O'nun

«-Pekaiai... Allah gttrrh[i$

muhakkak

bir metre var, yerdcn

de

elli

birisi,

altmi? santim ytiksekliginde

giimu§ bir kutu. Biliyorum, labli ben nc oldugunu.

Bu

da neydi?

bclki -tslanbul'da kaldi

mi

sjjimdi

diikkiinlaniida kimbilir!? Mlirekkcp lakimi, yazi lakimi. altin,

de

murassa. Allah

bilir kiyineti

agir. ^iinkii icerisinde

makina

antikaci

Hcpsi

billftr,

nedir? Nasil talimin edebilirim. var,

muzika

nasil kaldirdi. Hayretier icerisindeydim,

var,

cok

agir.

GSyet

Herif bunu

akhtna si&mazl... Bizim Ka-

rakoy hamallan kaldnamaz byle kolay kolay efendim!... Pekala

Dayanamadim

basi terlemiz biradam!

ust.il

birader. Derlial herifin yakasina

«- Behey, Allah'lan

korkmaz, urahmaz misin, nereye, nedir

gotDrdugiin?» §a§irdi. O, agirhkia beraber arkasim ddndli, ylizUme

Dedi

v.s.

etsin!...»

lste v.s.

cdip gidiyorlar.

Ben fukara adamim>

de fukara bir adam «- Fukara ol

hiili

dedi. Tabit kandtracak beni. Hie.

mecburdum.

Zira, miiddct 24 saat. Iki pasaport aldim ya! italya'ya gidecek vapur anyorum yok, yok, yok!.. En nihayet Laid Triacic Kiim-

panyasi'nin San

Remo

vapuru

muydu

ol

neydi.

Oyle

birjey, yazih bun-

lann hcpsi bende. Bir yuk vapuru

Mc uk... 1200 tonluk bir ydk vapuKargobot dedikleri Ondan ba ka yok. Pekala!.. Fakat Kargobot 5

ru.

insana bilet vermez, yolcu vapuru degil efendim. lifak ettik,

kapiamn kamarasnn

En

nihayet kapianla

kiraladik. Saat bes. bucukia

Vapur iste, yUk

veda

it-

ettik bi-

alryor, yiik gemisi!

Jurdan burdan sagdan soldan falan derken gece saatonikiyi bulduk.

On

ikide tstanbul'dan kalktt. Gece...

gunU sabah Canakkale'den geciyoruz, o

acilar!

Canakkale

Harbi!.... Dortyiizbin $ehidimiz yatiyor orada!... Neyse yava§ yavas. Canakkele'yi gectik. Ertesi gun Izmir'e vardik. Tiirk Gazetecileri geldiler...

yoktu onda.

ama adam

beraberler...

kiiciik cocugu hazirlamis. onlar gidiyor, bizim da hazirlanmis, Efendim saat beste sokaga cikum. O gun cikmaga

Ertesi

yagma

annem, babam, hep

Evi yagma ediyorlar, cikum evime gittim, ne yapabilir-

Evde de kaymvalidem refika

ki:

«- Bak, beji almazsam, ba§kalari abyor.» dedi, «g6Y iiyorsun,

dedim.

dim.

zimkilere, yoilandim gittim vapura.

sanldim,

bakti.

Aglasmalar

Yu-

suf tzxeddin amcam, kii^uk karde$i olan babama, bunu hediyc etmi§,

vermis Efcndim! tccrisinde

Aldim, babama vefdim.

Qildrracakti!... Nasil

olup da (Mmedi orada. Bir bakttm o kalabaligjn icerisinde herifin

yolunu acik

«- Hissiyatimz nedir

behey herif J»

efendim?» diye soruyorlar. KUcOk, zipciku bi-

risi:

«-

Ccbimde ikiyijz Tiirk kagidim

var,

vereyim

alir

misin,» dedi.

Dedim: i§e bak,

ama

herif

gene otekilerc nisbelen biraz namuslu

cikti

«- Allah'tan kork! Hissiyatim ne olabilir.

birader!....

Diisuhdum hani

bir sanij'ecik,

Benim

para almayacakhm. Babama, istedim

Biliyprdum

ki,

ki,

olsaydi Vallahi birakacaktim,

O'na ku§Uk bir yardim edeyim.

benim babam fukara adamdir. Suadiye'deki

bir evin-

Onu da borcla, harcla adamm dedigi dogru, cunku ahp gide-

deii'ba§ka hie' biqeyi yoktu babamin. HicJ a!mi§tL Du§undiim ki, hakikaten cekler birader.

Alma etme diyen yok, polis himaye ediyor efendim!

Ben senin gibi adamdan baska neyim?» dedim, «defol kar§imdan vallahi seni denize atanm! ..»

Bunu

gazeteler yazdi

o zaman. Evet, nhtundayiz tabi?. Diger bir.. kumpanyanin vapuruyla ailemizin diger fertleri, babam, Selim gfendi v.s. Onlar da gelmisler. Benim vapur daha evvel geldi, yanasd! pnlarm vapuru da geldi yanimiza yanajh. Simdi, ben bu vapuidan Bteki vapura" gecmek, babamla, annemle gorii§mek, konu§mak istiyorum'.'fki yapur

yanyana. Arada kusuciik bir iskele var.

O

iskeleye polis' beni'

,

IMA KAOJR MISIR06LU/

170

birakmiyor, obiir vapura gccmck

ifin.

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Tasavvur edin,

bir tahta

Sonra gazeteci gctmis, de, bcnim

parca-sina dahi beni birakmiyor.

his-

siyatimi soruyor. :

ledilecekdr.

,Ncyse. Evvcla babarmn vapuru kalkti. Sonra biz kaiklik.

Ben

iabii

guvcrtedeyim, asagiya kamaraya inemiyorum, Bogulmak gcliyor zamaft tabfi astim basiabgim yok ama, sinirimden,

icimdcn.

kederirri-.

den, hissiyatimdan deli gibibir agagi biryukan kargobot'un iizerinde

geziyorum.

derkcn Giril'e

Pckalii,

gitlik. Ha" size

halmmda

dcgil,,bir

polis komiseri de rcfakaiirne takildi. Fakat ne diye takildi, niyc takildi. nesi, bugtine

bir kalpak

Ne

mi'.'

kadar hala anlayamadim bu

vapurun iccrisincIcL.

Vc

bana da

bir

igi.

Baijinda

O

adamcagiz

tesadilfen kaipagi

giivcrtcsindc.

zarnari

Kuvay-i Milliycciler kalpak giyiyorlardi ya.

kafama

Kandiye biliyorsunuz

gccirdi.

Giril'te.

i§te

Kandiye'de vapurun

Orasi

Rum. Beni

gtfren

o!...

Kemalist, Kemalist!...» diye iizerime yihumiyc kalkmaz-

mi? Ben Kemalistlerin hismina ugrami^im, bu sefer.de Rumlann

lar

hismina ugrayacagim. Allah, Allah! Zor beta kendimi kurtardim, vallahi.

Ncyse oradan da ga, fictina

kaiklik,

Lie.

gun, ue gece denizdc, dch^etli bir dal-

kiyamct icerisinde. Sicilya'ya

gittik.

Sicilya

Adasinda Katan-

ya'da bir gece kaldik. Sonra Katanya'dan kalktik. Sicilya Bogazi'm

gecerek Napoli'yc vardik. yiye, cunkii vapur gSyet

Tam

ku^uk

mulebaki kismini anlatmakta, Misir vizesi alabilmek

Roma'da kar§ila§tigi

Nermin -

-

Mehmed

Selim Efendi

(Sultan Abdiilhamid Han'in en biiylik oglu,

1872 yilinda Istanbul'da Dolmabahfe Sarayinda Bedrifelek Kadm Efendi'den dogmus 1937 ydinda Beyrut'un banliyfisu Ciinye'de Mmus. Sam'da

3

-

Sehm Camii

Mehmed

Scrifi'nin

avlusuna gomulmiijtUr.)

Ziyaiiddin Efendi

(Sultan Resad'm oglu, 1873 yihnda istanbul'da dogmustur. Cilt hastahklan miitahassisi ve tiimgenaral'di.) -

Mehmed

Seyfeddin Efendi

(Sultan Abdulaziz Han'in oglu, 1874 tarihinde istanbul'da Bcyrut'da vefat ederek, Sam'da Sultan Selim

Camii

Serifi'nin

dogmus avlusuna

gSmulmii§tiir. Tumamiraldi.) giiclukler, Misir'daki liayatim yirmi-yirmibes. getirtilen

Suitan'ia acikli buiusmalarmi ve nihayet Nasir iarafindan

Ayni leyp bantmdan.

Abdiilmecid Efendi

Turkiyc'ye kabul edilmediginden Mcdine-i Miinevvere'ye nakledilerek orada defnolunmustur.)

4

»"

sene sonra Arnavutluk'ta usera fcampmdan giiclukle buidurup

99

-

bir hafta siirdii. Miiihis, dcnizleri yiye

yiik vapuru, ne olacak!

§ehzSde Mahimud §evket Efendi, bundan sonra seyahatinin binbir isdirapla gecen

kizi

1

(Son Halife, Sultan Abdiilaziz Han'in oglu 1868 yilinda istanbul'da dogmus, 24 Agustos 1944 tarihinde Paris'te vefat etmistir. Na' S1 uzun rauddet tahnid edilmis olarak Paris Camii Serifinde bekletildikten sonra

Sultan

Bayagi hiicum cdiyorlardi vapura!...

icin

3 Mart 1924 tarih ve 431 sayili kanuna istanaden yurt disina cikanlan Hanedan mensuplari sunlardi:

2

Rumlar. «- O,

(dramatik) tabloyu zihninizde, tamamlayabilirsiniz!...

kocaman

kalpak alip gclirmez

diye giyeyim, vcya ne diyc giymiyeyim? Liizumu ne bu kal-

pagin yani,

Sirf bir misal kabilinden naklettigimiz bu, bir tek Sehzade'nin yurd

disma fikanliji csnasindaki, haksiz ve gaddarane muameleleri digerlenne kiyasla bu mevzudaki gercege intikal edebilir ve bu hailevi

sflylemeyJ unultum,

ben gece tstanbul'dan cikarkcn, gimdi adamin ismi

Neyin

171.

Misir'dan cikanlmasi iizerine Fransa'ya yerlesmesine iniiteallik yiirekler acisi hadiseleri lafsil ve hikaye etmekledir ki bunlar ilerde -kismen- nak-

5

-

Burhaneddin Efendi

(Sultan Abdiilhamid Han'in Sehzadelerindendi. 1885 yilmda Istanbul'da Yildiz Sarayi'nda dogmustur. Cumhuriyet ilan edildigi

Yurd

dl 5

ma 5 ikanlan lehzadelerden

Sultan Abdiilhamid Han'm

iki

oaiu:

Abdurrahim Efendi (sagda) ve Sultan AbdUlaziz merhumuh oglu Suvket Efendi'nin oglu Cemaleddin Efendi (solda).

-'

'j

Sultan AbdOlmahid Han'm en biiyuk oglu Yurt disina cikanlan sehzadelerden

MEHMED SELlM EFENDI

Sultan Resad'm oglu

(1872-1937)

iUnsi

~ Yuri disina

cikanlan jahzadelerdan

Omar HHmt

Efendi (sagda) ve

-.

Sultan AbdOlmahid

Han'm oglu

Ahmed Nureddin

Efendi (solda).

KADIR MISIROGLU

174

sirada Avrupa'da seyahatte bulundugundan,

Amcrika'davefaetmig, cenazesi §am'a

gotiiriilerek Sultan

avlusuna dcfncdilmi§tir. Deniz albayi

Scrifi

san'atkSr ruhlu bir adaradi. Alaturka

OSMANO&JLLARIWNDRAMI vatanma dOnememi§tir,

idi.

12

Selim Camii

vc alafranga musiki de gercekten

(Sultan Abdiilhamid

13

Han'm SchzMcIerindcndi. 1878

yilinda Yildiz

II.

etmigtir.

7

soma yerlegtigi Bulgariliava hucumu sonunda vefat

Cihan Harbi esnasmda

bir

Efendi

14

{Sultan Abdiilhamid Han'in §ehzadelerindendi. tstanbul'da 1878 yilinda Yildiz Sarayi'nda

dogmu§, vatandan pikanldiktan soma Fran-

sa'ya yerlesjnis, vc orada oimiislur.)

8

Ahmed

-

(Sultan

Murad'in

Omer Hilmi

-

Selahaddin

10

-

-

idi.)

Abdiirrahim Efendi

(Sultan Abdiilmahid Han'in S/ehzadelerindendi. 1894 yilinda Yildiz

Sarayi'nda dogmu$tur. Yuri di§ma cikanldiginda albaydi. 20 bir otelde zaruretten intihar ctmi§

Ocak

ve Bobini

Abdiilhamid

•

Abdulhalim Efendi

(Sultan Abdiilmecid'in en kticiik oglu Siileyman Efendinin

§ehzadcsiydi.

1894 yilinda lstanbul'da dogmustur. Yurt disma

siiruldiigundc piyade albayi riitbesine haizdi.)

Efendi

Han'in

Sehzadelerindendir

1901

de

tstanbul'da Yildiz Sarayi'nda dogmustur. Bir miiddet Roroa'da ikamet etmis, bilahare Paris'e geperek orada 1945 yilinda vefat etmistir

ans te Bobmi Musliiman Mczarugmda medfundur.)

H

-

Mehmed

Abdiilaziz Efendi

(Sultan

Abdiilaziz Han'in oglu Scyfeddin Efendi'nin Sehzadclenndendir. 1901 yilinda tstanbul'da dogmustur. 1975'leFransanm Nice §elirindc vefat ctmigtir.)

17

-

Mahmud

(Sultan

§evket Efendi

Abdiilaziz

Miisluman Mezarhgina g5mulmu§tur.) 11

Ceinaleddin Efendi

Ahmed Nureddin

(Sultan

1

1886 yilinda

Vatandan ayrdi§i sirasmda piyade albayi

1952 tarihinde Paris'de

Mehmed

f

Efendi nin

Efendi

Mehmed Resad'm § ehziklelerindendir.

tstanbul'da dogmu§tur.

-

15

oglu

SchzMclcrindcndi. tstanbul'da 1871 tarihinde dogmu$tur. Yurt di§ina

(Beginci Sultan

Ffiruk Efendi

tuggeneraldi. 1947 yilmda vefat etmi§tir.)

c lkanldigina piyade albayi riitbesini haizdir.)

9

Omer

(Sultan Abdiilaziz Han'in Sehzadelerinden Sevket Efendi'nin ogludur. 1891 yilinda tstanbul'da dogmustur. Yurt d.jina suruldiigUnde

Niliat Efendi

Bc§inci

-

dehgctli bir vatan hasrctiyle kivranarak vefat etmis vc Kahire'de defnolunmuslur.)

Mezart Sofya'dadir.)

Ahmed Nuri

-

W it

Mezari Bobini Miisluman Mczarhgindadir.)

(Son Halife Abdlilmecid Efendi'nin ogludur. tstanbul'da 1898 yilinda dogmustur. Yurt disma siiriildiigunde piyade yiizba 5 is. idi 1969 yilmda Misir'da Datala denilecek

Sarayi'nda dogmu§, vatandan aynldiklan stan'da

IBS

: '

yilinda bir otelde zaruret icinde

lat ctmisjir.

Abdiilkadir Efendi

-

Efendi

(Bcjinci Sultan Murad'in oglu Selahaddin Efendi'nin ogludur 1,895 yilmda tstanbul'da dogmustur. Hassa Mizrakh Siivari General! Sonradan ycrle 5 tigi Paris'te 1973

Fevkal&dc zevki ve

bir vh'tiiaz'du.)

6

Osman Fuad

-

Han'in

oglu

Scyfeddin

Efendi'nin

Sehzadelerindendir. 1903 yilinda tstanbul'da dogmustur. 1973 y,h basmda Fransa'da Bagnols. S/ceze

kasabasmda vefat etmis orada ...

somulmiitiir.

IS

-

Ali Vasib Efendi

(Be 5inci Sultan

Mehmed Resad'm oglu

Selahiiddin Efendi'nin oglu

KADIR MISIROSLU

176

OSMANOgULLARI'NIrJ DRAMI Seyfedcliti Efendi'nin ogludur. Istanbul'da

(Sehzade 1966 yihnda vefat

elmistir.)

Mehmed Cemaleddin Efendinin ogludur.

yilinda dogmustur.)

20

Mehmed Abid

-

(Sultan Abdiilmahid

Efendi

28

Han'm ogludur. 1905 yilinda Istanbul'da Beymfda vefat etmis, §am'da Sul-

dogmustur. 8 Aralik 1973 larihindc tan sclim

CamiT §erifi avlusuna defnolunmugtur.)

-

-

(Bu da Sehzade Cemaleddin Efendinin ogludur. Istanbul'da. 1917

(Sullan Abdiilharaid Han'in oglu

lige

Mehmed

Seliin Efendi'nin

mensub oldugundan vatandan cikankhktan sonra Dogu

Turkistan'da (imitsiz bir

istiklal

miicadelesine girismi?,

maruz

kaldigi

muvaffkiyetsizlik iizerine Amcrika'ya yerlesmijiir. 1935 ydinda

New-

York'ta bir otelde intihar ederck, orada gdmulmustiir.)

22

-

Mehmed NizaraMdin

(Sultan Abdtilaziz Han'in oglu

-

Mehmed Nazim

etmistir.)

Efendi

(Sullan Resad'in sehzadesi Dr.

-

(Dr.

Omer

Mehmed

Ziyaeddin Efendi'nin

Fevzi Efendi

Mehmed

Ziyaeddin Efendi'nin digcr Jehzadesidir. Istanbul'da

1912 yihnda dogmustur.

26

-

Burhaneddin Cem Efendi

(Sehzade

Burhaneddin Efendinin ogiu Tevfik Efendinin

SehzSdesidir. Istanbul'da 1920 yihnda dogmustur.)

27

-

Mahmud

Alaiiddin Efendi

Mehmed

Fahreddin Efendi

Abdiilhamid Han'in oglu, Burhaneddin Efendinin §ehza es,d,r. 1911 yihnda istanbul'da dogmustur. lyi bir ressamdr. Amenka'da vefat elmistir.) -

Osman

Hiisaameddin Efendi

Ertugrul Efendi

(Sultan Abdiilhamid Han'in oglu Sehzadesidir. 1912 y,lmda istanbul'da

Burhaneddin Efendi'nin

dogmustur. Halen

yasamakta ve

ogludur. 1910 yilinda Istanbul'da dogmu^tur.

25

-

(Abdulkadir Efendinin diger bir Sehzadesidir. Istanbul'da 1915 yihnda dogmustur.)

32

Efendi

Yusuf tzzcddin Efendinin ogludur.

1909 yilinda Istanbul'da dogmus, ve 1935 ydinda vefat

24

30

(Sultan

(Sultan Abdiilhamid Han'in oglu Abdulkadir Efendi'nin ogludur.

-

(Sehzade Abdulkadir Efendinin ogludur. 1914 yihnda Istanbul'da dogmustur. Halen Viyana'da yasamakia ve doktorluk yapmaktadir.)

31

Orhan Efendi

1908 yihnda Istanbul'da dogmustur. Halen Paris'te oturmaktadtf.)

23

Necib Ertugrul Efendi

Abdiilkerim Efendi

ogludur. Istanbul'da 1906 ydinda dogmustur. Meslek Itibariyle Asker-

istanbul'da 1916

Siileyman Saadettin Efendi.

yihnda dogmustur.)

29 21

177

1904 yilinda dogmus.

New

York'ta

ticaretle mesgfil olmaktadir.)

Mehmed Nam ik Efendi 8 V Mehmad Re5ad " <* u me ?"", ° ' J 33

-

'

1 H'lmi Efendi'nin 1914 ydinda istanbul'da dogmu 5 .ur. 1956 y.hnda Nasirtn zindamnda vefat elmistir.

c Sehzadesidir.

-

Bunlara ilaveten o gun icin hanedan reisi olan Sultan Vahideddm'in yegane Sehzadesi Ertugrul Efendi ve kizlan Clviye, Sabiha Su tan Efendiler ve diger bendagam ile vatam daha onceden terkefmis Dulunuyordu. Ayni sekilde Ferid Pa S a da Mediha Sultanm cocuklanyla bu kanundan evvel gidip Fransa'ya yerlesmisti:

ogullari

Hanedanma mensup bu

erkeklerin

yam

sira bir

Osman-

de sultan

178

ICAEIIR

:

efendi»

cqcuMan

tabir edilen vardi.

misiroslw:

OSMANOGULfcAWNIN DRAMI

hanedana mensup erkeklerden dogma kiz

Bunlar da pek coktular. Misal kfibilinden biikacim zik-

redclim:

Sultan Efcndiler, Sultan Abdiilliamid Han'in kizlanndan Ze-

Fatma Naime,

kiye,

S*

Naile,

Hamide, Ay$e Sultan

SSdiye,

zme

179

ve hikaye etmek ayn bir mevzudur. Tabiatiyle pek dayamlraaz bir yatan hasreti ile yad ellerde vefat mi&t. Iclerinde tafsil

fakru zaruretten in.ihar edenlcri, mezar

Sehzade Selahaddin Efendi'nin kizlan Hatice, Fehime ve Fat-

ma

yasadiklanm

atdanlan, ailenin

iflcrdc

-

b.zzarure

5 eref

bulttnmad*

ve h ays iyetiyle kabili

icin !elif

Man?

Omer Faruk Efendi gibi vatana kabul cdilmekicn iimidini kesince «m e z a r „ a ko n u m ak uzere b,r zarf icindc bir avuc vatan topragi» ,

Efcndiler...

Bunlardun bu gun sadece §adiye

Sullan liayattadir

ve

kizi

Bidar Sultan Efcndi.

Sullan Abdiilhamid Han'in biiyiik oglu Selim Efendi'nin

Emine Nemika Sultan

km

Efendi.

Sehzade Abdurrahim Efendinin kizi Mihrimah Selcuk Sultan (Halen Misir'da yasamaktadir.)

§chzade kiye,

Mehmed

Ziyaiiddin Efendi'nin kizlan Behiye, Ru-

Hayriye ve Mihrimah Sultan

Sehzade

Omer

yard* Bu, alnbucuk asirhk diinyanm en sanh ailesinin ba 5 ,na gelcnlcr ne yazmakla biter ve ne de hicbir Turk ve Miisliimanm vicdam bu elim hadiselerin tekrarlanmasma tahammii! cdebilir Esascn boylc bir eserde bunlann - hakktyle - tafsil ve hikayesine ne luzum, ve „e de imkan vardir!... LQzum yoktur, cunkii bizim raak sadmuz, null! tarihimizin e „ sanIl safanallnm gcrfek o , an ve .mmctlenmizin cocuklan

^^

icin

yoktur, cunku onlar,,, Efencliier.

Hilmi Efendi'nin

kizi

1

ralcp edenieri

istanbul'da oturmaktadir. (1977 'de vefat elmistir).

Sehzade Abdiilkadir Efendi'nin

Deitfi

olmayaeak

mesgul bulunanlan,

-

Emine Mukbile Sultan

Efendi.

merhamet dilcnmek

bastomdan gecen

natal son derece guctiir. Zira onlar,

zarurete ragmen

-

-

degildir.

imkSn

binbir faciayi tarn bir ekilde § icine dustukleri cehennemi

seref ve haysiyetlerini korumakta hie kimseyte

tayaslanamayacak dereeede buyuk bir ahlak, salabe, gostermislerdir yas a m,slar, dertlerini kimseye 1

§ehzade ibrahim Tevfik Efendi'nin kizlan Arife Kadriye ve

Zehra

Kadriye, Ayse Fethiye vc Rabiii Niliifer Sultan Efen-

diler.

yardumyia elde edilebilmis

Efendi'nin kizi

§chzade Siileyman

Emine Naciye Sultan

Efendi.

Sehzade Yusuf izzeddin Efendi'nin kizlan Fatma, Jiikriiye ve

Mihri§ah Sultan Efendiler. §ehzade

Omer Faruk

Efendi'nin kizlari Nesli§ah ve

Hanzade

Sultan Efendiler.

§ehzade,

Efendi

Gbz yaslann. iplerine ak.tarak a S mam, 5 ard,, Bu bafamdan onlar

Mahmud

§evket Efendi'nin

km

Nermin.. Sultan

hatt.ndaki bilgilerimiz tesdduflenn

« s e n a r

y o p a r c a 1 a r , » gibidir H,c SUphes.z, bu eserde yer alan beyanlar da 6yledir. Tekrar edelim kibunta nakletmekten maksadnmz on.ar, okuyuculanm.za ac,nd,rmak deg.ld,r!... H,c siiphesiz acmaeak ve mcrhamete miistahak gfirUlecek olan aneak fatih ecdM, m ,z,„ bu talihsiz gocuklanna sovmeye hala devameden.aramizdakibedbahtlardir. •.: .i„\-i Simdi de gurbetzede Osmanogullan'ndan macerasmakisacatemas etmek istiyoruz.

bir

kaemm Hzin :

gurbet

.--~ -?>.::,[,.:'

ilh...

Fakat bundan

Bunlardan halen kimleriri hayatta bulundugunu, nerede ve nasil

m.z. alamad*.

flnee,

cok

ibretli

Bu da onlann

diger bir hususu beiirtmekten teidi?

gittikleri

yadellerden ecnebflereWnasd

:'

;m/

,180

:

KAPIR MISIROGW.

kar$ilandiklan mes'elesidir.

Buna

kcndi lrkda; ve dindaslanndan gdrdiiklcri o agir |)ijcrjn

1

-

hatu

kaydedclim de,

muamclc

ilc

bu ecne-

harekcti arasindaki azim fark lebeyyiin etsin!...

Son Halife Abdiilmecid

Efendi

disma

£ atalca'da

malumdur. Ondan yirmi dart saat sonra diger

§chzadeler bulabildiklcri vasitalarla, gccincbileceklerini iimit ettiklcri

Ma.

fclafctzcde Osmanogullan'na kar§i emsalsiz bir karjilama merSsimi tertiplemijlir.

Bey diyor

Bunu

bir gorgii gahidi olarak anlalan

Manavoglu Nevres

mlruz

lirnanina dcmirlemisti. Cumhuriyet-pcrver olan

birak klari ,

^^

umumiye

lle

gUne kadar

tar

yasama

"WU

haia inanmayan hayretten hiddcte, hiddettcn teessiire,

Simdi §ehzadeler, Sultanlar crkiyor ve aglayan, inleyen, hickiran

Ve

dehilen

ag^ W*»

§^zade

<"=»"

MtaA

imkanlS

diizcni kurmustu. Fakat

.962 yillnd a Nas.r taraftndan 24 Yunanistan'daki buyiik bir

Hukledn

tanzim ed Umi§ bir vekSietnameyi imzaiay.p vermeml

denyeyek, Rumlann malianna ei k„ymay , asarlami5t , §ehzade n>«d 5cv k« Efendi O'nun tanzim ediien

sted^n, kavradtg,

Beyrut halkinm rautemadi act alki§lan arasmda otellerine gidiyorlardi.

i

ohR

vaad eden M,s,r

raya cikmak icin emirlerine tahsis olundugu bir subay tarafindan ar/o-

leessurdcn gefkate dii§en Beyrut halki siralanmigti.

i lt il, alc ,

V„„a

Efendi TUrkiye'den c.kt.k.an sonra Orada var.,k„ ve cocuksuz hataron maU

Vabde Suitan'dan kendisine kalan Bunu Yunamstanta koparmay.

resnrer,

lunmusUi. Rrhlimda yer alan resmi bir ihtirara kit'asindan sonra

grripte binnetice

*?* Sere" Carai ****** anlatlIacak

yer.e 5mi§( ,

barb gcmisinin motorlari ka-

rahu kendini gosteimij, a9ikia bulunan

a^SSg

MaL r1Sevket Mahmud

•mrast,

bir

eden

felebtmn al.m ve fazd Fatih'in ve diinyaiara s.gmryan Selirn'in yuksek nastyeli haluk cocuklari, seiam size...»'»»

Fransa'nin Curnhuriyeltcn evvel haksever ve hiirriyetsever olan kibar

O

ehi-i saIibi

ki:

«Vapur Beyrut

§aijiran,

Kosova'da

yudumhr yagdiran Bayezkfin, isimlerine

Seridenn biia Uizum harb-i

diger bazi memleketlerc gilmi§lerdir. Bunlardan biiyiik bir kafile dc,

Bcyrut'a gitmijti. Bcyrut'un rniislim ve gayr-i miislim biitun halki, bu

^

idaresiyle harbsiz memleke.ler kazanan miitefekkir Orhan'.n asil

N.gbo.u ya

birlikte yurt

ile

cikanlanlarm Avrupa'ya miitcveccihen karadan gbtiirulerek Irene bindirildikleri

m

OSMANOtgUtMRI'NIN DRAMI

dair bir iki misal

i

s i„

bu

tekiifi

oT-

veka.etnaL

reddetm i§ u. Nastr,

ie nlyajll ha.as,ndTk2

"enaIm ' 5 OTabuna ^™^«-Busebepie 5 ehzade ye24

ZIT: arnnda Mrsri

™

'

terketmesi, poiis marife,i yI e tebiig edilmistl

2

ZavaT

Beyrut e§rafi

anda Beyrut mahjeri bir §ekilde kaynadi. konaklanm Osmanli Ailesi mensuplanna terkederek onlann

kojklerini,

istirahatlarmi temin

eylemek uzere'bu Hanedam adeta kapi§mi§ti. Bey-

rutlulann kani onlan otellerde gormeye tahammul edememi§ti.

Beyrutlulann sSdece Halifeleri'nin cocuklan felerirhizin

ve

idi.

YabizimL.

Bu Mle

I>rd..?!

Cunku

hie b,r devletin teb'as, degildi.

Hem hali-

hem de p3di§ahlanrmzin ve tWhimizi yazanlarm

BByle sastnrns

saga sola ko arke„ Franstz 5 Sefirinin kendisini

Sivrr;:

Ef n .ye takdtm

farethtasinc gi,mi5ti sefir -

et rais

bir nalde

LI Li Lit

m »>** «fi

ve kendisini k.z, Nermin Su.tan efendiyle

SociMarrdegil miydi?

SeiSm Size! At iistijnde bir devlet-i muazzama kuran Buyiik Osman'in necip cocuklan seiam size! Adalel ve asSyigle, hiirriyet

^^Bu^Franstzpasaportuydn. 100-Man»vosl» Nevres Bay

-

a.g.e. sh.

S>

-

Fakat cjiib-i dikk^planrsu 10

uiam'm'..

,

'162

I.',-!.''."!

idi ki; bunlarclaki milliyet

Demek

yazdmisb.

ki,

KAD1R MISIRO&LUV hanesinin kar§isma «

$ehzadesini kiziyla birliklc scrcf hie bir muracaal viiki

1 1

» kclimesi

ctmek

raisafiri

isledigi bir

yapmak

isliyor, I)u

olmaksizm kcndiliginden onlara

Osmanli maksadla

» olarak gostermis. bulunuyordu.

Bu

Osm

hfidiscdcn fcvkallide 1

mulchassis olan gehz&de sefirine,

bu

iyiligi

Mahmud

ijcvkct Efendi,

Fransiz

kcndisinc nigin yaptigini sormasi tteerine de §n cev-

abialiyordu:

ccdSdm Kanuni olmasaydi, hugun

«- Senin

bir

Fransa

mevcud

.

soylcycn Osmanogullan'nm dinindcn, dilindcn ve ukindan

sozii

olmayau

Kanuni'mn Fransa'ya

bir yabanciydi. Uslelik, larihlc

iyiliklc, biitun

hizmet vc

Osmanogullan'nm TUrk

iyiliklerin kiyasina

yaptig,

Milleti'nc karji ifa cyledikleri

imkan olmadig, asdcar degil midir? Boyle

ikcn bizim kundakdaki btgunah cocuklanna kadar bir gecede aziz valanlarmdan lard cltigimiz ffllih ccdadimizin bu feiaketzcdc cocuklanna ecncbilcrin

bu

-

bizim yuzumiizii kizarlmasi lazim gelen

-

bu- iki misalc miinhasu- dcgildir. tstenirse misallcri

bu alakasi sadece cogaltmak daima

mumkiindur,

Nasir'a gclince; O'nun Osmanogullan'na kar§i seyyiati sadece

§ehzade

Mahmud

$evket Efendi'nin

mabna mulkiine

el

koymak-

btidud tan ye Yunanistan'daki mirasnu elc gecirmck icin O'nu yakapaca

haricine cikartmaktan ibaret degildir. Osmanogullan'nin en kiymctli

sehzadelerinden

biri

olan

Namik

Efendi'yi nicbir alakasi plrnayan bir

lakim hareketle.rle alakali gostererek

OSMANOGULLARI'NIN ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN SAHNELER

SULTAN VAHIDEDDlN

Sultan Vahiddedin, evyelee de lemas edildigi uzere, hayatin, ehhfcedc goruncc Is,anbul'dan ayn.may, kararlaguirms ve bu maksatla ng,,z ta,, Kuvve„eri Kumandan, Genera, Harington a mUracaat elm 131,. Bu, ,ng,l,zler'„, aray.p da bulamad.g, ve - daha dogru bir jfadcyle . ydlardan beri pla„lad,klar, iki yuzlii siyasetin matlub olan neticesi id,. Bu sebeple, Istanbul ve Londra arasrnda telsizlerle .

ol-

mayacak[i!...»

Bu

II

bircr pasaport

lanzim cdiyor vo son derccc cemilckiir bir jesle de milliyetlerini «

anil

sozde rniislurnanlann bu adt davrarustandan s,zlamayacak vicdan ne vicdandrr!... Kizarmayacak yiiz, hakikaien ne hayas.z biryuzdiirf...

Fransa Cumhuriyeti, Miisliimaii Nasir'm yirrai

icinde yaka paca hudut di§i

dttrt saat

zindana atan ve O'nun hayatmm

hapistcson buimasrna sebep olan da Nasir'dir!

heyeeanli mcsajiar teaati edi.mis ve sonunda da Sultan Vahideddin'e arzusu-

nun kabul

edildigini bildirmijti.

Sultan Vahideddin, yanmda yegane Sehzadesi Ertugrul Efend. ve birkac bendegSn, oldugu halde, « a

M

.gamsmde bUkumdarlara mahsus mandan, O'na

.Hrastiyan memlekellcrde « p r e n s » « p r e n s e s » diye el

bazi tistunde tutulan Osmanogullan'na kar§, bizim veya Nasir gibi

bir

1 a y a , isimli tngiliz harb merasimle ka^,la„m, st , Gemi ku-

nam™ «Ho geldinizj. demisti. Hemen o 86 "* hMSe tU(U " d ""- -* "^-sine

ingiliz Krai,

KSg?

§

Sultan Vahiddedin, yola 9 ,karken nereye gidecegini dd unmus 5 ve plan.am, degddi. O'nu 5 bir miiddet el atada ve g8z bapsiade tutmak lste yen Ingilizler, kendisine Mala Adas,'n, lelkin ve tavsiye elffler

Cllnkfl buras, bir

mustahkem bir Ingiliz ussuydu. Bu hususta her-hangi' karar ve haz,rl,g, olmayan Sultan Vahiddedin de simdilik

-bulavayeyeuytekgj Kasim 1922'deMatoAda s ,'„ae,km,Jt, A hk dCV et rCiSi USUl veica P la'™ *»» kai^danan Sultan v SO!!!! l ada umuml Vahideddm , Valisi Maresal Lord Pljimer, Ingiliz Krai, '

',

W

OSMANOSUtMRl'NlN DRAM!

Osman

KADIR MISIROSLU

184

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI namma selamlamis

—

«

ve:

zaman huzura kabul olunmam.slardn-.

Misafiretiniz adamiza vc sahsen bana seref verecek-

Majeste Krai ve fmparator'um, her

tir.

tiirlii

Saray.ndak. tesrifat usulii derhal

e

Krali ve

tngiltere

mde

Denizasin Dominyon-

rein

lann HUkiimdan ve Hindistan tmparatoru. Hazretlcri'nin

hakkimda gbsterdikleri

aliika

asil

ve

Sultan Vahideddin Malta Adas.'nda boylecc

misafirperverlikten

,

lundugumu tekrar arz ve

muhafaza etmegc azmetinis bu-

te'kit

ederhn."

101

karsibguu vermisti.

Sultan Vahideddin Malta Adasi'mn; Sclima Kasabasi sahillerinde bnlunan eski bir kalcnin surlanyla kusstllmis Pini Kislasi'na ycrlestirilmisti.

vazifeli ingilizlcrin ikameti icin

Burasi Adadaki

hazirlanmisti. Sultan Valiideddin'c denize nazir sekiz odali bir kisim edilmisli.

tahsis

Buraya oglu Schzade Ertugrul Efendi,

agasi, Serlabib Nes'et Pasa,

Sinop Mebusu Ziihiis Bey baska bir

tiitiinciibasi,

kalabahk

deddin misli.

teskil

Mabeyinci

ile

Omer Yaver

iki

harem

Pasa, Eski

-

eski diizenin az buraya ad.rmn, ait* andan i.ibaren sdalma ia basta.st, Vatamndan ve Site eftadmdan aynlnus.t. Yanmda oglu Ertuuru. Efendi'den baska hicbir yak.m yoktu. "Bir nevi esarete ve kalcbemlige benzethgi bu misafirlik Sultan Vahideddin'i daha dk gunden sikmaya baslamis ve O'na pek agir gelmisti.

? ok kurulmus olmas.na ragmen

pek miitehassisim. Kendilerinc tesekkiiratinii iblag buyurmanini rica eder ve Tiirkler'in Padisahi ve tslamlann Halifesi Slfatlanmi kat'iyen

bir nevi

usuller dairesinde kabul ediyordu, Ustehk bu vali Turk asc.lar leminine kadar O'nun is.iraha.i eunden gelen herseyi yapmisu.

Vahideddin de:

—Hasmetlu

las

Orada da aynen Osrnanh

te'sis edilmisd. Sultan Vahideddin e Si r olarak bulundugu Maresal riitbesindeki Ada Uraumf VfflMnJ dani huzuruna Yddiz Saraymdaki

emir ve arzu-

lanmzin ifasma beni me'inur buyurmuslardir» demis Sultan

«

Zira,

? Metl 1

P °" ?e

6„,er vf'"

^

-

*™

d " ra leSe "eSine " 1?id kemiren hiCran

""

P**"

Ba«

M^yinci

* Cte

8ibi

hk

^

'

ke -

"

Pa |a> Sehzade Cem facias.n.n deh5etini 5U laykyle a„l, y „ r „ m Benim i|e(i ced

aJlda

.

y

dasHnr'diyeinledi.""12 hizmetine bakan emektar kalfalardan

Bu

seccMecibasi, ibrikdarbasi ve berberbasiyla buyiik

cdcn maiyyetiyle

dalra ilk giinden ilibaren hie

Halbuki adamn miitecessis

birlikte yerlesen

Sultan Vahi-

halkindan baska bir de Avru-

pa'dan ve hatta Amerika'dan kosup gelen bircok muhabir O'nu

Avam Kamaras.'nda kendisine resmen

bir tahsisat

aynlmas, mevzuubahs edilip de, kuslah bir ingiliz meb'usunun:

Bu Turk Padisah.nm ii2 den y

"-

kimseyle goriismeyi kabul etme-

yerli

arada ingiliz

ZlnQ« :

z ya„,

,

a

T

Para

fazla

kans, vard.r.

^M'™?" '—da

busbutun elem ve kedere gark etmisti.

»

On-

sarfettigi be-

deddin'in kimseyle gBriismeyi kabul etmemesi yuziinden O'nun adaya

Ciinka kendisi . boyle b,r talebl olmam, § , re'sen O'na bir tahsisat aynlmas. mevzuubafc edil ra i i. Halbuki S( bdyle bir ey kararla

gelisiyle tesadiifen basgdsteren biiyiik firtinayi ballandira ballandira

Vah,dedd,nbunu kabul edebilecek

grirmeye ve bir miilakat lemin etmeye can atiyorlardi. Sultan Vahi-

gazelelerine haber vermekle

iktifa

nm

5

102 101

-

Tank Miimtaz GOZTEPE

Gurbet Cehennemindc, Istanbul,

1

-

969, sh.

Osmanogullan'mn Son Padisahi Vahideddin

-

Tank Miimtaz GOZTEPE

-

§lm lsa

bir .iynette degildi.

eden bu rnuhabirler, hemen hi? bir a.g.e.

bile

Bunun

S„Z

son*,-

sh 22

20

I

KADIR MIS1RO&LU

,.,){»

"187

tan pck cok rnisalinc gShid olunmustur.

Adaya

gelisjnln uclineii guniindc idi ki, lngiliz

Makarm'ndan diginc dairdi. "-

lial'cderefc

Hilafet

ycrine Abdiilmecid Ef'endi'yi nasbcyle-

Bunu duyar duymaz. son

Beni ancak

Umumi Valisi, ken-

TBMM'nin O'nu

disinc Istanbul malirecli bir haberi arzctti. Bu,

detect; hiddetli bir sesle:

zis.anim

rsiiivekkil-i

hall

edebilir,"

'

demistir.

Malla Adasi'nda imkanlarma gore ycni bir diizen kurarak yasayan Sultan Vahideddin'e lngiliz

Umumi

Valisi digcr bir

gun do o zaman

Hicaz Krah bulunan §erif Hiiseyin'in kcndisini mukaddcs bcldclcri ziyfiret icin

"-

davct eltigmc dair bir telgraf

Emir-ill

rnii'minin,

misaflrllglne

davet

gctirdi.

Bu

telgrafta:

urnum tslamlar'm imami,

Efendimiz Hazretlerini Ka'be-i

kullari,

Hiiseyin

ve

Halifesi

Yeryiiziiniin

Dindarane

eder.

Hicaz

Krali

muazzam

Muazzama'mn

mebutiyetle

bir

hak-j pay-i jahanelerine yiiz surer." denilmekteydi.

105

Hakikatte, § crif Hiiseyin'in telgraftnda bahsettigi « s a d a hicbir alakasi yoktu.

malum

hareketlcrle

Daha evvel Osmanh

ka

t»le

Devleti'ne kar§i girigtigi

bunu actkca orlaya koymus. bulunuyordu. O'nun "Hilafet M a k a m 1 "ni ele

maksadi, hi? siiphesiz IX

asil

gecirmekti.

COZTEFE

25

104

-

Tirik Miimtaz

105

-

Tank Miimtaz GOZTEPE

106

-

§orif Hiiseyin Tiirkiye'de Hilafct'in ilgasindan cok once Halite olmak

hevesine kapitais bulunuyordu. (Bkz. miit.)

EsSsen

o,

a.g.c -

sh.

a.f.e. sh.

39

Tank Miimlaz GOZTEPE,

daha Birinci Cihan Harbi ba§lad!ginda biiyuk

a.g.e. ah.

89 ve

bir Islam Imparatorlugu

hayal etmis. ve bu ugurda mctbuu olan Osmanli Devleti'ne karsi silah cekmekten cekinmcmisli. (TafsilSl icin bkz. Nflci Kasif Kiciman

1971} bu hususta dayanagi da -maalesef-

Ingilizlerdi.

O'nun bu niyette otdugunu cok

bilcn Sultan

iyi

-

Medine MOdafaasi

AbdoIStamfd,

- Istanbul,

saltanati

boyunca

*

,' .

Mr. ,

:KAD!RMISIRQ<5Ltl

OSMANOSULLARfNIN DRAMI Suited Vrtideddi. kendisi de daha ad.m alar alma*

s,k,lmayaba § lad,g, Malta'da, Hicaz'a giderek Haremeyn'i ziyaretet.ikich p„ ra Mcdtne-i Miinevvere'dc ycr.e^eyi dii s „r,rrni f 5li, §W» Huseymm bu davetten astl olan maksadm, anlamamazl.k an gelmeyucrc.hetb.OerrA ten bunu, kendisine davct lelgraftm getiren

L ££,

!

U ""° 5VeHiCa2a

ta!^" 'r^' f Huswi »**

!::::t

r

HUM

S?rtf HfeeyU,

g.n„m it , ftta. b „

s

Makam ,„

"

»**

5"'fcn «

s

Mc

(

'

.

.

b

r.„

M

.

«

F' k «

ctmck

MddE vc Mcdinc e

,,nd ,

i

<*-

*— *—

bihater

M

f

a

^ e d

,

bjr

P .P «_

.

.

Mulusu E,„i„ El

-

H n .^„i-„i„

idSre

" , '" KU *'' e

l

wS 1 -

2

-

meziyct

i

bil

meV2UU " daki '

•<""«"'

,

,

, isi , le

lohaft|r

„. „„„„

„

^„

"

**«*

Nt

"»<»»«

,

I

1

|

m

.ak„„ kararlar

*W^.

Bu

» ,

J

,

Teklif kabul oluhunca 30 Kasim 1922 tarihinde §erif Hfiseyin'e

"Atabe-i Felekmertebe-i Cenab-i Hilafetpenahi-i Akdesediye hitaben sekilen telgrafname-i hajraetpenahileri, son derece surur-i jahaneyi mucip oldu. Ravza-i Nebiye

kararta,

siirmek ve muvekkil-i zijanin davet emirlerini yerine

getirmek

iizere

derhal

harekete

karar verdiklerinin

tejekkurat-i sahaneleriyle birlikte zat-i hajmetpenahilerine iblagini kulunuza irade buyurduklan ve hareket giiniiniin I0S

ayrica if'ar edilecegi maruzdur."

Derhal hazirliklar ikrnal edilerek bUtiin bendegah ile birlikte yola vikan Sultan Vahideddin'i guzergahta ugradiklari Iskenderiye'de Serif Hiiseyin larafindan gonderilmis olan o|lu Emir

le^kij

jerefi,

aft oImak y„ lM

bir

etmcz.

Mtm tort™

umtoiyle naye, e lm eyi

laabhu,

eyle„e

Kendisinc hat edilcbilir."

k «»'

.

O «.»*.

h» ?-if H^vM,

,

ra e„faa,Iar.„, r

a

,

,

'

aneak o zaman

gel^i,

«„ m ka ^fiteftft^ ""»*' **••• k ,«, bkz Tank Mlimta GOZTEPE A 54 Ws Soil,. Vahldedd.n'in Ota (Osn,a^,l,ga

ta bu eabb, d,kkat Arap Lideri hakkinda ba slar,„d.„be„ «kip

elli|i

en,

bu

hil , fM

Abdullah bir {ok "-

HilSfc davita,. s „ya du.iirmeye k af,

Vallde*.,,,'! raukadde* beldclerin

ve miil .)

Abdullah

kalabahk maiyeliyle ,e sk il

tfyfeine d.ve, « mcs i d. lakip c'igi bu .aak,,, ,c ,„ gWiltali faaliyeUer eMe.indendi. Faka, bu dave, vaki „l ur o!maz Arep 5one„„,„ nambliderlerinden SeyyW Tallb'un Naklb fektigi bir lelgrafla Su „a„ vi

ag.c.

zi § anim Peygaraberimiz Hazrctleri'nin davetleri oiarak kabul ve emsalsiz bir manevi miijde olduguna iman ederek kabul ediyorum." 107

Yaluu Kurey, labiles™ meosup bulu„ mak

1

-

muvekkil-i

Serif Hiiseyin Hllfflel jartlann, hSiz degildir.

§ ,rlf Hii^ln, eger as „„ ieap,.™, Ve ltUm Ale=mlto!o ydksek lerakk, ve .efeyyaztau l iyiklv , a kav ,ayaW le« t bir H , 1 a fe > ? »

B»

.

„I ve

3 -

«*r».

Ha?metlu Kraliniza sa miihim noktayi ki, Ravza-yi Nebiye yuz siirmck iizere tticaz'a gitnieyi Krai Hiiseyin HazreUeri'nin davcti uzerine kabul etmi$ degllim. Ben bu tlaveti bilhassa rica cderim

ju cevabt telgraf sekildi:

HO*,,,,, .onuna kad

Me.li.-il

2Uli""""

I*

.

af&ca gftsteimektedir:

Asaletracab!...

iblag etmenizi

yiiz

buhmd„g„ "El

ju cevap

n

i,

c,py„ cs ,„ cy c .becburedeeeklerdi. (,932) Ahcak gM, HBB«, elde e,„,ek s evd as ,„d a „ vazgecme,™,,,.

„" "7, Jf

V.

.

p aka ,

"-

Umumt Valisi'ne verdigi

.

de

.

h a**h, beldeyi do sitae E ec™i s buI „ lltlyordu Fak „ „ Sua jnc 5 k M.,*„, 9ck m =ye ve **. do|m -** k ,ca rak b uau „ ki fta, h| vS ik.

ota

Ingiliz

i

9 i„

de

dar bagl,

ir.e

a-

^^ ^^ ^

Birinei Cihar. Harbi

d8vfc , ndiffl

Velinimetim,

ubiidiyetimiz

Celadetlu

baki

Birinci

Hanedan-,

ve

Emir

sonra Sultan Vahideddin'e:

Al-i

layezaldir.

Huseyin

'

ganmiza

Pederim

Kulunuz

kar? t Hicaz Krali

n4mina

Atabe-i

Hilafetpenahilerinize yiiz surerim." demigtir. Bu Sultan Vahideddin'e hazirlanan biiyuk bir karsdama merasiminin ilk adimiydi.

Bu

Z

.

birlikte satafatli bir surette istikbal etraigtir.

illifatian

107

sirada, IstanbuI'dan yeni idareyle

-Tank Miimtaz GOZTEPE

I0S-a.y.

-

i.g.e. sb.

uyusmasi imkaini olmayaii

41

190.

.,,,.,

KAplR.MISIRp.StU

m

OSMANiaiiiiAwWlNTDRAMI eski devlet ricali

dc kiraladiklan

bir

gcmiyle kalabalik bir kafile halinde

En °" de

Misir'a gclmis, bulunuyorlardi. Bunlar, matbuata akseden Tiirkiye haberleri|nin tesiriyle Misir eflcar-i

umumiyesince son derecede sog'uk

;

k ar§ilanmis; ve halta hain okluklanna dair ba'zi yazilar bile yayihlanmi§«. Gerceklen bunlar arasmda bulunan Seyhulislam Mustafa Sabri Efendi,

M. Kemal Pa$a bakkinduki me§hur

fctvayi vcr-

en '§cyhiilislam zanncdtlerek:

"Felyahya Mustafa

Kemal

vel

avazeleriyle protesto bile edilmi^ti.

yesgut-i!

havene!.»" 109

Emir Abdullah,

Misjr'da

iyi

kanjilanmayan bu katabalik gurbel kafilcsinc mcnsup olanlan da, Hicaz'a davet i$n Sultan Vahideddin'den miisaadc istcmis.li. suretle Sultan

Vahideddin'in maiyyetine kalilan bu eski

rical-i

Bu

askc-

riyye ve ilmiyye tnensuplan kafileyi bir kal daha kalabalikla§tirmisji.

§erif Hiiseyin onlan da Sultan

ikiama gark etmeyj ve bu suretle lige

Vahideddin'in gerefine tzaz ve

Osmanh ricalinin

hamiligindcn Halife-

hicbir fc-

dokariiklail cekinmiyor, aynca tecellj icin elinden, daha dogrosu dilinden golem csirgemiyordu. Sonralan, maiyetindeki zevattan dinledigime gore Krai Hiiseyin hicbir zaman Sultan Vahideddin'in mUsaadesi olmadan huzura girmemisfc

islanbal'da bir Binba 5 , Tahsin Bey, Bulgaryal, bir InkHapa o da Arabistan'a gecmis ve Krai Hiiseyin'in

ak ederek

Cevad Ulunay'in yukanda

bahsi gccen hikiratindan ,

"Vapurdan cikugi yerden arabalann olduklan maballe kadar ipek halilar serilmi§ti.

Sultan Vahideddin,

sariki hala

Osmanh

Devleti'nin tahtinda otu-

niyormus, da, Hicaz Krali'ni ziy&rete gidiyormus/gibi merasim yapihyordu.

:'...'.:

Butiih Cidde,

Osmanh

Sty* Tahsin

'

"tikl

n

3 hUZUrda

buhmdu & u

bir

g"« Krai Huseyin, Sultan

jbylc soylemisti:

Ecdadimizin Hareraeyn-i Serifeyn'e ve dolayisiyle tslamiyet'e

ve Hicaz bayraklan

ile

sar bastriaz, trjplaratilrnaya basjiyordu.

yabnda lekrar.tac-u lahtinizieiegefirip Dar-ul HilSfeyi tesrif buyurursunuz. Ecdad-i izaraanizin icinde, cok daha mii 5 kil dumralarda olanlar bulunmuslardir. Bunlann hepsi, cilve-i Rabbanldir." "»

Hicaz'daki ikametleri miiddelince, gerek Sultan Vahideddin ve iltifatlara gark edilmijlerdir. C fc al2ka Sul,an VohMeddWi

donanmi§, bando, ba-^

T

h ^ T" biiyUk masraf sebepsiz baslan,,?,, Bu kadar ihdyar ^dilemezdi! Huseyn Pa 5 a ta Misir'dan Turk usulu yeraek

kaskulandirmaya

Serif

pisirmesini bilea asyilargeurtmis. Sul tan Vahideddin ve raahiyetindekiierin istiraha^ .

'

-

Yagasm Mustafa Kemal, kahrolsim

et-

hizraet, bUyuk.iir. Alem. inkiklplarla doludur. §ahsiyet-i muhteremlennin mSruz kaldtklan haletkaderih bir cilvesidir. Jnprthh-pek

gerekse etrafi gftriitaemi? ikram ve

mizikalar, maf§iar gahyorlar, Sultan Vahideddin, ayagini karaya

109

te„.

Harbiye Vezirligi'ne kadar yiikselmisti. Art* Binbas. Buiy ° ktU HiC3Z °rdUSU 1CUma " c,ani Vekili

^J

masraftan cekirirnemi§lir.

zSbit vardi

ordusuna

V vahideddin e

Refii

••

BasareUedavul.irampetsesleriaiasindaMekke'yevanldi Krai Huscym, Sultan Vahideddin'i agirlamak husDsunda,

ikna ederek O'ndan HilSfeti almayi planlayan Serif Hiiseyin Pa§a

Bunu

alhlar gcliyorlar;

olarak, kcmal-i ;„£ ram He divan duruyordu. Ondan sonraki arabalarda mevkilerine »8re

W
alinan§usanrlarcokgu'/,cllasyiretmektedir.

fc^"'"**"**.

maiyelycralmi§!ardir.

Bu kalabahk kSfilenin Cidde'de kar$ilams,L cidden gorulmemis. bir a%i§le cercySn etmi§ti. Sultan Vahideddin'i herhangi bir suretle icin higbir

b£Ci " SUvari

Julian Vah.dedd.n, arabanin arkas.n. .yalmz isgal ediyor. Krai Husey.n kar 5 ,smdaki yerde ellerini kavujiur™?

gecmeyi lasarlami§a.

bu mcr&simin gaiafalim saglatnak

A raP

hainlerl demektir.

110

-

Ml C^,a ULUNAY

-

a. fr i.

Tcre a m i» Ga» te!

:

i,

14 Kasim ,969

"

saglamak icin elden gelen herseyi yapmi$ti. Yavas

sikilmaya baskiyan Sultan Vahideddin clrafindakilere sik

yavas.

sik:

israrli ikramlari beni sikmaya vcre de altindan capan oglu cikmasaydi!"

diyc dcrl yanmaya vc O'nun elindcn kurtulmamn carelerini araraaya baslamisU. Tara bu sirada yerlilcrm san humtna dediklcri alcgli bir has-

tahga yakalanarak onbes

giin oliimtc pcnccles.ti.

Bu, oylo bir

Bu

vcsileylc Mckkc'nin havasimn

giderek O'nun bu bolgcnin yaylasi mevkiindc bulunai) Taife gittneye

Boyle

ctli.

Sultan Vahideddin bir miiddct dc Taifle agirlandi. daha vakit gecirdikten sonra, buradan ayrdmak icin

bir miiddet

kat'i bir

jckildc karar vcrdi. §erif

kalarak gegitli Islam biiyiiklcriyle

ve labtina iekrar

k.-iybclligi lac

Huseyin O'na Hac zamanma kadar giiriif up,

konusmasuu ve bu surede

nail olabileccgini lelkin

elmck

istediyse

yazdigi 5U tafsilath mektupta kendisine hOlasatan anlalmiste.

"Benim melekhaslet Sabihom; IVlektubun ellrne pelt gee vasil

Hicaz'dan ayrilan Sultan Vahideddin once Misir'a yerle$mek

Fakat o sirada Misir Krali Birinci

Fuad buna pek

Bu durum

Sultan Vahideddin Avru-

yerlesmijtir.

giizel sayfiye yerlerinden biri

Burada

"VillaParodi"

isminde bir koskii kiralayarak orada oturmaya bajladi. Sagdan soldan diger gurbctzedeler de oraya geliyorlardi. Daha Cenova'da karaya

ayagim basar basmaz bajta tlalyan

Krali

Viktor Emanuel

ile

Basvekil

Mussolini olmak uzere parlak bir sekilde istikbal edilmi§ti. Viktor Emanuel'i daha gehzadcliginden tamyordu. Sultan Abdtilhainid za-

maninda O'nu

baska jekeste

bir

Klirre-i

ediyormuaum

maktu-

Hamd

istanbul'da misafir etmis ve agirlamisti.

Bu

gibl

l?kai

ediyordu.

Bir

tiirlii

roektu-

oteun, simdl, agar cilve-i kadar bisi

muhile aavkeimezso

Ars dahilinde

Kiirre-I

aram ©tmekteyim. Mektuplasmak, on ve on

miimkunl...

latif

Sir

bir

imem-

gun xarhnda

iki

Hemen Miami ahvalimden haberdar kilmak

basim mahud nevraljlden mucdaripti.

bir likir

O

ilzoreykon

esnada

bi*

gay yasamadim. Ev-

63 gunliik mektubunu alines gayretimi ioplayip p®ri§an ve rasedar ellerimin yarduniyle bu ksgidi"karalayip poat-

aya verdim. Bilmom

mecmOundan sizlik

anlasiiinca,

Cenove limamna gelcrek en

Reno "ya

olabildUBugun© kadar

ikfimst

velsi giin

pa'da ikametinin daha dogru olacagim dusunmiis, ve bu raaksatla

"San

muhaberoyi

piarim bulamiyordum.

is-

gosleren Sultan Vahideddin'in Misir'da ikametini kendisi icin mah-

olan

seyyarade

bir

biiebatun

edisim

rSzi

gorunmedi. Ciinkii kendisi de Hica/, Krali Jerif Huseyin gibi HiBfeti gecirmek istiyor ve bu sifali rautiafazada israr ve hassasiyet

italya'nin

haric

plasmak mtimkiin olamiyor, Mleye mektup yazip cevabini almak muskiiiata laakal bir bucuk ay sabra muhtac kahyor ve bu iiaveten benim bir yarde durmayip tebdil-i mahal ve mekan

rag

ele

zurlu buluycrdu.

Arz'dan

aenin Doktor Pasa'ya yazdigtn kegit golds, okudu'm,

dc kabul eltiremcdi.

tedi.

Basvekil Mussolini bilahare de

Saltan Vahideddin, vatam terk ediginden buraya kadar gecen zaman Istanbul'da kalmi§ bulunan kizi Sabifna Sultan'a

illetti ki,

kcndisinc agir gcldigindcn bahislc ijerif Hiiseyin'in elindcn kurtulinak istcdi. Fakal Serif Huseyin ikram, izas ve iltil'aila daha da ileri

adcta icbar

ile

vukuati o

yakatananlardan milyonda bir kurtulan olmazdi. Sultan Vahideddin bir jaiis escri olarak kurluJmustu.

Viktor Emanuel

tlalyan Krali

ziyaretine gelmisterdir.

Bu adamin bu derece

"-

basjadi. Allah

l«

OSMANOSULIARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU

192

Ierini

sebeple

bir

kl,

moSI

mektubun muhtavi oldugu kelimelerin Esasen (?ielake-

i3llhrae edabllecek raisin?

sebebiyle, kudrej-i tahrlr ve infSdan Aoiz kalemimte bu deta

WIekke'nin

(hamam

harfirau"

rulubet vardir; ancak

hnn

dlyeniem,

sira

hararetsna bertzor)

hamam

hararaiinds

kavumcu sicaginda

haxirlop yumurta gibi pismis bir dlmagin mahsulii aneak bu kadar olur. Eflasur gor,

haaaaten

rlea aderitn.

Melegim, mektubumu dlkkatl© oku! Aman, gacan dotaki gibi yin© aO-i (eiohhiim© kapilma! Sundan akdem, son deros© yais va aaabiyatls hamsiren© yoEdigun bir kiignta sans aid bir eiimiaya

bambagka olmasmt.,.

bir

man4 varerek vaveyla

Ben

Sabiha'min,

naail

kop«rsai9tlh, Sakin yine (syl©

insan

saklinde

bir

maiek

'

W

KADIR MISIRO&LU

oldugunu bilmez mlyim? hayirhahligini,

mi

sanirsm

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

yalmz benim

Degil,

icabtnda fedekarligmi

herkes

icin,

icin

etmez miyfm? Boyle

lakdir

nurum?! Sence de malumdur

ki; hemsirene biraz mugberim, Yeis ve felaketin asabrma verdigi zaaf tesiriyle hastl olan sO-i zan ve serzenis ona aiddi. Her neyse, gecen gecti giizelim; hem de odestik. Artik bu kadar bahis burada kalsinl... Bi-

raz da ahval-i umflmiye ve hususiyem hakkinda muhtasaran malGmat vereyim. Gerci verecegim malflmat maalesef pek muhta-

Arzu ettigim ve ettigin

sardir.

muhtevi

Sebeb-i

degildir.

dimagima

seferiyenin

gibi

miicbir

ve fzahat-i lazimeyi

tafsilat

evvei

ise,

verdigi taab sebebiyle

beevvel

mezahim-i

90k yazi yazmaga

hammuliim yok, Saniyen simdiki aramgahimda

ta-

kalmaya-

kalip

cagim sabit degil, me§kuk!... Binaenaleyh yakm bir zamanda bu tahakkuk edecek ve ben de dinlenmis olacagim. insallah bundan sonraki

mektubumda

istedigin gibi tafsilati

Mflcize

hikfiye-i

ve maziye:

hal

ragmen,

nevinden

manevT her

turlii

manayi

olarak

Yalmz siddette

ziyade

sana

istirahete

malumdur

elime ve miicbire

ile

decegim bence mukarrer icin

Malta'yi

ki;

ciktim.

sihhat

ve

tiiHii

afiyetteyim.

muhtacim o kadar. Herkesten nasil

bir

meeburiyet-i

Mufarakatim esnasinda nereye

degil,

munasip

mechiildu.

ingilizler

gordiiklerini

bir

vatan-t

mes'uduri

hululiine

bana yolda iken ha-

memaiik-i

azime avdet Jhtimalinin husulime ve o kadar haysiyet ve

ecnebiyede,

olamiyacagmdan Ravza-i

bahusus folutahara-i

sitat-i

maaile

gi-

zaman-l

bor verdiier, zaruri muvaffakat ettim. Dana Malta'ya muvasaiat

memistik,

hususiyem ikamet

et-

an-i

Tcabi

munasip

Cendb-i Risaletpenahiye

ilti-

cayi ve vakt-i miisaidc kadar miicaverett sirr hissiyat-i diniyemin s.evkiyle

veidim.

tahakkiimu

belde-i

miinleriden

muslim

ferd-i

Huseyin'e

miiracati

oldugumu

cari

sifatryle

Melik-i

munasip ve muvafik buidum. Kalben ve viodanen karar Hazref-i Peygambere dehalet ve beldesinde ihtiyar-i

iltica

mubareke

195

manasini tazammun

ise

beyn-el

muslimm

olamiyacagmdan her

gidebilir

isem

de

bera-yi

n'e

kadar

Ihtiyat

bir

Melik

munasip bularak Medine'ye azimet fikrinde miisSruniJeyhB is'ar ederek Mekke'ye

ugramadan dogruca Medine'ye miiteveccihen hareket edecektim. Ben karanmr is'ar elmege vakit kalmadan Melik Hiiseyn'den birbimiiteakip aldigim telgraflarla Mekke'ye, d^vel olundum. Esasen bu davet benim karanma muvafik oidugu gibi bu vesiyie ile Beytullah'l da ziyaret edip badehQ Medine'ye gifmeyi munasip rini

gordiim.

miitaiea

ve

tesvikal-i

te'siri

Vakta

Wiekke'ye muvasaiat ettim,

ki;

ve hissiyat-i

alfide hiisn-t kabul

bul

ki;

hariciye

cidalinin

nahif

istanbul'dan

o

gibi

Cenab-i Hak ve Resule malumdur

Cenab-i

vucudum maddi ve ve alama mukavemet etti ve

ve

ve her giina taab

ediyor.

muvakkat

hakikisiyle

ihtiyar

zaman Melik Hiiseyn'e

miisterek bir dar-ul etnan olup kimseniri orada hakk-l temelluk ve

bulacaksm nurum.

Mutlaka hezaran hamd-ii siikran! Bedhahlarimrnn her

isSalanna

edemiyeoegi

siyasi

Gelelim srmdilik edecegim Hafiz-r

miicaveret hi$bir

bu iesebbiisiime asla hakim

degil.

Sir*

bir

vatan

diniyemin galeyani ami! olmustiir.

(art-i hurmet ve tazim ve fevkve tekrime mazhar oldum. Bu kadar hiisn-i ka-

ve

misafirperverlige mukabil hemen Medine'ye azimet munasip olamiyacagmdan birkac giin temdid-i ikamete mecbur kaldim. Bu miiddet zarlmda Medjne'nin ahval-i umOmiyesi ve asayls-i mahalliyesini tetkit ve tahkik eyledim. Hicbir vechile tem-

tkamete halen sStih olamiyacagma, hususiyle aile eelbine imkan bufunmadigma kani oldum. Bir taraftan hac mevsimi tekarriip ediyor, diger taraftan da Mekke'nin harareti giin be giin tadid-i

hammiiHersa

bir surette artiyordu. Biz sicaktan ve adem-i tahammiilden bahis ve sik^yet ettikse Melik Hiiseyin basta eksar-i iimera ve e§raf memleket-i Taif'in letafet-l havasmdan bahisle

arzu

edilirse

katindigi

zaman-i

Hacca

takdirde Silenin

ecliyoriardt.

Artik

kadar Taff'te ikameti ve hosnut oraya celbediimesini musirren tavsiye

bu kadar rica ve tavsiye Cizerine asla orasinm

ikamete salfh olamiyacagma kani oidugum halde

X&W9 kadar gitmek

xahmetini ihtiyar eyledim.

sjrf

On

ski

bera-yj hatir

gun kaldim

1% .

.

.

KADIR MISIR06LU.

OSMANOGULLARI'NfN DRAMI ve fazla duramayip Mekke'y© avdet ettim. Bu

diger ©sbab-i zaruriye-i hususiye ve emsali gibi seyler ikametimiz

ederek httrmef

miiddetini uzattik^a

miiddetince gayet

gosteriyor,

rini

mevsim

ilerliyor,

muhalefet-i

hava,

kavurucu sicagi

iklimin

siddet-i

hararet,

tesj-

mugfiyerei-i

gosterdiler. iatif bir

Iskenderiye'de

eriyordu.

Misir'da katmayi ihtiyar etmis olaydim,

MUnevvere miistesna) gerek Hfcaz ve gerek Misir'da ikamet etmek mesiek-i siyasiye ve ictihadima muhalif bulundugundan daha evvel aile cefbine mu> memah'k~i

valik

tesebbiisatthda

Islamiyenin

ve

Islamiyeden

miinasip

bir

bulunmustum. Lakin bu

sulh-u

miinasebetiyle supheli

(Medine-i

umOmi

vaziyet-i

sayan-i

aralik

akdolunmak

siyasiyeleri

emniyet olmamasi

rriahalle

ve

mematik-i

biiliin

bulunmasi

iizere

asayis-r

foeni

hayri

azfmet

dahiliyeleri

mesgul

Sram ettigim San

ziyesi

tamir et-

viicutlarimizi

mekleyiz melegiml...

Seyahatimin

ahirinB

gelince;

husema-yi

bedhahfarimizm her guna jsaa ve Istanbul matbuatinin hilaf-i

hakikaf nesriyatlarma

ragmen Cenab-i Hakka cok

memurtni tarafindan hCikiimdariarina edecekleri muameleye ve Malta Hukumet-i Mahalliyesi ve ahalisi ise, emin of giizelim, o muteassip hark,. Papa'ya gosterecekleri hiirmeti bana da ibraz v»9hilo

Oradan

Hicaz'a

muvasalatimda

balada

kaydetttgim

hurmai ve taztme mazhar oldum. Bu defa Hieaz'dan Avrupe'ya azfmetimde Suveysten iskenderiye'ye kadar mesafeyi kaf i5fin Misir Hiikumet-i Mahalliyesi tarafindan huttfis! treh izhar fart-i

Italya

memurini

ta-

bir

fikr-i

hiiviyet-i

ettiler.

hulaseten bu satirlan karalamafctan maksadim

Hulasa-i keISm,

icmali vermektir,

Yoksa malQmat furusluk

degil!..

hakfkiyemi hakkiyle bitmiyenler bu kSgidi okurlar-

sa eminim lefShura veya hamdkate atfederler. Lakin bu mektup bir

pederin

pek sevgili ve {jal$inas ve be-

basintn ruhunu ve hissini tamamiyle bitip takdir eden bir evladina

hasbihalnSmesi

yazdrgi

Ingiliz

geleli

kendi memleketlerinde ikdmelimi hos gorduter ve nim

tie

kiitliyen

siikur her

nereya gjttimse hut-met ve feshiial gordum ve miigayir-r hakikat bir muameteye maruz kalmadim. fptida Malta'ya viirudumda

eySediler.

Remo'ya geldim

beyannSme olmayip kism-i

da

mant yok ve

fevkalade hiirmet gormekteyim. Italya Hiikumet-i Merke-

resmi olarak beyan-i memnflniyet bile

Benim

gunlugunu amiakta ve haylice hirpalanmis

muhalif olmayip o| bisbir

pek ctddi htirmet gordum. Bir hafta ik^metin esnasinda her giina mazhar oldum. Akibet Cenova mulhakatmdan olup haten

sana

ve muz'19 bir seyahatin yor-

emin

teshilata

-

rriiiskul

siyasiyeye

hilafi olarak fehimde idi. Nihayet oradan da Italya'ya geldik. Cenova'ya muvasalatimizda gayr-i resmt" Hukumet-i Mahalliyeden

eyledim. Burada yedi ayhk

Italya

Eger meslek-i

te-

icrada

su

Fransa hudud-i cenubiyesine muUasil letafeM havasiyle mtistehir "San Ramo" kasabasmda ikameti ihtiyar ve tercib hali

nazar, bir htikumdara edilecek hurmeti

ekseriyet itibariyle Misrr efkar-r umumiyesi Istanbul halkmin arzu-

rafindan

sarf-i nazar ederek simdilik Avrupa'nin havasi mutedil ve sihhate muvatrk v© dagdaga-i' a lyase Hen

sar(-i

kusur etmediler.

ettj.

Nihayet ondan da muvakkaten

gun ikameti mi*

Ben mutenekkiren seyShat elmekte oldugumdan resm?

ettiler.

zahu rattan

Itibariyle

119

kosk tahsisiyle fevkaldde izaz ve ikram

maiset gibi takatfersa ahval hasebiyle heyet-i seferiyemiz azasr btlaislisna giinden giino ve kemal-i sur'alle vticutdan dusiiyor ve

Esas

197

seyahali ve

TaiJ

mahsOsasi

olabilir

bulunmasi

itibdriyle

bir

kiymet-i

zanntndayim. Oyle degil mi ruhum?

Her ne kadar sadet harici ise de suat

cevap veriy-

etligin icin

orum. Ewsia gecen seneki oyunlar sebebiyle yazttan sahibinin

endi^ede

9ikmazdan evvel bu ka

bir mektup Ben istanbul'dan tamamiyle mahveuim. Asia mera-

bulundugunu gibi evraki

yazmissm.

mahal yoktur. Saniyen biraz miiddet

i$in

hi^bir

kimseye

muavenet-i nakdiyede butunmakligtoi mumkiin degil, katiyen muhaldir,

beyhude

tntar

etmeyin: fnsaallah imkSn hSsit olursa

iimtt

ediyorum 90k siirmez) tesviye olunur. Salisen

bazi

eshab-i

(ki

dilenin

celbi,

tehirt

lazim

:

husQsiyeden dolayi

bir

muddet-i kalile

198

KADIR MISIROSLU

edecegim guzelim. Baki o

fiddeM

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Bundan sonraki mektubumda buna

geliyor.

tahassiirle

kibrfyaya

giizel

yCiziinii

deragus eyler ve

emanet ve

tevdi

ederim,

dair beyan-i

malumat

ve gozlerini takbil ve

kaffe-i

benim

ahvalde yed-i kudrel-i sevgili

ragmen ruh

sikuitiya

asalclini

muhafaza cdebildigini

19?

gfisteren bir hadisc

ccreyan etmi$tir ki, bunu giirgu $ahidlerinden bid olan Refii Cevad Ulunay'm kendisilden dinleyclim;

Sabiha'cigim,

melegiml...

San Remo.

Villa

M. Vahideddin

Sultan Vahideddin vatanr

Hanedan mcnsuplan

digcr

soma cikanlan 431

gibi

zaman O'nun

aile efradi da bir mliddel

kanunla Hilafet ilga cdilip, basla

sayili

Abdiilmecid Efendi olmak

terkcltigi

kanbul'da kalmisti. Fakat

Bir gun

Noel

Peder-i Hasretkesin

odaya

disma cikanhnca, bunlar da Sultan

Qdadan ciklik.bahcede

.

duruyordu.

« -

elmemeye ba§tamisn. Bu sobcple

vil-

ettigi

zaman

bir rivayete gore oluzbesbin Ingiliz lirasi 1

digcr bir rivayete gore ise, ellibin

lirasi

(kagit para) vardi."2

Bu

'

kadar

biiyiik

bir kalabaliga boylcsine az bir parayla ne kadar bakilabilirdi. Tabiauyle cok gecmeden sefalet basgoslcrmeyc bastadi. Esasen para

me'mur olan kaymbiradcri Yarbay Zeki Bey'in israf ve kumarbazhklari da bu maddi imkansizliklara eklenince malt durum cok isterini

idarcye

tasa bir

zaman sonra vabim

bir sekil

almaya bastedi.

Tarn bu sirada Sultan Vahideddin'in icinde bulundugu mali 111 112

-

Tank Miimlaz GOZTEPE fsniall

HSmi DANt§.MEND

Hazrctleri

seryaveri.

General

Giozcppo

Turk Ordusti Sabik Erkan-i Harbiye Miralayi Tahir .» larafmdan Sullatu ziyarete gcklim.» clti,

ondan sonra General'c:

Buyurunuz!» dedi. Generali koskde bir salona aid*. Pek az sonSultan Vahideddin gorundu. General sabik hiikumdan selamladi. «-

ra

laya

Valani lerk

Krai

Tahir Bey beni de takdim

orasi terkcdil-

erek Villa Manyoli (Manolya VlUasi) admdaki kirk odah digcr bir (a$mmak mecburiycti basil otaustur.

Hasmcil.O

«- Krai Hazrctleri

Parodi ailesi ef-

guibctzedelerin loplanip

gelmesiyle ariik kifayct

pinl devo gibi siyab bir fiat, otomobil boslu Italyan Ccnerali ilerledi, askerce

piril

Lavri.» «-

villa

Yamnda boylu

sclamladi:

misjerdir.

Sultan Vahideddin'in olurmakta bulundugu raduun ve Malta onlarla birlikie digcr bazi

lelasja

« - Oniformah bir zfu geldi. Galiba bu bir general olacak. Ben dilinden anlamiyoram. Siz dc g(>ru$iin.»

iizcre butiin

hanedan mensuplan yU rt Vahideddin'in yamna git-

Tahir Bcy'lc otururken Basmlisahip Mazhar Aga

girdi.

Bu miilfikatm ehcmmiyelini anlamak icin, Krai Emanuel Vahideddin arasindaki dostlugun kokiinii gostereyirn. 1

Emanuel daha

Krai Viktor

vclialit

icin 190'0'dc lstanbul'a gelir. Suitan

ile

Sultan

iken Truva harabelerini ziyaret

Abdulhamid kendisine mihman-

dar clarak SenzSde Vahideddin Efendi'yi tayin edcr. ttalyo

Krah Hurnberto'nun

budur! Prcns Viktor

Emanuel,

bir anarsjst eliyle oldUrtildiigu, tarih italya Krali

Viktor Emanuel olarak

halya'ya azimct eder.

O iarihten beri, aralannda mektuplasma eksik olmaz. Seryaver:

a.g.e. sh.

100 «-

.

a.°.e.

C. IV. sh. 443

Metbuum

Krai Hazretleri Zat-i Sffliancierinin memlcketlerini

baa

M)

KADIR MISIROSLU

OSMANO&ULLARI'NIN DRAMI hadisat dolayisiyla terk ettikten sonra, kcndi Mkelerine, misafir olmalanni bflyilk bir iptihac ile karsilarmsjardir. Kendileri Italya topragina

ayak

bastiklari giinden itibarcn, misafir-i hassi olduklanni arz ederler.

Krai Hazrctleri «

Zom

b a r d o »da bir
r

a n

s

a » civannda

bir sato, « V c n e A i i »dc yine bir sarayi oklugunu ve bunlardan hangisinde ikamct arzu cderlerse, arabalanna varincaya kadar, hersey mevcut olarak, butiin personeUyle emirlcrinc

amade oldugunu. halirlatmayi

bir vazife bilir.

Ha$mctpenah

iradcnizi

Sultan Vahideddin, §u cevabi verdi: «-

Imparatorlugun inhitatini gostcrir bu fazla $ark usuIU yajayis, onda

bunlar

Haklssinaz,

kimseye vermekle Fakat ecdadim bu milletin hiikumdarlan olmasa idiler, oitlara kim bu hediyeleri verirdi? Binaenaleyh bu kiymet bicilmez e§ya ve evaniden, benimi kadar milletin de hakki vardir.'Ben bu ihaneti kabul edemem!» Diesabinii

miikellef olmadigimiz, jahsi malimizdir.

bekliyor.»

Tahir Bey, bunu tcrciimc edcrken agzi ktilaklanna vanyordu. Garb liayalinin kibar ya§ayi$ina pek milglak oldugu icin,

291

Miralay Tahir Bey Kralm dAvetini hirer birer, agir agir tercume Sultan Vahideddin, uzun uzun dii§iindu, yutkundu:

etti.

«-

Tahir Bey»

dedi,

«soyleyecegim

sftzleri,

bir harfini bile

degi§tirmeden oldugu gibi tercume edeceksin!.»

endive uyandinyordu. «- Emredersiniz

Sultan

Vahideddin'in San Remo'daki masArif karjihgt

goriilmemis bir tczcbzubdii. Hesabin icinden

Ziilitii Bey'den baska cikamaz hale gelmi s ti ve zaten hesab diye bir ;ey yoktu. Vadiizeltecck olan ancak Sultan Vahideddin idi.

hie kiinse zjycti

'

Mahlu Hilkumdar, yalmz yirmi bin altm

layi

samimiyetle tesekkiir ederim, fakat bu davetlerini kabule

zaman yamnda

Boyle herdakika

nakit olarak «-

tiirlu

bilyttk bir

mSni vardir.?»

Tahir Bey tstanbu|'u terkettigi

lira vardi.

Efendim.»

«- Biraderim Krai Hazretleri'nc, gosterdigi misafirperverlikten do-

masrafa ihtiya?

gostcren bir gurbet hayali icin bunun ug misli bir nakit de olsa yine kar

Ne

gibi

afalladi ve sordu.

mani efendim?»

«- Soyleyccegim; memleketimdeki vukuat ve hadisat, her ne kadar

gibi erirdi.

beni muvakkaten veya- ebediyyen tac ve tahtimdan ayirdiysa da

Sultan ValiidedcJin Istanbul'dan cikmadan evvel, Hazine-i HiimayOndan, makbuz raukabilinde «Kiyametname» adh fcitabi getirlmis. ve minyaturleri iki milyon degerinde olan bu eseri, makbuzunu

iizerirnde « H a 1 i f e 1 i k » sifati raevcuddur. Ben bUtun miislumanlann Reis-i Ruhanisiyim. Peygamber postunda oturuyorum.

getinerek yine Hazine'ye fide

etntijti.

O Eaman yakmlan:

Bu

sizin malimzdir!

de i

iic

Bahusus iSde buyurmak istediginiz kitabin iki, belki milyona aiicia hazuxkr. Hi? olmazsa bunu bir ifitiyat olarak nezd-

kendi dtnimden olmayan bir zStin teklifini kabulden beni

Bundan

dolayt, birlderim Krai Hazretlerinin

bu

men

davetlerini kabul

edemiyecegim, beni mazur gormelerint rica ederim.»

«- Padi$ahim! Hazine-i

Humayununuzdaki btttOn e$ya ecdadiniza ve hanedammza, Mkumdarlar tarafmdan hediye edilen esjadir. Bunlar

sifat

eder.

Tahir Bey busbutiln

afalladi.

Zira gerek

SuKam VahMedtJia ve

gerek raaiyelini, bu vaziyetten kurtaracak ancak boyle bir {are olabilirdi.

Tahir Bey tercumanh§i

bir tarafa birakti.

MahlO Hiikiimdan iknS

etmeyecahgn:

gahanenizde aukoymak dogru degil midir?» «-

Efendimiz bugiin

dayanmaz, bunun

iyi kotii

yanm da var.»

sayenizde ya§iyoruz, fakat hazira dag

202,

...

.

KADIR MISIRO
,

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI Sultan Valiideddin ayncn §oyle sflyleyerek mcscleyi kcsip «-

Ne yapalirn

azizim, Tahir Bey, sogan

ckmek

miicevlierat bulunan yoriz.!»

bin

Scryaver vaziyeli Ogrendikton sonra Sultan

Vahideddin'i

sclamladi ve salondan cikn...»' 3

altttl

bu nisanin yalmz miicevhcrlerinin maliyet

bledenberi

iizere tin

hadisc O'nun biiyUk lakr-u zarflret icinde vcfat edigindai

sadece bir kac giin once ccrcyaii cdiyordu!...

Sultan

Vahideddin'in yard disnula gecen izdirabh hayalim

yakincn bilcnlcrden

eden

biri do,

Tank Miimtaz

devrin bircok Harbiyc Nazinna yaverlik

(ioztcpe'dir. Sultan

Vahideddin'in,

i

bugiinku insanlarm kolay kolay anlamayacaklan o kabina vanlmaz namuskai'hgini binbir misfil ile, sahsi miisaliadclcrinc istinaden naklctmi.5 bultlnan

Tank Miimtaz

Bey'den

ibrclli bir pasaji

naklediy-

omz:

«Sultan Valiideddin bu razi

miilhis, vaziycti

etlcrdc bulunuyordu. Bir laraftan da Prens

Bey'in

zevcelcrinin bile habef al-

olamiyor, tenha odalara cekilip

israria

isicdigi

gizli gizli bir

Sami Beyle

mutl'ak masrafmi

taktm faaliybirlikte,

Zeki

ve csnaf borclaruu

karsdayacak bir para tcminine cali$iyorlardi.

Sami Bey'den baska

Mcgerse Sultan Valiideddin, gunlcrden bagladigi, Hanedan-i Al-i

gizli gizli

yapugi

bilen kimse yoklu.

bcri en son iimit olarak bcl

Osman ni$aninm

miicevherleri kiiciik bir timak makasinin ucu

ile

Sultan Vahideddin'in clinde kala kala yalmz

iizerindcki

iri

tajb

sbkmege calisiyormus.

Osmanh

Padisahlarmin

ve hanedan azalannm takmaiarina mahsus olan bir nisan kalmijti.

Bu

ni§an ortada giines seklinde bir bUyiik niganla, buna mcrbut kiiciik mineli plakalardan miirekkep, pek zarif ve boyundan takma bir

gerdanhk. Altm ve platinden yapilan ve uzerinde

1

Sami Bey bu

13 - Refit

rihli niishalar.

Cevad ULfJNAY

-

a..

.

iri tasli

Tcrcuman Gazetcsi

18

-

19

verip

satilmak

Bank»a

bir hayal inkisarina

miicevherleri bankaya teslim etu'kten birkacgiin

muhammimleri bu kiymetli

ra§lann hakik! olmayip, degersiz ve taklit bir takim

oldugunu ve ancak,

Avrupa tasjan

dort bin frank getirebilecegini haber verdikleri

lie,

zaman Sultan Vahideddin dudaklarim

zehir gibi yakan aci bir le-

bcssiimle, dalia tahta ciktigi gunlerde kendisine

ve isimlerini de

fas,

oynanan bu oyunun

etmekten kendini ala-

mamisti.

Bu

vak'adan sonra

iki

senedenberi

giiriil giirill

giirleyen Villa

Man-

yoli'deki kiiciik Yildiz Sarayi hayati birdenbire olmiisfli.

Hazine-i Hassa'ya ve lerde

Sultan Vahideddin'in o tenha odalarda kapanip faaliyetlerin ic yiiziinii yegeni

Sami Bey'e

((Barclays

sonra, baakanin miicevherat miitehassisi ve

kotii aktorlcrini hatirlami§

malanna

kiiciik

muamelesi olan

gondercn Sultan Vahideddin bu ijle pek biiyiik ugrami§ ve biitiin iimidlerini bir anda kaybeimisd. Prens

fiyati

degerindeydi. t$te bu hesaba aldanarak nisamnin biitim

miicevherlerini sokerck gizlice Prens

'

Ustclik

203

atti:

Osmanh Hanedam'na aid muhtelif memleketbulunan arJzi ve emlake mukabil, Ingiliz Bankasindan

yapilabilecck istikraz uraidi de Sultan Vahiileddin'le

Abdulmecid

arasindaki anlasmazlik yiiziinden suya diismiis. bulunuyordu.

Sultan Vahideddin, Zeki Bey'in son harcketi uzerine kendi

hand ve dahili lelefonlari da kaldmp artumi§, artik tamamiyle Harem Dairesine cckilip kapanmis, ve Diinyadan clini etegini idarcsitideki biitim

cekmi§ti.

Yalmz aksamlan, pek kiiciik

sevdigi bir kac emektarim Harem dairesindeki ve hususi selamhk odasinda kabul ediydr, onlarla dertlesmekte

bir ncvi teselli

bulmaga calijiyordu.

ve kiymetli

Bilhassa bu saf vc iptidal adamlann riiyalanm dinlemekten ve tabir

Kasim 1969 u-

etmeklen pek hoslanan Sultan Vahideddin bir akjam esvapfiba§i Ibrahim ve berberbasi Mahmud Bey'lerin anlattiklari riiyalanm dikkalli dikkalli dinlcdikten

sonra cok

mahzun o!mu§ ve yava§ca yerinden

234:,

KADJR MISIROSLU

i.,

.OSMANOSULLAWNIN DRAMI

,

205

kalkarak:

odaya girdim. «-

Yakinda

cikan kiiciik

Istanbul's gideceksiniz insaallah» diyerek

gizli

merdivcnden

Harem'o

sfciiliip gitmigti.

Giiniin birinde muhakkak Istanbul's donecegine, tac ve tab Una kavusacagma dair olan sarsilmaz iimiduli hi? bir zaman kaybetmemis olan Sultan Vahideddin'in bu malfzun ifadesinde, memlckcte

donmck husOSBndakj

biitiin (Imitlerlni

kaybetligine delate eden ycisin

aliimctleri seziliyordu.

Villa Manyoli'yc

Sultan Vahideddin,

bir

sezlongun uzerine uzanmij,

haldo yatiyordu. Sirtinda koyu sari

tiiylii

bit

hal'if kivircik saci,

sakab dikilmis

muhafaza cden ve

bir olcii cehrcsini hatira

samur

caiisiz bir

kiirk vardi, Kir

gibi goriiniiyordu.

ve

Rengini heniiz

getirmeyen yiizuniin or-

lasinda kiiciik fakat kemerli bir burun dikkati cekiyordu.

coken bu kasvet yctmiyormus

gibi,

bardaklan

bosanircasinacilgin vc usandinci bit

actumaclan giinlcrce

Tarn bu sirada hadiseden haberdar edilen Prens SSmi Bey de teBs icindc oraya yetismis bulunuyordu.

biiyiik bit

yagmur baslamis vc bir lahza giiz dcvam eden bu yagmur San Rcmo'ya bir felaket

Agzi

kiiciik bir daire seklinde derin derin

nefes ahyormus gibi acik

bulunuyordu. Gozleri sakin bir uyku halinde bulundugu hissini veriyor ve kapab duruyordu. Viicudu buz kesilmisli.

liavasi sindirmisti.

Prens

Manolya ve

nortakal bahcelorinden seller gidiyor ve her agacin di-

bindc ayri ayn golcukler kaymyordu.

Zeki Bey kimsenin ba§im disari cikaramadigi bu tufan ve kiyametle yine rnOtSduil bozmami? ve kumarhanesine gitmisti.

Ben heniiz uykuya dalmistim. Basucumdaki dabili telefon disandaki kuduran firlinaya tempo tutan cilgm ve surekli cigbklarla cirpmmaga

Sami Bey'in bu

an! felaket karsisinda uykusu

basma

acramis kimin yakasma yapisacagmi bilemiyordu. Villanin her kbsesinde Sultan Valiideddin'e aid kadinlardan biri

aghyor, emekuir mabcyn adamlan saskinlrktan ne taraflanna konulsa o larafa kostrsuyorlar, gozyaslanm yenlerine silerek bSn katila katila

bon

cfendilcrinin cansiz cesedine bakiyorlardi.

Prens

Sami Bey,

basladi.

o meshur nezaketine ragmen cildirmis gibi saga

sola saldinyor, vakit vakit

Coktanberi sesini kaybeden bu makinenin o aksam birdenbire

mana veremiyordum. Uyku sersemligiyle mikrofona sinldigim zaman korkunc bir vaveyla ile karsilasum. Teletelasla dile gclroesine bir

fonda:

«- Yetisni?

Efendimize bir hal oldu?...» diye

acikli kadin

sesleri haykirryordu.

Askerlikten kalma bir

o vakur ve agu bazb efendiler ve Sultan Vahideddin'in son zevcesi Nevzat Hanim'in lizerine yiiriiyerek: «•

Dayrma ne yapuniz?» diye garip

garip sualler soruyordu.

Sultan, Vahideddin'in hususf doktoru olan meshur bir ttalyan profosorii derhal yetismisli. Oliirn, gSyet, Snl oldugu ve Italyan Hukumeti tarafmdan kendi topragmda Men velevki sab* bir imparalora karsi buyiik bir dikkatgosterildigi icin

siir'atle

derbal giyinip kendiini

yagmur

der-

yasrmn ortasma attim ve bala cika karsiki binaya kojtum. Sultan Vahideddin'in Harem Dairesi

list

kalla bulunuyordu.

Saclarmi bajlarim yolan ve kendilerini yerden yere atan perisan

kadinlann arasindan gecerek

dogm

Sultan Vahideddin'in bulundugu

luzum

bu doklor otopsi amcliyauna

gbrdii.

Ameliyat, Sultan Vahideddin'in yattiji odanm yam basindaki salonda yapilacakli. VUcudu ve mafsallari kaskati kesildigi icin soymak, kurkunii ve mafsallarini cikannak pek zor oluyordu. Oliiye iskence edilmesine razi olmiyan Sami Bey o kiymetli kurke ve camasrrlara bir makas atarak bastan asagiya parcalayrp kolayca cikardi. Yuzunden.

2X|,.

KADJR MISIRp$,LU

v

:

OSMANOSULLARiNtN DRAMI

207

gayet zayif vcihtiyar goriinen Sultan Vahideddin'in viicudu gayet gene, adaleli vo mtitcnasipti. Sol taraf bo§ bogrilnde

iri iri

Barrister doniip dolasjp fstanbul'a

mor lekeler

hcrkes bu gecraig refflha ve genclik hauralanna aid

liyor,

peyda olmugtu. Olijyu beyaz bir patiskaya sardiktan soma Prcns Sami Bey'Ie Seryavcr Avni Pa§a, ikinci miisahip Mazhar Aga ve ben usulca tutup

omuzianmiza

ve CcngelkSyii'ndeki koske getatli

bir hikaye

anlaiiyoxdu.

Sultan Vahideddin, bu lath sohbetleri en

kaldirdik.

yerinde kese-

haraYetli.

rck:

Ellerimiz vc yiizuiriiiz cescde tenuis ettikce viicudumuzu buz gibi bir «- Haydi yalsi namazlarmtzi kdiniz da geliniz sohbelimize yine decdcriz.» demi; vc kadmlar kalkip namazlanni kilmakiizcre

hava kapliyordu.

vam

Sultan Vahideddin'in cesedini doktorun diiiindcki masaya boylu

disan

cikmisjar.

boyunca yatirarak di§an cikip bcklcdik.

Bu

Amcliyai uzun sUrmemigti. Doktor kendine lazim olani, yani Oliime

esnada. Sultan Vahideddin daima

«- Biraz safrara kabanyor,

«- t§te» diyc goslcrdi.

len lasa

Bu

kuciik ve beyaz bir

Bu

«-

Bu

kcmik

parcasi gibi goriioiiyordu.

kalbe giden kan damaridit. Tikanmis. ve

doktor. Sultan Vahideddin'in

las,

kesiltrii;tir» dcdi.

zevk vc cglcnccsi

ol-

madigini sciyleyip duran bu zata, cok sigara icmcyi ve aspirin aimayi

«.

«-

£ok muhlemeldir

ki; majcslclcri siki

tavsiyelerimize

bakti ve:

ragmen cok

etmis.tir.»

Sultan Vahideddin'in olumii iizerine kiymetli evrak ve icinden on yedi

ettigi

tane

ile,

Sa§lari

bir Hanedan-i Al-i Osmj.ii nigani bulunmus. ve namina bunlardan bafka hie bir §eye tes&diif edile-

memi§ti. Sultan Vahideddin, o gece aksam yemeginden sonra ve neseli sohbetlerc dalmi§lardi.

demis. Derhal

getiri-

§u legcni dftk de burada pis kokmasin?» demesi iizerine

§ahit

olmaktan pek korktugu felakete Sultan Va-

Sami Bey dayisimn cesedini sanatkarane bir ceviz tabut yaptirarak. kurjunta kapli bu tabutun icine tahnit ettirip yerlejtirmis. ve Prcns

iizerine

de pirinc bir levha ustune su kelimeleri hak

«islamlarm

Mehmcd Han Prens

viicMa hak

Halifesi,

Tiirklerin

Altinci Sultan Hazretleri burada medfundur?..»

Sami Bey'in §ahsen

getirilen

etmijtir:

HaMni,

bu tabut

bir

yaptigi yiiksek para fedakarhgiyle

cok alacakh San

Remo esnafinm

ayaklamp

talep etmeleri iizerine giinlerce villada haciz altinda kalmiju.»

"4

biitiin

kadinlanm, hazinedarlarim odasma toplamis, ve gee vakitlere kadar pek tatli

tas gctir»

safradan ibSret istifrag ettiklen son-

hideddin'in ccnazesi ve tabutu maruz kaldi.

kuciik gekmecesi acildigi vakit

ceyrekli Osnianh altini

bana bir

sari bir

iizerinde cansiz bulmustar.

sokiilmus.

servet

Aman

Sagligmda iken

Sami Bey'e

miktarda aspirin almisjar ve bu hal oliimijnii intac

paralarim muhafaza

pek az miktarda ve

Nevzat Hanim dcrhal legeni goturUp musluga dBkmiis. ve acele odaya dondiigii zaman Sultan Vahideddin'i uzandigi §ezlongun

giddetle yasak etmi§ti.

Doktor, kalbin bu vaziyetini goriince Picas

hiz-

nr.

kalbini otedenberi zayif bu-

luyor, bilhassa sigaradan ba§ka hayatta hie bir

yamnda bulunan ve

metlerine bakan son zevcesi Nevzat Hanim'a scslenerek:

sebebiyet vercn anzayi deihal bulmus, vo clinc alarak yamroiza gelmisti.

114-Bu hadiseye Hatual'inda ju

[afsijati

«San Rcnio'ya;

s Shid olanlardan bin de Refii Cevad'dir.

O

da adi ge s cii

vermektedir,

Villa Mariolya'ya gltlljim zamail

ana baba giinu

idi,

maiyyei icinde

KADIR MISIRO&LU

338

osmano6ullari;nin drami

Villa Manyoli'nin alt kat salonu halilar ve agir perdelerle sfislenerek tabut gctirilip

bu salonun

sehpa

orta ycrine bir

San Remo'nun ytiksek sosyetesine mensup aglayanlar, diijiinenler, nc

yapacagim bilmcyenlcr

Baj miisahib Mazhar Aj*a beni koluindan

«-Cevad Bey,

dedi, h&linuz nc olacak?

iizerin

arasmda ak

konulmu§tu.

ailcleri larafindan

bah ziyaret edilen bu tabutun

her sa-

Zanaro

cekti:

Cainm Aga

«-

Ncdcn

17.fendil»

dedim, «koskoca bir Padijah on pnrasuolur

olmaaiii? Efcndimiz Istanbul'dan giktigi

karmi dayamr? Aylardan

zaman 20 bin

..

Mazhar Aga»

dedi.

icjrerek:

«- Vclinimcl Efcnidmiziu cenazelerini haczettireccklermij.w

altmi vardi. Hazira

Busozoitaligialitislcldi..,

critli.

O aralik yanimiza

«-Na$il olur yaliu?»

«-Ncredeyiz?»

«Nc yapacagiz?

Esnafin, patirtisi,

giirtiltiisu

ayyuka

c-MedenT bir menilckctde bbyle

.

rczalet olur mu'/»

«-Oia haczedilirmi?»

cikiyor.w

Tahir Bey:

BenJaTakan§tim: «-Icinizde esnafla en

yakm

miinasebcti olan Ziihdti Bey'dir, onlara,

o meram

«-Editir efendim,» dedi. «Bunlar oyle menfaatperest adanilardir ki,

anla-

mek

tabtlir.»

Ne

miinascbctw dedi, nsoylcdik, aylardan beri on parasiz idSrc ediyoruni, ne ben esnafin yonina bile gitmem» diyor.

haliniz varsa gonin,

«-Borcun miktan ne kadar?» Ijin garSbetine

bakm, o kadar rezalct oluyor,

fakat daha borcun

miktanm kimse

bil-

«-Nc yapacagiz?»
'

.

«-Hepimizin mali vaziyeti malum, maamati cebimdc ne var ne yoksa vereyim.» Oradakilerin hepsinde az cok bir feyler vardi, son zamanlar mastesna, muntazaman maaglanni aldiklan ve hif bir masraflan olmadigi

miyordu.

«-Bu boyle olmazi...» Schzade Faruk

ile

«-Efendim,» dedi, «biz cenazeyi bah9enin sarmajikla

dedi, «gidelim!»

Seccadccibaji, banyo odasinda Sultan Vaftldeddln'i yikami;lar

ve mustatil gckilde bir labuta

bile

DSiresi kismina gidildj, ortada acilacak

Sahiha Sultan

agliyor,

Faruk Efend!

ile

yen kmlmij

SSmf Bey

bir canla duruyor,

da$unuyorlardi. Mira-

«- Efcndim,» dedi, «alacakldar, agalann, efcndilerjn, daireleriiidc bekliyorlar, borcun

mikdan daha

hususdane miimkiin

biliiuniyorsa da onlan biraz para vererck tatmin etroek llzimdir. isc

Bu

«-NasiIolur?»

«-Ba?ka

Odadakilerin ytizleri bir sorgu

cikanm, vaziyeti anlatmm,

jcyi dusfindiik, inerhurmin cantasinin anahtanni bulamadigimiz icin,

ve bu sikintidan

ijareti seklini aldi.

atlar

Roma'ya saraya giderim.

o matemed bir adammi

Kral'rn huzuruna

gonderir, biitun borclan tasfiye ettirir

bizi kurtanr.»

onukrrdik, icinde elniaslan, piriantalan sdkulmiig nijanlandan bajka bir gey cjkrnadi. Bi-

Faruk Efendi:

zim ise vaziyetimiz maddi fedakSrliga rnusaald

«-DQnyada o]amaz,»

dejildir.

kisrrundaki hip acilmayan

cSremiz yok, zira alacakldar bir sancimlcrinden vaz gecmiyorlar. Bu kadar borcu karsilamaya imkanimiz yok. Ben bu parayi size fazlasiyla temin ederim, hattS ceriazenin nakil masrafun da bulurum.»

«-Arzedeyim, ben derhal Irene

yapalim efendim.»

Efesidl:

aym

ortiilii

kapisindan kacnacagjz.»

Odadakiler irkildiler.

koyup kapami§Iardi,

Tahir Bey bag saghgi dilediklen sonra:

«- Biz de

icin paralanni biriktirrni^lerdi.

TJihlr Bey:

Bag Mii$£hib:

FaYuk

clde et-

SSmi Bey:

Sordurn:

Harcm

haklanm

iciu liervasitaya ba§ vururlar.»

«-Nc yapaca|iz?»

TftMr Bey:

hakiki

dua eden siyahlara biirunmu§ gene

Hayreddin Aga gozlerinden ya$lan mendiline

mu?»

masraf cdiliyor, kalanim da Ziihdii Bey kumarda

beri

Miijlemilala bakacak olursaniz, butiin esnaf otunnuj para bekliyorfar.*

etrafinda

tesadiif edilen ziyarctciler

Abdiilhamid'in me§hur ressami

«-Ne menmm?.»

Miralay Tahir Bey geldi. Baj Miihasip'e:

lay

en 50k

«-tcraineiniirii.»

«-

«-

tarafindan diz cokiip

«-Efcndiin, csnaf yanlarmda bir mc'inur getirmi§lcr.»

-

paramiz yok, bogazimiza kadar bore

icindeyiz.»

«-

sakalli bir pirifani Sultan

ile iki

a??

O aralik iceriyc lelSjla Hayrcddta A£a girdi:

vardi.

On

Oniincle,

dedi. «Hila?et postuna

oturmuj birHukrimdan dilendirmck

se-

KADIR MISIRO&LU

.21.0

ve

kizian vc bir de Liibnanh bir

giizel

OSIdANOGtlLLARfNIN DRAMI

.

Arap ailesi(Su!tan Hamid'in

Orman ve Maden N^zin Necip Melbame Pa§a) bilhassa bediyordu. Nihayct Sabifc Hicaz Krali Hiiseyin viyesirte

ilc

dikkati cel-

Irak Krali Faysal

indircmcm, cenizc nakliye masrafmi, HSIifc Hazrcilcri tesfiyc buyururJai, alacak

mcselesini dc nc yaparsauiy,

Faruk Efcndi Nice

yapm.»

ilc lelcfonla

Cenazcyi SORtYK'yc, o

Sultan Vahideddin'in mutfak bOrslari tasfiye edilmi? ve cena?.e

§ehzade Omer Faruk Efcndi refakatiyle zaman Suriye'de devlet reisi bulunaij ve.Sul-

Tricsle yoluyla ve damadi

Bcyrut'a gonderiImi§, o

liaia damad diye anilan Ahmed Nam! Bey'in hiraaye ve nczaretinde tcrtip edilcn bir ccnaze alayiyle Sam'a getirilip Sultan Selim Camii bahcesine ciefnedi Im ijtir. .. » 15

sonra da sakalli Ri^lti Bey, I2zim gclcn parayi hamilcn Villa Manolya'ya

Zahir Bey, Ertugrul Efetidfnin hocasi Mahir Beyle Saml Bcy'i

Hay reddin Aga'yi scccadcci bafiyj, ibrikdar basiyj, Agalar Dairesindc toplamp, bagimiaya devani eden bakkal cakkal gfimliuna gondcrdi. «-

2fl

Pasa'lann nakdt yardimlanyla

dolayisiyle

Iley'lc giinderiyor.

gohjrecck.» dedi. Iki iic saal

Omer Tosun

tan Hamid'in taimeJerindcn Ayje Sultan'm sabik zcvei buliinmasi konujdu:

«-I>cdcrim parayi sakalli Rejid

gcldi,

ve Misif Prenseslcrinden

!

Bu adamlan avutunuz, o mQddel

Berber

ba-ji

isiasyona kosduruldu, tck

kol demiri paslanmis kapismin (inline

Sandigm

"'""

2-

zarfinda bix cenazcyi kaciralim.» atli

bir yiik aiabasi baliceiiin

ABDflLMECll) EFENDl

Istanbul VilHsi ve cmniyet Miidiiiu'nUn Hilafet'in lagvi vc Os-

acalmaya acilmaya

gctirildi.

(abut oldugu belli dcgildi, icinde birolii yathgi da matflni olmuyordu. TShir

inanogullan'mn yurt dijma cikarilmalarmi amir olan 431 Sayili Kanun'un koydugu on gunluk muddete riayet etmeksizin bu kanunun Mcclis'de muzakere vc kabul olundugu gunun gecesi emirlerindeki polis

Bey: n-Bir cenaze naklcdildigini belli etmeyin, icinde oleberi olan bir tanla sandigi Ceno-

Abdiilmecid

va'ya gondcriyoruz, onun icin yalniz iki kiji tulup indircccgiz.»

Adamlara yakalanm yirtarak yiiksek scslc aglamalan cmredildi, sandigi basmdan Ei'cndl, ayak larafjndan da TShir Bey tutdu. Bahcc kapismdan

§chzSde Faruk

cikanldi, arabaya konuldu.

rafinda

Tahir Bey,

Arabacinm yanina Faruk Efcndi oturdu, arabanm sag

sol tarafmda

ben arabamm arkasinda

sakalli Reijid

Sarayi'ni

abluka edip,

Halife

orada

Sirkeci'de diger yakmlarinin bindirilmij oldugu trene konularak yurd

ta-

Halife, sarayindan ijylesine bir acele ile cikardmisti ki, bir

tedarikine bile

Dtisuntiyorum: Kfilllinf

Dolmabahce

Ef'endi'yi, otomobille gatalca'ya gaturdiiklerini,

di§ma cikanldiginy ewelce anlatmi5tik.

Bey, bozuk

kaldinmlar iizerinde haldir huldur, isiasyona dogrulduk.

Sokullu

vc jandarmalarla

imkan bulunamamij,

zatl ejyalan,

kac bavul

yatak farpflarina

bobca!anmi§ti.

Siifeyman Sigctvar Kalesini fctheiiiklen sonra hayata gdzlcrini yumdu.

Melimcd Paja,

askerin biiyiik teessiirle disiplioi

bozacagmdan

Giincs Padisahinm olumunii bo)fikbas.ilardan, kethudalardan, cavu§Iardan ve Yeniceri

emekdarianndan

sakladi. Ceset arabada oturur vaziyetdc

oldugundan dolayi araba

ile gitdigi

bulunuyor ve Padisahin

raliatsiz

soyleniyordu, nibayet meselc Edirne'ye gclirkcn

anla^ildi, orduclan tekbir sealed, gflmbflr giiinbiir yiikselineyc basladi, Yenicerilerin pala

biyiklannin corbacilann kir sakallannm arasindan gozyaslan sCiziiltiyordu.

Bir bunu, bir de tek cenSzesi kacirilan

atli bir yiik

tomnunu mukayese

arabasinda tahia sandik icinde dort kisi

etdim.

O zaman Avrupa'yi

Abdiilmecid Efendi ve beraberindekiler gece karaniiginda

cekinerek,

Dolmabahce Sarayindan ceklerini bilmiyorlardi.

oldugu

biiyiik bir zartt

sadece sikij icin

oMugunu

§arlken'le ikiye bolerek.

valinin kendilerine veimij

acmca, bunun icinde kafileye dahil olanlann

verilroi§, pasaportlariylc, ikibin stcrlinin

giirduler.

" 6 Bu.

ile

sarkim fetheden Irriparatorlugun bu inkirazi karsismda yiiregim burkuldu vc icirnden

alinarak bindirildikleri bu trenle nereye gide-

Yolda trene binerken

meblagdi. Pasaportlar Istanbul'daki isvifre Setareti'nce vize edilmijti.

Bunu

goriince,

Omer Faruk

Efendi'nin tavsiye ve

teklifi iizerine.

bagirdim:

«-Koea Kan&nt! Gel bak, kurdugun tmparatoriuk ne (Bkz: Refit Cevad ULUNAY- a.g.e.)

oldu?...»

mevcud

kafileye ancak birkac hafta yetebilccek bir

li5-TarikMiimtazG6ZTEPE-a.g.t. 1

16-S.

KerSmet

NlGAR

•

Halife

II.

ih.

179 ve

mitt.

Abdiilmecid; Istanbul 1964 sh. 9.

KADIR MISIROSLU

212 tsvicrc'nin t

e

t

Leman G o

«

»

1 ii

OSMANOGULLARININ DRAMI

kenarmda bulunan «

T

e

r r

i

» Kasabasi'ndaki Biiyiik Alp Oteli'ne telgraf cekilcrek liizumu ka-

dar yer ayirtildi. Kafilc, Haltfe Abdiilmecid Efendi'yle oglu

Oiner

Faruk, Kizi Diirriisehvar, bunlann hocasi Salih (Ceramet Bey, iki kadinefendi, Halife'nin husust katibi Huseyin Nakip vc dokloru Selahaddin Bey vs. den iniirekkepti. Tarn Isvicrc bududuna gelindiginde, tren durmus ve pasaport kontrolii baslamistl. Konlrol sirasi

bu kafileye

gelincc, oradaki

memur,

bbyle ehemmiyetli bir sahsiyeti Federal Hukiimet tarafindan husus! bir izin verilmedikce hudullan iccri

sokamiyacagmi, durumu telefonla Bem'deki alakadarlara soracagim ve alacagi ccvaba gore harcket edecegini bildirdi.

Bu

sebeple, tren hudutta bir hayli bekletildi.

IstanbuI'daki Isvicrc Konsolosu'nun vizesine

Memur,

ragmen Halifenin icinde

bulundugu (rem banket ettirmiyordu. Ciinku daha evvel bilaraf bir iilke olan tsvifre'ye

iltica

eden Yunan Krak'yla, Avusturya Imparatoru'nun

giristikleri faaliyctler,

bazi siyasi

ilitilatlara

lenen milsaadenin verilmcsiyie tren harcket

Alp

bir yolculuktan

soma

birtenkidde bulunmadigi kaydedilmek-

Abdiilmecid

Kfendi'nin kaldigi otele her taraftah felgraflar yagiyordu. Dunyanin bircok yerlcrindeki Musliimanlar tarafindan cekilcn bu lelgrafiarda Turkiye'dc Hilafetin Iagvmdan duyulan iizuntu behrtdiyor ve son giinlcrde bu mevzuda ccreyan eden hadiseler hakkinda kendilerinc izahat vcrilmesi rica olunuyordu. Buttin bu tclgratlara ayri ayn covap vermeye imkan yoktu. Bu yiizden 1 1

recegi yazil,

koskocaman

bir Tiirk

Bayragi

asti.

Cok gecmeden

sagdan soldan kosup gelen gazetc muhabirleri ve fotografcilarla doidu.

bir miilakat istedi.

kendisiyle ayak

Mart

tarihli

iistii

sadece bir

sayismda

Halife, yorgun iki

dakika

oldugunu sbyleyerek

g5rii$tu.

Bu

derginin 15

«Sijrgundeki Ha§metlilerden:

Abdiilmecid lsvicrede»

serlevhasiyla uzun bir makale

nes/edilmis ve ilk sahifede Halife'nin otel taracasinda cekilmis biiyiik ve gtizel bir

resminin yer aldigi goruImu§liir. L'lllustration'un bu yazisinda

Halife'nin « Milletini son derece sevdigi, Tiirkiye'deki inkilab hareketle-

rinden bahsederkende «

kaldinnak

istiyorlar,

iki yiiz

beyamnin meali hulasalan §oyleydi

yilhk geri kalmamtzi, iki yilda ortadan

gok hizh gitmek dogni

Millet

dint

ve

Mep|i s i'„i„ Hilatafl ilga karan, yersiz ve

s.deee Tiirkler'm

Hilfife,

tarihf

d gil,

miiessesesidir.

biitun

Tek

larafl,

muslimlerin bir

kararla

kaldinlamaz.

kasaba,

Abdiilmecid Efcndi, 9 Mart 1924 tarihinde bunlan kabul ederck, resim cekmelerine izin verdi. « L'ltllustration Dcrgisi »nin kadm muhabiri

O'ndan hususi

mu S ter e k

teskil etmek tizere vevasitasiyla her tarafa yayil.p

etli.

Halife'nin bu beklenen

Turkiye Buyiik

Oteli'ne inip yerlesti. Otel idaresi, dcrhal kapinui oniindeki direk-

lerden birine

beyamn ajanslan

diiyui'ulmasim» rica

cttirildi.

Kasabasi'ndaki biiyiik

Mart'ta ha-

ber ajanslannin

muhabirlcrini davct eden Abdiilmecid Efendi, onlardan «inul,telif memleketlerdeki Miisluman cemaatlerden gelen teessiir ve istizah telgraflanna cevab

sebcp olmusta. Nihayct bek-

kafile, Territet

vatamhdan

teydi.

yolsuzdur.

Kisa

213

kir» dedigi, miitevekkil vc mctln gorundiigii, kendisini ayiranlar hakkinda her hangi

degildir. Tabiatin arada bir

dinlenen gidi§ine milletlerin de ilerlemeterinden ayak uydurmalan gere-

Kaldi ki; biiyiik milletimiz,

bu yiioe varliga Osmanl, Saltanali'na son verdiklen son,a da

mu 5 terek

baglil.k derecesini te,rit v.klll.rlninln

reyleriyle,

gos.ermistir.

beni, en ehil bularak Haltle seftirmekle Simdiki vekillerini da Hllatel'e dSima deetek olma

vaadiyle se ? mi tir. Bu secim S ahdine sld.k kalmayan Meclis'in karan vekaleti sartma, dolay.siylo da mint hakimiyet esasina uymadjgi J9in yolsuzdur.

Bu

sebeplerle yersiz ve yolsuz gordugiim karan hukumsuz saydlgina ve tammad.gim, butiin muslim cemaatlere bildiririm. Biitiin

muslim kardeslerimizin

toplanabileceglni

umdugum

rattaki din kardeslerimizin

selShiyetli miimessilterini ileride

bir dtnt

ve mukaddes miiessesemizi

birlikte

sOraya davet ederek, miisterek destektemek iimidiyle, her ta-

bu buyiik davamrza

goniillii

ve devaml,

2M

KADIR MISIR06LU

yardim.arini beklor, muvaffakiyetimizl Rabbimin

"7

riml...»

Bu

beyanatin iizerindcn dort, be? gun gecmisti

Vekaleli'nin yakin

Dogu §Qbesi

inayolinden boklo-

ki,

Miidiirii ziyaretinc

isvicre Hariciye

gelcrek Halifc'ye

«beyanatm,n Tiirk Hiikumeti'nce fena karsilandig™ ve (svisrc HiikQmeli'nden O'niin bu glbi faaliyellerine miisaadc edilmcmcsi talcliindc

bulunuldugunu»

Old masranan

bildirdi.

haflada yiiz stcrlini asiyordu.

ledbir alinmazsa Halife'nin

yakm

Buna gore simdiden

bit geleccklc biitun maiyctiyle biriflde

be§ parasiz kalacagi muliakkakti.

Bu

Keramet Nigar

yiizden Salih

Bey'i miisluman dcvlellctlerin sefirleriyle gortlgmek ve yardim

saglamak

icin Paris'o

gondcrdi. Salih

Keramet Nigar Bey, oradan Londra'ya gecccek ve Hilafet mevzuundaki' mttsbel makaleleriyle temayiiz eden Seyyid Emir Ali ile grjriiscrek O'na da Halife'nin icinde bulundugu mali siimulan anlatarak miisluman devleder nezdindeki bazi tejebbiisler icin lavassut

Gcrceklen, Seyyid

-

ve miizahcrelini laleb cdecckli.

Emir

Ali, evvelce bahsedilmis bulunar. ve Tiirkiye basvekiline gonderilcrek bir cok siyasi dalgalanmalara sebcp

olan Aga Han'la miisterekeii imzalamix oldugu meshur mektubundan baska Hilafet mevzuunda raes'elenin din!, liiiilu ve siyasi ccphelerini lamik edeo, bircok kiymeili makale nesretmis ve Halife'nin

-

biitiin

miisliimanlara kar§i vaki olan son bcyanatini buyiik bir hahiskarlikia desteklemi§ti.

Salih

Keramet Nigar Bey,

sefirleriyle

Bunun ferine Londra'ya O'nun

Paris'te bazi

lemas elmisse de, sadra gitti.

mUsliiman devletlerin

sifa bir nelice islihsal

Seyyid

Emir

Ali

ile

araciligiyla Haydarjibad Nizami'mii Halife

Efendi'ye ayda "s

iicyiiz sterlinden ibarct bir lahsisat

edememisti.

de

goriistii

ve

Abdiilmecid

bagfamasmi temin

ett.

117-

S.

Keramet

NtcAR

-

a.g.e. sh.

IW-

S.

Kcrimet

NlGAR

-

a.g.e, sh. 31.

13

Son

Halife Abdfllmecid Efendi'nin vatandan fik.nhs.ndar) az once Dolmabahge Sarayi'nda 9 ikari»m. § ve husOsi katibi Sail* Kw&ttm Migsp Bsy'a imsalajimi? bir rasmi.

:

2W

KADIR MISIROSLU Uzun

OSMANOgULLARI'NIN DRAMI siirecegc benziyen

kftgelerinde

GOlii

dogru

degildi. Ostclik

otel

Nigar Bey'i

istihsal

etmesi maksadiyla

islenmis ve kiymetli mobilyalarla lefrig edilmigti. Abdiitaecid Efendi, Sultan Abdiilaziz'in en kuciilc oglu ve dordlincu mahdumu km. Iyi yetismis ciddi bir kimse idi. Jtstanbulda iken daima goriigurdUk Miicadele'de Avrupa'da oldugum icin

Leman da,

mm

bir ara onlan kaybetmigtim Hilafct kaldmldiktan iki sene sonra bir ara Nis'de hemgiremin yamnda

SMih Keramet

lekrar Paris'e gonderdi. Fiansiz Hiikumeti'nin, lalebi

bulundum. Haber gondermislerdi. Nis'in hakim bir tepesinde lanmtg bir koske giltim. Olomobiiden inince tegrifatci

etmesi iizerinc Nis'e giden Abdiilmecid Efendi, bu sahil ve

sayfiye gehrinin «

C m i

i

217

r*

romatizmalanna dokunuyordu. Bu yuzden, Guncy Fransa'da

ikamet etmek icin miisaade

bir

ki;

kenarmdaki bu Territet Kasabasi'mn rutabetli havasi

Haltfe'nin

is'af

bu gurbet ve siirgita hayatim ilanihaye

idame cltirmek muhakkak

e z » admdaki mahallesindc gcnig ve bahceli

kjra-

Hiiseyin Bey'le

karsilastim. Esasen enistem

kogk kiraltyarak burada ikametc bagladi. (Ekim 1924).

Rumbeyoglu Fahreddin Bey, vaktiyle

yamnda cahsirdi. Enistem, eski Maarif Nazin ve Osmanb Imparatorlugumm sabik Petersburg sefiri de olmustu. Alelade bir salonda ayakla gordiigiim Halife'yi epeyce degigmig buldum. En caiib. yeri parlayan ve maviye calan gdzlcri idi. Osmanogullan'na Halife'nin

Burada sakin ve rautevekkil

bir

hayat gcciren Abdiilmecid Efendi

kendini ibadete vermigti. Bir ara, haliralarim

yazmaya bagladigi duyulmugtu. Fakal bugiine kadar O'nun larafmdan yazilmig herhangi bir hatrrat negredilmig degildir.

basilmig

Bu

o

Sadcce

kizi Diirriigelivar'in Hindistan'da

giinleri anlatan bir hatirati vardir.

siralarda idi ki, eski sadrazamlardan

Paga'mn oglu Celaleddin Paga devredeki sakin ve miltevckki!

Avlonyali

Ferid

(Velora), O'nu ziyaret elmig ve bu

hfflini

istemigti. Sefaret

Guyot'u miinasip

gflrmiig

«-Buyurun Paga

de duyun-i Umumiye'de gahsan MOsyiJ ve gondermigti. Bu caligkan ve sempatik

zat, iki sene Konya'da bana hocalik yapliktan sonra, babamin sadrazam olmasi iizerine Saltan Afcduhlamid'iii gehzadeler icin istedigi lisan

hocalan icine bu Mijsyo Jorj'u da ilave etmiglcrdir.

O

Yusuf Jzzeddin Efendi'ye, hem de

Istanbul'un en guzel tepesine otuitulmug,

ici

de bir san'at

hazretleri, sizin

hemen

burada hemgnenizi ziyarete gelgftriigmek arsuzunu hissetum. Eski bir dos-

gfjrmek insani hayli sevindiriyor...»

lu

«-tltifat

buyuruyorsunuz, Hilafetrneab» dedim! ... Act bir tebessiimle

sOziimii kesti.

«-Bizim Hilafetmeabugtrruz artik kalmadt, Paga, bir gecede, apar toalt! ytiz sene hukOmran olduju bir memleketten

par hanedan,m,z.n kogulduk...

seksen bin altina satdmigti. KOgkii yaptiran Hidiv Ismail Paga idi ve oglu icin insa ettirmigti. Yalmz bu gunkii bir milyon liraya yakin para harcanmtgti. Manzarasi harikulade giizel olan kosk, denilebilir

drgimzi haber ahnca

Kim

da,

Baglarbagi'ndaki kbgkte yatar, pazar gUnii Sgleden spnra aynlirdi. Diiyun-i Umumiye'de de galigirdi. Bu, boyle senelerce devam etti.

Baglarbagi'ndaki kflgk aslen

ayaginda rugan iskarpinleri vardi. Sojukkanhligmi muhafazaya bem biraz da mutesebbim bir tavirla kargdadi.

cahgarak

hauratinda sflyle anlatmijur:

«Abdulmecid'i cocuklugundan beri tamrifn. Zira ikimizin de Fransizca hocasi aym idi. Babam, Sadrazam Avlonyah Ferit Paga, Konya'da vali iken Fransa Serareti'nden bgretmenlik yapabilecek bir kimse

has o kemer burun O'nu herkesten ayiriyordu. Beyaz bir sakal. cehresini heybeUi bir gekle sokmugtu. Ustiinde siyah bir ceketatay, rayye pantolon ve

der di

ki,

FatiMerin, YavBz'Iann, Kantoi'lerin

runlan gamagirlarim bile alamadan yolcu edilecekler!...»

td-

Haltfecokmiiteessirdi. O'nun bu teessiirtinii colaltmak istemediSim icin sessizce dinliyordum. Amma, O,

bogalmak

istiyordu.

baha bagka bir mecraya sokamazdim.

O'nun

icin

«- Diigiinunuz, giderken bir zarf icinde iki bin dolar lls lutfetmiglerr

ki; 1

galieseri ola-

Hi

19

-

Herhaide p, s «ta „ hafizasl

dolar» Je|a,

«lt;ii,la Stirling

bma yail], s

aiMM1)lM

^^

aia ta m

KADII?

2)8

MISIRQSLU

bununla koskoca bir saray halki hangi Biz de baska

karsjlayabilir.

OSMANOGULtARININ DRAMI

bir otele ycrlc§ir, hangi masrafi

hiikiimdarlai' gibi gidcrken

ve gitmedcn cv-

vcla hazineden pek kiymetli miicevhcrleri kaldirabilirdik,

kcic mal olmus. scylcrc

cl

amma nicmlcNe yapalim

Kahvelcr

Resimlc me§gul olan ve musikiyi seven eski Haltfe, yaptigi pcyzajlari bana gbsterdi. Yine icinde bir hasret vardi.

siirmcyi vicdansizlik addedcrim.

kcitdi yagimizta kavrulacagiz!...

Bu

«-Amma pasa» dcdi,

yiizden kizim Diirriijehvar'i Niz-

erine,

am

219

geldi, karsdikh ictik.

mavi

Mihraccsi'nin ogluna vcrdim. Biraz kendimize geldik. Eksik ol-

«hicbir yer, Islanbul'un giizel ve gunejli tepel-

sahillerine benzemiyor,

o zengin kaynagi, cbcdiyen kaybct-

tik.»

masjn mUsliimanlar bizc

bir miktar

kamizdan neler i$ihncdik. Yok ilgilenmcmijjiz, biz

dUsmanla

yardimda bulundular. .Sonra

ar-

buniann

asli csasi

yok! Valiideddin de ctrafindakilere maalesef uydu. O'na bazi scylcr soylcncbilir.

edcceklir.

Bana

gecmek vc ki,

gclincc, Allah da

bilir,

Pcygambcr

de,

yann

§eiaal

Oglum Onier Faruk'u Anadolu'ya gonderdim. Maksadim

l.slanbul'dan kacip biitiin

Anadolu'ya gclmck, Islam mucahidlcrinm ba§ina

Alcm-i

oglumu lnebolu'dan

islain-i

ayaga kadirmak

idi.

Amma ne yapayim O zamau.bize

cevirdiler. Teklifimi reddcttilcr.

istanbul'da ism sonuna kadar gibi scvindik.

otunnak

dii§iii.

Milli zaterdcn, bir

Mustafa Keinal'i kucaklamak,

hatta

Pasam.

eqcuk kizirhi

O'na vcrmck bile isledim, fakal kimse bunu anlamak istcmcdi. Mustafa

Kema)

Pasa'nin Refet Pa§a'ya:

«Ben Knver Pa§a olmak istemem!» dedigini Enver Pasa yapmak istememi§tik!.'.»

sbylediler,

amma biz

kendisini

«-Halife hazretleri» dedim, «Cenab-i

Hakkm

takdiri

bu

imi§,

Os-

duk...»

Sukunet bulmu§lu. Agir, agir §byle dedi:

£ok

giizel bir ata sozii vardir:

Tahtina oiurmayan, bahtina ot-

dogru. Bana Osmanli Saltanati mukadder olmadi, tahtima

oturamadim, elbet de bahtima oturdum.o da bu kadamusj Yine Cenab-i

Hakka

§ijkrederim ki; son Padisah Vahidedin Efendi gibi Avrupa'da

biiyiik bir sefalet

bir vatanda; gibi

«-Umar mismiz,

asla, oliimiizii bile kabul elmeyeceklerdir. Hem baksaniza, Hilafet'in degeri, hala yerimize bir kimse diisunmcdikleri iie anlasiliyor. Bclki de Osmanli Hanedani'ndan sonra

bu makama otur-

maya kimse cesaret edemcyeceklir. Eski Halife'nin ve OsmanoguIIan'mn bu son miimcssilinin elini gozlerim ya§b siktim. Bir daha birbirimizi g6rmedik.» 120 Haydarabad Nizami tarafindan kendisine baglanan aylik lahsisat,

Andiilmecid Efendi'nin maii sikinulanm nispeten hafifietmis

ise de! kaldirraamisti. Zira Nis'e yeriestikten sonra sagdan soldan loplamp gelen diger bazi hancdan mensuplanyla eski devrin ricali

tamamen oriadan

de orada barmmaya baslami?lardi. Abdiilraecid Efendi'nin miitevazi butcesi, bu kalabahgin gecimine kifayet etmiyordu. Bu

ve sikinti icinde yasamiyorum. Allah Miisliiman

karde§lerden razi olsun. Her tarafta benimle ilgilendiler...»

samrmak ve Hanedan'a

aid emlakin

degerlendirilmesiyle imkanlanni genistetmek istemijtir. Fakat muhlelif vcsilelcrle ifade edildigi iizere

bu emlakin

Petrolleri uzerindeki

ul

zuunda bir fikir ve

Bizde ne

memleketinize

giildii.

yiizden

manli Hanedani'mn akibeti cok aci oldu. Hepimiz bundan uzuntii duy-

urur.

dOncrsiniz!» dedim. Aci aci

Turkiye'deki bazi zati ejyalan

Sozekansbm:

«-

«-AlIaIi gostermesin, insaallah

biz liainmigiz, biz Mill! Miicadelcyle asla

isbirligi etmisjz, biitiin

icin

tasfiyesi

ve bilhassa «

Hanedan

Mus

hi ssesi »mev-

liarekct beraberligi

saglanarmyordu. Bunu saglamak Osmanogullan arasinda bircok yazrsma ve gfirusme cereyan

etmiglir.121

Abdiiimecid Efendi'nin hususi arjivimizde raahfuz bulunan ve Sultan Abdiilhamid 120

-

Semili Naflz

Han Merhumunun

TANSU

.

vatandan cikanldiktan sonra

Madalyonnn T=«i (Sadrazam Avlonyill

Pa 5 a'nin oglu CclaleddinPasa (Veloin)'mn Hatirali) lslanbul 1970, 121-Tafsilat iein bkz:

TSnk Mumraz GOZTEPE a.g,o.

sh.

.h.

166

218

vi

KH^ i:

;

'

:

-'SM'H'J.

KADIR MISIROSLU

220

Beyrul'un

C U n y e » adindaki banliyosiinc yerlejen en bilyuk oglu Se-

durumu son derccede lim Efendi'ye yazilmis, olan su mektubu, bu acikbksckjldeortayakoyinakladir:

Blraderim Etendi Hazretleri, Ma'liim-i

S*h

buyuruldugu ve lekrarmdan miistagni buHanedammizin ahval-i maliyesi anbean vehamet

devletleri

lundugu iizere

hasll peyda etmektedir. Memleketten cikmak mecburiyet-i elimesi mSliyeden olduktan sonra Szayi hanedan, zaten medar-l maisetini muhasses maasa miinhasir olmak hasebiyle sedd-i remak etniek

esas-i bcytiyesini elden cikarmakda muztar 5 in e§ya>i zatiye ve elyevrn her kalarak refto refte oniar da hitama ermi§ oldugundan, bajladl. Kimsetarafindan zaruret ve miizayaka asarl goriilmege

i

nin

yaz-i kimseye muavenet iktidan bulunamamasma mebni el-L Memlekeiimlzteala avakibin pek vahim olacagi Ssikardir.

billahi

olamadigi

ehli

hicbir hayr-i menfaat mo'mul ve munlazir cclb-i cem'-i iSne ciheti Islam'in sefkat ve miiriivvetme miiraoaatla

den

hatira gelmesiyle simdiye kadar

igin,

te 9 ebbiisaW

bu babda biddefSat

notice istihsali lazimede bulunmus isem de maatteessiit hi? bit muntakil olan ve miimkCin olamadi. §u halde aba-u ecdadimizdan

memalik-i

metrukede

kalan

haztne-i

hSssoya

aid

emlak

bircare-i hal arazinin aide edilmesine tesebbiisden ba§ka

imkam

kiilliyen

ve

bulmak

mefkuddur. Nezd-i devletlerinde ma'lum oldugu

vechile haztne-i hassaya aid arazi ve emlak

iki

kisimdir. Bir

kisrfll

uhde-i taaarrudogrudan dogruya padisahanin ba-sened-i hakanf Diger bulunanlardir ki; anlarin vereseye intikali pek labiidir.

funda

ki; anlarin umOm kismi hazine-i hassa uhdesinde bulunanlardir vrerese-i hanedana be-tarik-il-irs inllkal etmesi lazim gelir. Gerek

padi§ahana ve gerek

umum

aza-yl

hanedana

intikali

icab eden ve

arazinin inelyevm memalik-i metruke dahilinde bulunan emlak ve lehvfn etmek uhde. tikalini teemmiin ile Al-i Osman'in zaruretini devlellerinin mize miitereUeb vezaifden olarok bu hususda zat-l ediyorum. Simdiye de miizaheret ve mu«venetini kaviyyen timid isi deruhde etmek iskadar vakl' olan lesebbusat neticesinde bu

Abdiilmocid Efendi'nin Sultan Abdiilhamid Han'm an biiyiik oglu Selim Efendiye yazdigi mektubun Ilk sahifesi.

KADIR MISIROSLU

.22

teyen sirket we gruplann

hanedanm

mek

icin

miitlehid

dermeyan

ilEc

§art-i

ettikleri

ve yekviicud olmasldir. §u

esas,

itlihadl

umum

te'mln et-

kerraren vakl' olan tesebbiisal neticesinde cennelmekan

Sultan;. Abdtilhamid

Han

Hazretleri

hanedaninin

tereddiid

ve

daima muhteriz bulundugunu

siibheye dustugiinu ve ittihaddan

Bunun sebebini do kafiyyen ehemmiyelden ari bir sO-i tepederlefehhiim oldugunu anladim. Hanedan-i devletleri azasinin inerbul rinden teyariis etmesi lazim gelen ve sened-i hakaniyyeye hatirdan elan emlak ve arasizine kimsenin iddia-yi hak etmesi. gecmiyeceginden baska bbyle bir seye imkan-r' tasavvur olugordiim.

ser'an

namiyacagini

ve

ve

kelm

kanOnen

cesi

olarak vahdet-i elkar-i imal

baska

baska

hanedan ispat

tarikleri

takip

hSsil

intikar-c

hak

kabil

tefehhiini

rieti-

olamadigindan her

taraf

olamiyacagi en basil hakayiktandir. Boylo

bir

su-i

etmek istemektedir. HSlbuki aza-yl olmayup da, haklanni aramak ve

mtittehid ve tekviicud

etmek

icin

yayn

yollardan gider ve tesebbiisatda bulu-

ayri

iimid-i muvatfakryet yoktur. Erbab-i bu merkezde oldugu gibi hanedan-i devletlerineticepezir-i muvafnin bu giine kadar vaki' olan tesebbiisatimn delildir. Binaenaleyn su lakiyet olmamasi da bunu mueyyed bir

nur

ise,

vukOfun

hie

bir

taral

icin

miitaleati

Osman'm vahdelini netice-i hayriyeye isal emek igin Al-i hususunda zat-i devletlerine, miiracaat He muavenet ve Osman'm miizaheret buyumlmasini teklit edlyorum. Al-i arazi mOrislerinden senedat-i hakaniyye ile emval ve emlak ve kafiyyen manful kaltevariis eden zevatin hukuk-i tasarrufiyesi bir

Isleri

le'min

mak

sart-i

esasi ittihaz olunarak tesebbiisat-l vakiayi mevki-i muolmasini Al-i Osmanmih miittehid ve yekvCicud

vafakiyele lysal icin

muhataza etve her taratm menafi-i hukuk-i mesruasmi siyanet ve emn-u menfaatine olacagindan, Al-i Osman kendi aralannda

mek

itimad

ettikleri

miizakere lasjirdiktan

ve

bir

kac

mtisavere

zatl

idup

murahhas ittihazi

tayin

ederek

muktezi tedabiri

onlarla karar-

sonra miivekkillerinin inzimam-i muvaftakatiyle huku-

kunu ispat ve

istihsal

etmek

iizere

miitlehiden ve miistereken bir

Ayni

mektubun

ikinci

sahrfesi

KADIR MISIRO&LU

72A

ji

,

.

225

'

hay'ele ve yahut gruba tevdf-i iimdr edilse pak miinasip bir todbir

olacaga cihatlo mahz-i senflkarlon ?u amniyeyi tahsil i$in elimden geldigi doracedo sa'y-ii gayret

h£neddn-i

allien"

azfisi

pederfinado

nasayih-i

edecegimden

nexdinde

davlatleririin

de

hayirhahane

ve

zfit-l

legebbiisal-i

bulunarak muSvenet ve muzSheret buyur-

malanni bilhassa femertni ederim. 6 Cemaziyetevvel 1345.

26 Te§rin-i

tot** Ms,'.,

sfini

,

.^. /rr&&'*'*

1926

'f'dWtJijt,

Imza

Abdiilmecid Kfendi'nin hususi ar§ivimizde buna benzcr sayisiz

mcktubu de

hie.

nc yazik

vardir. Fakal

ki o,

bu mevzuudaki tesebbuslcrindcn

Nihayet bir miiddet soma HayA'zam Cah'a Abdiilmecid Efen-

bir netiee eldc edememi§tir.

darabad Nizami,

biiyiik

oglu

di'nin biricik kizi Diirrii§ehvar'i, ku^tik oglu

§ahz5de Selahaddin Effendi'nin torunu Abdiilmeeid diler,

EffenrJi,

Osmanh

Eski

Dahiliye N&zirlanndan

Osmanh Sullan

Sultan'i

Niliifeir

Damad

§erif

merSsimi sonunda bu

Efendisi Haydarabad Sarayi'na gelin

hMise, Halife Abdiilmecid Efendi'nin diizelmesini sagladi.

Bundan

sonra,

Pa§a'nm

iki

maK durumunun Hilafet

gene ve

gittilcr,

Bu

bir hayli

mevzuunda Islam

iMdete, resim gaJi§malanna ve musikiye verdi. Nis'te sikrlmaya ba§lami§ti. Paris'e nakl-i

sik

mekan ederek Bulanya ormanlanna

Burada iinlii ressamlann actiklari

umumi

Ayni mektubun son sahifesi

Efendi,

Oteden

beri garb

siyasT bir hayat siirmeye ba§lami§ti.

musikisine diiskiin olan, §ark musikisine de besteler yapacak kadar vu-

kufu buhjnan Abdiilmecid Efendi, kendini tamamen resim,

§iir

ve

musiki gibi bedii san'atlara hasretmisti. SSdece Cum'a gunleri Paris'in

meshur camiine gider ve burada hemen hemen ketierine

mensup olan

butiin

dualarla mukabefc ederdi.

nazir bir

kacirmiyan ve sik

sergileri

miize ve kiituphaneleri gezen Abdiilmecid

tamSmen gayrf

&&'^>

istedi,

Aleminden umdugu alakayi gtiremediginden kendini daha ziyade

villa tuttu.


da

muvafakat edince, damad namzcdleri Nis'c gel-

alayissiz bir sekilde kiydigi nikah giizel

Muazzam Cah'a

3
musluman memle-

kalabalik cemaatin alSka ve ihtiramlanna hayir

Gergi Halife Abdulmccid Efendi, evvelce temas edildigi iizere Misir'da yayinlanan

«mus4vat» isimli gazeteyle aBkadardi. Hattl

bu gazcte kendisini bir nevi

na§iri-i sftanydi. Fakat burada Turkiye'de eden yeni rcjimve onun idarecilerine 5aalmarm§,-ha«aderiilebiiirki- taraftarlik ifade eden yaziiar yayinlanmigur. Aynca Paris'te teesslis

Keraalist

idareye muhalif bir

«Miicahed

e » ve «

gibi mevkutelerle

maddt deslek

(abm

Zirtcire

eski rical

larafindan

cikanlan

Vumlmu§ Cu mhuriyet

» de ilgilenmemi^, onlara yazi ve beyanat vermemi? ve

sajlamaraijtir. Ustelik bimlardan Miicahede, «

H

i I

afe

t

226

,

Davas

KADIR M1SIROSLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

» inn ba§ rpurevvici olarak orraya cikmi§u.

i

cikmanm

Bu

gftzlerini

«-A!man ordusu Fransizlar

nuyorlardi.

hem

s,u

satirlanni dikkatlerinizc sunuyoruz.

scviniyorlar,

hem dc

millhlj bir

Paris'c girecekii.

ordalan gcliyordu. Fakal acaba Almanlar miydi? Hcrkes ne alacak diyc delect ve seler

fevkSlMe

kansiz birakacaklar

seviiic icindc bckliyordu.

sokaga cikmiyordu. Hcrkes cvine, ininc girmi§,

Milis teskiiatinda bulunan askerler, Pctain'e taraftar olanlar,

goruscn kimselcr,

Alman dosiu

Alman-

olan kadinlar, kacacak yer ariyor,

kdylere ve juraya buraya gizleniyorlar, hastahanelcre, akil hastahanesine gidip doklorlann himayesinc sigintyor, taflanna geleccklcn kork-

tuklan icin her careye ba§ vuruyorlardi.

De Gaulle

taraftarlan ise jlmdilik

Alman Ordusu burada

iken bir

bu jekilde otdugundan biz de

24 Agustos 1944 Car$amba

giinii,

ujaklanndan

biri

saat hire dogru

gelmij, bana

kapimn

mahsus

bir

zili

kagu

birakarak derhal gitmij. Kagidi altp actim. Bu, Halife'nin kStibi,

kumandan Korsikah Cekaldi'nin bir mcklubu Mektupia «Halife Hazretleri bugiin saat onbirde ani o-

dSiresinin mudurii olan idi.

larak vefat etmi5tir!...» yazih

idi.

Okuyunca derhal goz yajlanm bojandi. Hemen oglum Osman'a seslendim:

Oglum da

«Oglum

Halife vefat ctmi?. Herhen giimeliyiz!» dedim,

teessiire kapilmi§ti.

Benden

git-

hirlikleri idi.

Sokak aralannda

isgal ctmis

Bun-

olduklan

bit hafiadan beri bosatftnisjardi.

tehlikeiiydi. Esasen butiin evlerin kapilari fckitau's, pcncercler kapanrais, sokaklarda hayat

csen kalmaiMsti, Orada kuytu bir koseyi tutan bir apartiman kapisinin arkasina girdik. Almanlar gecinccye kadar orada hekledik.

Kimse

ta-

rafindan goiiilmekten pek korkuyorduk. Maazallah. yanlis, anlarlar basimiza bir scy gclebilirdi. Gerci huviyet teskcrelerimiz yatumizda idi.' Esasen harb cikalibcri hiiviyet kagitlanmiz olmadan sokaga cikamazdik Ama y.ne dc bftyle bin* bir anda basimtza birsey gelebilirdi.

Orada Bhminen la

bir saat

kadar kaldik. Askcrin arkasi kesilmi ti. Bel5

arkadan yine gelenler olacakti. Bundan

istifadc

ederek

Rue Faisande-

ne

kapidan dujan cikmiyor, evimizdc oturuyorduk.

calindi. Halife'nin daire

Grande Armee'ye

Simdi bunlar gecerken aralanna girmek cok

scy yapmiyorlar, fakat sonuuu bekliyorlardi. Vclhasil Paris miilhij giinler ya§iyordu. Bir hafiadan beri ahval

la

disiplinleriyle geciyorlarcu. Artik Paris'i terkediyorlardl

bakiye kalan son

evlcn

Kim-

sakitl bir halde

bulunuyor, halla birbiriyle dahi konujamiyordu.

larla

227

Fakat gitmemiz de

Saint

ingiliz lar

Paris'i

idi.

-Ferdinand Sokagi'nm basma geldigimiz zaman Alman Ordusu'min gccmcklc oldugunu goiduk. Almanlar, her zaman oldugu gibi

korku icinde bulu-

Amcrikan,

dogm

Sokaklarda insan buiunmuyordu. Avenue tik.

arlik Paris'i lerkecckti.

General de Gaulle

Bu,

da husOsi bir hiirmciim

yummusmr.

sirada ccreyan eden hfidiscleri cok giizel bir siircttc lafsil ve hikaye

cden Ayje Osmanoglu'nun

ctti.

mutiaka Ifeimdi. Ciinkii Halife, ailcmizin son rcisi idi. Aynca sahsina vardi. Allah kcrimdir, diycrek oglumun koluna girdim, sokaga ciktim.

Halife Abdiilmecid Efendi, Ikinci Cilian H:irbi csnasmda Paris,

bombalanirkcn 23 Agustos 1944 tarihinde hayata

tehlikesinc isaret

tafsilat istiyordu. Tafsilat ol-

madigim, acele gidip anlamamiz icap ettigini soyledim. Osman, sokaga

larafina sur'atlc gectik. Kosuyor ve kenarlardan oglumun kolunda gidtyordum. Suchet Bulvarim bulmustuk. Marechal-Maunoury sokagina nihayet vtal olmustuk. Orasi esasen Alman kumandanl,g,„,n

merkez! idi. Bulvar ustunde olan butiin evleri harice binbir tiirlii renklere boyamijlar, damlaiina agaclar, dallar koymuslardL Bunlar tayyareye kar§i alinan tedbirlerdi. Bu evler simdi bosaltilmisti. gorulen askerlerden escr yoktu. Demek iyice gitmisjerdi.

Daima burada

Nihayet Halife'nin evine vardik. Ev disardan sukunet icinde goruliiyordu. Kapiya geldik.

m lar

Bahfe

kaptsi araiiK duruyordu

i eriyc gir9 Kap.yi a? an erme«Ne oldu?» diye sordum. «Aii efendim, olanoldu» diye cevap verdi. Buyiik tas merdivenlerin yansini ? ikmi tik 5

dik.

Gems

bir nefes aldik. Dairenin kapi zilmi sektik.

hizmetciye bila ihtiyar,

KADIR MISIROGLU

228 ki;

Halife'nin sadik hazinedan

karsUashk!

«Ah Sultamm!»

Geliniz, geliniz.

Kus, gibi elimizdcu uctu!» diyerek

Mehisti Ikinci

Kadw'm

Bthruze

odasina

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

Hamm'in Amcanizi

feryadi

gtiriiniiz. Gitti.

Iarmm yanina gelemiyorlardi. Halife onlann

Kadin Efendi bayilmi§, biraz

gittik.

Yaninda

Hiiseyiai

Artik bu act, ciimlcmizin kalbine i§lemi§ti.

elini

Gdz yaglanmiz

arasinda teselli verici sozler sbyluyorduk.

ve ondan da daha

Carsafi yine yiiziine ortmiislcrdi. Gfizyaslanyla orada oturdum Yasin-i serif okudum.

Of

ihlas, bir fitiha ile

Nakib

Bey'in harcmi bulunuyor, kolonya koklaltyordu. Biz dc aghyarak

229

hasretini

miiihis olarak valaranin hasretini cekiyordu.

basmi merdivenin parmakhgma vu-

Once ayilmi§, gdzya§lan icinde yatiyordu.

optiik.

ile

odadan ciktim.

Halife'nin cenazesi kalkincaya kadar orada

kalmaya karar vennistik Ccnazcyi kaldirmak epey giictii. Zira Almanlar cikip, Amerikahlar girbu§ oldugundan memleket herciimerc

icindcydi. Kendisiyle birlikle vakmeralcketlcn cikmis olan katibi Hiiseyin Nakib Bey bu is icin ateyc beriye kosuyor, elinden gcieni yapryordu. tiyle

Oradan Jjehsuvar Baskadin'a na.sildu» diye sordu.

Pek

sinirli,

Kadinefendi bir miiddctten bed

gittik.

Bizi goriincc, «Efendiraiz

fakat bthaber bir haldc idi. Esascn

liasta

oldugundan bugiinkli

felaketi an-

layamiyor, efendisinin hasta oldugunu zannedcrek biiyiik bir tela§ ipinde

Ogluna ve kizma telgraf cekmislerdi. Onlar, vasiyeti geregince defnedilmesini istiyorlanJl. Paris'teki camiin icinde bir kiicuk.odaya koyacaklardi.

bulunuyordu. ciktik.

Ona da

Buna karar

soyliyccck sozii pek bulamiyarak bir kac.sozle

Bu haller bizi pek harab

Talinitini

elmisji.

lanlan

Artik HaUfc Hazrclleri'ni son bir kere ziySret etnnek vakti gelmi§ti.

verilmijli.

yapmak

igin,

ile birlikle geldi.

kendi doktoru olan Profesor Yakovel asis-

Uzun zarnan durabilmesi

i

? in lazim geleni

yapular. Tabutunu hazirladilar

Halife'nin odasina geldik. Kapiyi acip igeii girdik. Biiyiik Hike, ja-

ponvari karyolanm uzerine boylu boyunca yadnlmi§, yiiziine kadar bir

beyaz kctcn $ar§afla lamamen ditiilmu§tu. Bihruze cla

Hanim ayak ucun-

yere oturmu§, karyolamn ayak ucuna basmi dayamis, hickmklarla

aghyordu. Biz de aghyarak yakla§tik. Hayatta iken kendisinc kar§i gosterdigimiz resm-i tazimi

digimizi soyledim. Halife'nin

ifa ettik.

Hanim

Bihruze

yiiziinii

yiiziindeki

gormek

isle-

brtiiyu

(jekti.

nurani, giizel cehresi ortaya cjkti. Sagtan ve sakali

bembe

yazdi. Es,kali, saclannin ve •

Ondan sonra

sakahnm

yiiziine verdigi sekil

Abdulaziz'i hatirlatiyordu. Esasen beyaz olan

ceni iizerinde,

daha

giizelle$mi§ti. Gozteri

yanak-

kapah

idi.

Sakin ve asude bir uykuya dalmi§ hissini veriyordu. Elleri yanina dii§mii§tii.

Cok mc'yus oldum. Aghyarak

egildim, car§afi

Optiiin.

«Bedbaht amcacigim! Vatanina ve evlStlanna hasret gittin. Allah cennetini ihsan etsin!» dedim. Kizi

Omer Famk

Durrii§ehvar Sultan Hindistan'da, oglu

Efendi Misir'da

idi.

Osman

Bunlar, savas, dolayisiyla baba-

vc Hiiseyin Nakip Bey,

lieu

birden cenazeyi

hamama

gecirdder. Hiiseyin

din Efendi de su Iediler. TUrlii

Nakib Bey'Ie oglura Osman yikadrlar. Nureddtikerek yardim elli. Ondan sonrayine bu. iicii kefen-

gupluklerle yapdip gelen tabula koydular ve uzerine bir sal

Orttiiler.

Ondan sonra biz kadinlar cumlemiz odaya geldik. Baskadin da gel-

Sultan

larindaki hafif pernbelik dikkate carpiyordu. Hayatta iken giizel olan bu

cehre, §imdi diyebiliiim ki; bir kat

Mlisluman usulunce yikanmasi lazimdi. Orada bizim aileden, bizlerden bajka kimseler yoktu. Biraderim Nureddin Efendi, oglum

misti.

«Efendicigim nerede?» diye odaya girip de tabulu gOrtince, he-

men kosup ile

uzerine auldi. Oraya dustii. Artik act hakikati

biitiin

manasi

anlami§u.

Hemen

Kadin Efendiyi kollannda tuttum. « Validecigim, metin oIunuz!» diyerek odasina kadar gotuidum. O'nun bu halini hie unugidip

lamiyacagim. Bedbaht, zavalli kadin ne kadar perisan olmustu. Kendisiyle saatlerce ugrajtik.

Digerleri de birbirinden beler bir halde idiler.

Cenaze icin

bir araba

KADIR MISIRO&LU

230

gelmi§ti. Tabula. a§agiya indireceklerdi.

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

Ciimlemiz goz ya§lan

ile

kapiya

kadar arkasmdan indik. Feryatlar arasinda Halife'nin tabutu arabaya

kondu. Nureddin fcfendi, oglum vc Hiiscyin Nakib Bey bcrabercc camiyc kadar

giltiler.

Bizlcr harab bir halde kaldik.

yadigar olarak veriniz!» dcmisjim. Dedigimi

Kadin'a vcrmisjcrdi. Bu ile

Atari illiam

yapmiyjar, Mehisti

eden sebep §uydu: Bir gun Haltfe

konugurken bana, «Sultanefendi! Ben babamin sa$im buldum,

sakhyorum. Bu benim

dc

nasil

bir

iki

pek mukaddes

iein

bir yadigi»rdir.» demi;},

buldugunu sormu§lum. «Babainin

sac

icli

ben

bendc kalnusb. iginde

buldum. Bimlari dikkatle cikarip bir /aria koydum,» diye

cevap vermi§li.

komismamiz

fesi

Halifenin cenazesi yikymrkcn

i$tc

gclmis.

akhma bu

vc saemdan bir tutam kestirip saklamalanni temin

elmi§tim, l§le artik bugiin, aitemizin

Haltfe

bu

biiyiik sahsiyeti

de bizim icin bir

tic

d3ima

gorusjurdiik.

Musiki ve rcsmc merakli

idi.

armomze

Alafranga

edilmis. bir

konccriosu, giizel bir bersozii vardi.

Geatan Detaille adinda Fransiz konservatuanndan cikmis, bir gene vardi.

Pek degerli

Bu

birincilikle

gen?, Halife'nin eserlerini fevkalade giizel

bir sanulkardi.

Ben de

rinde bulunurdum. Bersozii ben de

ekseriya bu musiki cemiyetle-

GaeUin

ile

bcrabergalardim.

Halife'ye bir mar§ besleleyerck lakdim etmi§tim. Kendisi de, «Sizin gibi bir prensese ne verilir?

yazip gbndermigti.

Bu

daima

Ancak prelud

arada y3digHr olarak

tefek §cizane yaptigrm

kendisijie takdim eder,

daima

verilir,» iki

diyerek bir preiiid

tablosunu da vermi$ti.

bu resimleri ve baska sanat

lakdir ve ie§vik

eserlerini

gorurdum. Sonuna kadar

multefit, sanatkar, vatanperver bir §ahsiycl olarak ya§adi ve

boylccc

lakim

bliip tarihe

iiiimfiyiijier,

kansh.

Halife'nin ftlUmiine dair bin

rivSyet vardir.

Korkudan flldii diye

idi.

Lakin

bilimil

bundan

dcgildii.

Almanlar oradan giderken

labii bir

coskunluklar olmustur. Bu, yalmz. Halife'nin

O'nuii jahsina karji yapiltms. bir hareket clcgildir. Gizli

mclcilerc

kai'51

icli.

Bizim larafladahi

mukave-

biiyle hSdiseleroluyordu.

Yam

basmiizdaki bir garaji basarak oiuzalli mukavemelciyi ahp kur§una dizdilercli.

Amcrikahlar girdikian soma da imikam devri basjamijti. Alman bucak saklanttuslardi. Yakalananlar sokaklarda tiirlii

(araflarlaii kfisc

iskcncclcrlc surukleniyor, kadinlann saglari ke.siliyor, alinlan liirlii

trailer orlalik

virkil)

seyler oluyordu.

yaii§mcaya kadar

hemen

her

bir

damga-

Kimse cvinden cikamiyordu. Bu

aydan fazla surmiijtu.

akjam bombardiman olurdu. Bazi

§iddeili

bom-

bardimanlarda §arapncl parcaian balkonlanmiza duscrdi. Ekseriya, silinaklardan ciknkian soiira bunlan loplardik. Haltfe, Bulonya Ormam'na yakrn bir kojkie oldugundan, oraya tabii daha 50k diijerdi. Bir kac kere bana. inermi parcalanni gbslererek, «bunlan koleksiyon

yapiyorum» demijii. Halifenin Slumuniin, bu bombardimanlarla ve evine atilan kurjunlarla hicbir ilgisi yoktur. Oliimii soyle olmustur: Sabah yalaklan kalkllktan soma yorgunluk hisse(mi§, yalak oclasinda duran biiyuk kolluguna oturup biraz kahvalti ctmis. sikisikhk duyanca,

hemen Kadm

Yanm

saat sonra gfigsiinde bir

Efendi, kendisini yillardan beri tedavi

etmekte olan me§hur kalb mulehassisi Profesor Yokovel'e telefon etmi§. Derhal gelen doktor, Hallfe'yi uzun bir muayeneden gefirip bir §cy olmadigini soylcmij. Doktorla'epeyce konu§mu§lar. Doktor giltikten sonra Halife'ye yeniden bir kriz gelmis,

pejinden kosmujlar. tiirlii

ate§ edilmijti.

sokagina dcgil, askcilerin bulundugu her yere mahsus bir hadisedir. Halife'nin ovine alcj edilmcsi, ijiiimiinden bir hafta oncedir. Fakat bu

Paris'tc

gUzcl musiki cserleri arasinda, alaturka parcalardan

Ufak

Eve hakikatcn

laniyor.

hatiradan ibaret kalmi§ti,

calardi.

vardir.

Suclicl Bulvari askcri biilge

Haltfe yikannken hatinma gclmi§. «Bir lutam sac mi kesip evlallanna

231

de sayialar cikmishr. Asagidaki odaya Almanlar kurjun almijiar, korkmus. ve bundan blmijs. jeklindeki rivayetin bir ash varsa da yalani da

Halife'yi 61U bulmuj.

Yan

Ujaklar hemen doktorun yoldan geri donen doktor, geldigi zaman

KADIR MISIR06LU

'

3-ABDURRAHtM EFENOt

Takdir ne ise o olur.

Sehzade Abdui-rahim Efendi, Siitan

cuma giinleri muntazaman bulunurdu. Orada bulunan

Halifc hayatta ikon. Place Manchat'da bulunan camie

gider ve bayramlarda

II. AbdyiiHiamid bir $ehzadesi idi. 1894 yilinda Yildiz Sadogmusta. Asil adi «Abdiirrahim Hayri» idi. Tahsil ve ter-

Han'in besmci ve en sevdigi rayr'nda

Musliiman cemaat kcndisini tcbrik ederdi. Fas Muslumanlarinin

biyesine son derecede itina edilmis|i. Yurt disma siiriildiigunde topcu

yaptirmi§ oldugu bu camie biz de bir kac kcre

miralayi (albay)

Halife'yi i§te

Bir

masamn

up uzerine

bu camiin

i^idc kiiciik bir

uzerine yesU bir

yesjl bir

cuha

ortii

gittik.

odaya muvakkaten

oldugu gibi tabutun icine bir ucu birakilmi§ olan

ucunu

bir jise

Paris'te

lastik

borunun diger

Istanbul'a gelinceye kadar

bu vaziyette kalmisu. Sonra Me-

dine'ye gcHuriiUip defnedildigini haber aldim.»

122 -

iizerc,

Keramet

Niglir Bey'in O'nun vefat tarihinden baslamak

on sene miiddetle n§§ini Tiirkiye'ye

gayretli

ve sabirh faaliyetinden hicbir netice

ile

grimmek

icin vaki

edilememisUr. 123

Turkiye'ye gelerek devrin

Hatta bu sirada kro Diirriisehvar

sicumhuru tnbnii

getirip

istihsal

rei-

gOni§mu§ ve babasmin Paris camiindc tahnid

cdiimis olarak beklemekte olan nasmin vatanina gelirilerek defni icin soz almi§ olmasina ragmen,

mcrhumun

na§i yine de Turkiye'ye kabul

edilmemistir. Nihayet biitun bu tegebbuslerden

mun

na§i Paris

mutcakip

Vehhabi kilfibe

ve

umid kesilence, merhu-

Camiinden alinarak Medine'ye golurulmu§, 30 Mart

1954 tarihinde Harem-i §erifte akjam

«Cennet-ill

B ak

idaresi miisaade etmedigi icin

i

» ye

ttzeri

kihnan namazinm

gOtiiriiliip

defnedilmistir.

mezanmn iizerinde herhangi bir

isaret yoktur.

122- A;s;e

OSMANOGLU

-Babam Abdiilhamld,

123- Tafsilat i E in bkz. -Sallh Kerjtmet

NtGAR

.

Askerlige

subayi olan §ehzade

Ga

1 i

ile

Istanbul I960 sh. 223 v.d.

a. g. c. sh.

54 vd.

daima

tahsil gormiis kiymctli

Abdurrahim Efendi,

i 1 i

s

t i

topcu taburuna, Filistin cephesinde etmisti.

bir insandi. Kendisini,

I. Cihan Harn » cephelerinde bulunarak cesSret kumandanlanni hayran birakmi$ti. Galicya'da bir

c y a » ve « F

ve askeri dirayeti

as*

lakdim ederdi. Almanya'da

Bu hususu

ise, bir

sahsi

topcu alayina liyakatle ku-

miisahedelerine istinaden ifade

eden Canakkale Ccphesi'nin gerpek kahramanlandan Vehip Pasa'nin bir mektubu, sahsi arsjvimizde mahfuzdur.

§ehzade Abdurrahim Efendi, aym zamanda

Halife Abdiilmecid Efendi'nin bu sirada Istanbul'da bulunan Vekili Sarin

binde «

mandanlik

suyun icine koymuslar, bOylece duruyordu.

bulundugu miiddet9C birkac kcre ziyaretine gidip Fatiha o-

kudum. Ben

bir topcu

koymuslar, tabutu onun uzerine koy-

ortmiisler, fesini ba§ tarafma koymuslardi,

Uzerine, bir de Kur'an-i Kerim koymusjardi. Pcnccreler daima acik

idi.

riitbesini siiyleyerek

bu'aktilar.

bir orkestra sefligi

yapabilecek derecede alaturka ve alafranga mOsikiye asina bir kimse Son derece kiymeUi bir «Miizik Alederi Kolleksiyonu»

idi.

meydana getir-

Simdi Naimanli Apartmani olan yerde onun muazzam bir sarayt vardi. Burasi Osmanli Ordusu'nun kiymetli zabitleriyle, devrin mustkismaslannin adera devamli bir topland mahfeli idi. Son derecede zeki ve cesur bir gencti. Bu sebepledir ki, Anadolu'ya her ittihak eden Saray'a yakm kimseye M. Kemal Pasa'nin, SehzSde Abdurrahim mi§ti.

Efendi'nin ahvalinden sual cttigine dair o devri anlatan hatiratlarda kayitlara rastlamlmaktadir.

Sultan

II.

Abdiilhamid

Han

haksiz ve mesnedsiz bir sekilde

tahttan indirildigi sirada en sadik bilinen

bendegan dahi «Jttihat ve Terakki» miitegallibelerinden korkup kacmij ve sarayda soguk bir teror havasi esmeye bastermsti. zaman heniiz ondort yasinda bulunan

O

Sehzade Abdurrahim Efendi, metanetini muhafaza etmis ve babasmin yanindan aynlmamisU. Bu vak'ayi bir gOrgii sahidi olarak

nak-

leden

Ayse Osmanoglu:

KADIR MISIROGLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

235

Sizden aynlacak degilim. Size nc olursa bana da o olacaktir. Gitmemi »

«kadimm! goluk gocuk kag gundiir ne Anncm, «Efcndicigim! Hig mcrak ctmeymiz. A?

Bir aralik babam, anncmc, yiyorlar?» diyc sordu.

Ne

kalmiyorlar.

buluyorlarsa yiyorlar, Biskiivi

saghgimzdan ba§ka

isteklcri

saray halki bu azicik gcyle yagiyabilir mi? gfmalilan ne ki, acliga mahk-Qrn olsunlar? carcsine

bakmah»

Babam, «Ba$katip!

bu

kadinlar ad eta ac ya§iyorlar.

Biraz,

ckmek lazim Cevad Bey,

sordu.

Nc

haldc degiliz.

Bir liafiadan

yesinler*

zavalli kadinlann

dcvam eder? Bir Masahip Gevher ihliyan,

giinahi ncdir?

bakmiyorsunuz?» diye

«Nc yapalim? Onlan dii§unecek Ycmegi nereden bulayim? A§gilar

iaiibali bir lavirla:

Biraz;

ckmek

Suya banip

gelirtirim.

«Biz

iizerine

babam pek malizun olmu§,

Babamda, karaguniinde herkes rarafindan

SeMmuk

ttnhateuar, H.

ntikamim almak

B

r

giinden sonra

Abdurrahim Efendi de aramiza

larafmdaki odalardan birinde kiicuk bir kanapede yatip

basladi.» 125

kalkmaya

n

biraderimiz gilmis, olsa bile, her tehlikeye birakmiyacaktik. Buiiu coktan araimzda

ad c

Sutan Abdiilhamid Han'i kendisiden yahudilerin icin -Bilhassa- Seianik'e gOtiiriip

yahudi«Alali

c r »in kbskiine hapsetmislerdi. Bniada son derece fee? sartlar alunda uzun bir hapis hayaii yasayan biiyiik hiikumdar i

i

1

1

II.

Abdulliamid Han'in yaninda diger cocuklan meyamnda Abdurravardi. Muhaftt subaylarla sik sik miinakasa eden bu

him Efendi dc

degerli schzadc, nihayet kederinden sanlik hasialigina

yakalammisu.

mi? Bir

beraber tslanbu'a gelen

hay-

terkolu-

mabkum

edildil-

ki§i icin bin kisj feda" edilir

mi? Bu

nan insanlann kirginhgt vardi. «Coluk cocuk acliga mi kalktt

O

kaiarhtstimu§nk. girdi.

ise,

babamm

Selanik'tcki hapis hayati sona crdikten sonra babasi ve kardesteriyle

Hie beklemcdigi bu cevap

onadan

hemjire

lie.

gogiis gerccek, yine

vcrdi.

retler icinde kalmigti.

er? insaniyet

kadar

nasi!

Bu mas.um kadinlarm

bulurlarsa ycsinlcr.

ccvabim

Bu

Bu

bed goluk gocuk, genci

degil mi? Bir carcsine nicin

Sarayda kimse kalmami§.

git mi 5,

da vardi: Sizin

Be? dakika gecmeden Cevad Bey

gagirtti.

gcldi. Lin

Bu

dcdi. Kapida bekliycn ikinci

Aga'ya seslendi. Ba^katibi

t

i'alan

yoktur» dcdi, Babam, «Kadinim!

dedi.»

nasi! s8z? Hcrhalde caresini buiuruz» diyerck Kiiciik ,24

Salon 'a dogru

yiiriidii.»

Abdurrahim Efendi, 1919 yihnda Misir, Emine Hamm'la evlenmisti. Bu' aym zamanda Osmanh Nazirlanndan olan Abbas Halim Pasa'nin kiziydi. Bu evlilikten Mihrimah Sel S uk Sultan adinda bir tek Hidiv Hancdanina mensup Nebile

cocuklan olmuslur. tstanbul'da 1920 yihnda dogan Mihrimah Selcuk Sultan da yine Misir Krai ailesinden Cezzuli Ratip Bey'Ie evlenmijiir.

Abdurrahim Efendi, opii^iip agiasular.

Bu

felaketlerc

nimle veda

e(.

zavalli

cocuk aglayarak

geldi.

Baba ogul

Babam, «Oglum! Sen daha cocuk denecek

tahammul edemczsin. Sana yazik

olur.

ya^tasiii.

Haydi sen de be-

Buyiik biraMericrin gibi bemsjrclerinm evine

git!.

Tehlike

icinde bulunmani istemem. Hattil bnradaki uc geng hem§ireni de beraber gotur.

Onlarda burada kalmasinlar,»

dedi. Fakatbiraderimiz cesarctle,

«Hayir babacigtm! Sizi birakip gidemem. Tehlikedcn korkmuyorum. 124

-

Ajje

OSMANOGLU.-

a

go.

ih.

132-133

Vatandan aynldiktan sonra Fransa'ya yerlesen §ehzade Abdurra-

him Efendi

ailevl bir gecimsizlik sebebiyle 1933

bojamis vc ondan sonra

man

«

Va

vermijli.

I

i

d e

Pa

bir

a » denilen kayinvalidesi kizma allibin sterlin

5

O zamanlar M

yihnda hanimini daha evlenmcmistir. Yurd disma fiktigi za-

sir Hidivi'nin annesine « V aIi dc Pa§a » §ehzadc Abdurrahim Efendi bu para ile bir daire alarak oraya yerlesmisii. Fakat, para hanirnmm oldugu icin tapusunu da O'nun 1

denilirdi.

iizenne yaptirmisti. 125-a.y.

Bu

sebeple Nebile

Emine Hamra'dan ..

..

.

ayrddiktan

KADIR MISIROSLU

236

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

sonra otele ta§mmak mecburiyetinde kaldi. Hie bir yerden be§ para geliri yoktu. tstanbul'daki emlakinden dostlan vasitasiyla

de higbir sey alamiyordu. Turkiye'deki

mallanm saturmaya cahsjyor ve eline gececek paraya

giivenerek saga sola borclamyordu. Yilluca dchselli bir sefalct icinde yiizdii.

Bu durum, onun hassas mizacina dokunuyor vc gururunu inciBu scfalel, arada bir kizimn Misir'dan gbndcrebildigi mutevazi

tiyordu.

paralarla 1952 yihna kadar surdij.

karde§i §adiye Sultan Eicndi'nin

Bundan sonrasim salts?

iki

ya§ kiiciik kiz

ar§ivimizdc mahfuz banltaki

Bu

s.rada stk sik

odama

gelirdi.

237

DertlesMik. Kendisini

teselli et-

meye cahsirdim. Kizimn,

babasini asla ihmal elmek ihtimali olmadigim, mektubun postada kayboldugunu soyleyerek O'nun' kederini dagitmaya cali 51 yordum. Fakal o, pek de ikna olmaz, bu barebelki de gondcrilen

keii

kizmm

ihmalkarligina hamlederdi. Uzuntii ve kederi her gun biraz giine kadar, parasini vcremedigi icin bir cok otelden kovulmustu. Bu muessif hadisenin bir kere daha tekerriirunden endise

daha artiyordu.

O

ediyordu.

konusmasindan dinicyclim:

Yegane «Amerika'daki kizim Samiyc i§lerimi

gormck

iizerc tekrar

Sainlc-Honore otclindc ku^ucLik Biraderim $ehzade

O

Hamm

Sultan'dan aynlarak bazi

sadcce bir yd igin Paris'c gcldigimde odali bir daireyc ycrle§lim.

iki

Abdurrahim Efendi de aym

srrada malt

vuluncaya kadar ikamct ctmek

Bana

iizerc bir otclden digcrinc la§iniyordu.

anluttigina gore Misir'daki kizi

Mihrimah Sultan'a mektup

ya-

zarak ondan para istemis. ye:

«-Benim Tiirkiye'de neyim varsa sana birakiyorum. nin parasvni sen abrsinL.

Ancak bana

odama

gelip benimle dertlesmek eski giizel giinleri

goriisMgu pek az kimse vardi. Bunlar da, Umumiyetie hanedammiza mensup veya yakm kimselerdi ki hepsinin Paris'le

mall durumu birbirinden beterdi.

olelde diger bir

durumu son dcrccc bozuklu. Rcfikasi Nebile Emine Hanim'dan ayrddiktan sonra yabuz ya§iyor vc koodada kahyordu.

tesellisi,

yad etmekti.

Satilinca hepsi-

hayalta kaldigun miiddclce olcl

masrafimla asgarf gida ihtiyacimi kargdayacak kadar her ay

mumazaman

asgari bir para gander!...

Bir gun yine bu sekilde tonugtnfclan sonra

tie bes.

odama

gun sonra

gelmigti.

bir araya

§uradan buradan

gelmeyi kararlastirdik.

O

gun bana gelecekti. Ben de, O'nun sevdigi Istanbul yemeklerinden Cerkez tavugu vs. yapacaklim. Bunu ben teklif etmisum. Maksadrm, biraderi oyalayip avundnrarak O'nu kederli diistincelerinden kurtarmakti. Fakat kararlastirdigimrz giinden bir gun evvel bir ak 5 am vakd aniden s ,kip geldi. Ustii basi perisandi. Halinde bir ievkaladelik oldugu agikca goruluyordu. Elinde bir file tajtyordu. Filcyi masanm. uzerine

koydu. icindckileri birer birer cikarmaya basladi. Bunlar bir elbise frrcasi, bir kag konservc ve bir 5 ise de kolonya idi. Bunlan bana getir-

Kizim!,

durumum

beklemeye

fazla

bana yapip yapamiyacagmi acele olarak

Aradan epey hie bir cevap

miisait degildir. Liitfen

bildir!

bir miiddel gectigi halde

kizmdan miispet veya menfi

alamayan biraderim, cok iizuluyordu. Kendisinde

mi§ insanlarm o

tarife

sigmaz

srkintili halini

deki

giigliik

hemen hemen

terkedil-

miisShede ediyordum. HaJ-

buki, sonradan ogrendigime nazaran zavalli kizimn

para gondermeye

bunu

» demisU.

durumu da O'na

hie miisaid degilmtsj Belki de, teminin-

sebebiyle cevabmi geciktirmis. bulunuyordu. Fakat

biraderim bekledigi cevabi alamaymca, bu

hamlediyor ve sinirleniyordu.

durumu kizimn al§kasizhgina

digini soyluyordu. Once bu hareketin manasim anbyamadim. Qiinku bunlar carjidan alip getirilmis yeni seyler degildi. Elbise fircasinm kul-

landmi 5 bir

sey oldugu goruluyordu. Kolonya si§esi

ise esasen

yanmdi. «-

Bu

konserveleri sen yersin, bana nijin gedriyorsun?! Bu fifca da sana lazim olur. Kezl kolonyayi da kulJanrrsm. Hepsini yine bu fileye koyalim» dedim.

Her ne kadar israr etlimse de fikrinden caymadi. Nih3yet getirdigi bu esyalan masanin uzerine birakarak bir bahane uydurup savustu, gitti. Bu son derecede garip bir hareketti. Fakat yine de akhma pek katii sey

KADIR MISIROSLU

238

gelmedi.

Meger zavalh kardesimin

cak olan yegane served bu oski bir elbise fueasi ve

OSMANOSULLARI'NIIM DRAMI

acikli akibetinden

soma

kiiciik filenin icindeki birkap

cikacagim sirada tclclbnum

bcyiti bcni

dumsa

konserve

ile

yum sisc kokmyadan ibarclmisj...

Ertesi sabah O'na vadcttigim ziyafcl icin lavuk vs. car-jiya

ortada kala-

caldi. Ajjagida otclin

bcklemckte olduklan bildiriliyordu.

Kim

Bunlan anlalan Sehzade

almak

tizcre

satonunda

iki

olduklarini sor-

da,

biraktigi

«-Allah Ailali sabahm bu crken saatindc belli arayan bu iki erkek kirn acaba» diyerek a§agiya indim. Tarn merdivenin dibinc geldigimde Schzade Omer Karuk Efendi ile islam Beg Senfoli Azerbcycan Turklcri'ndcndi. Vakiiyle

Rus Ordusunda

zabitlik ctmisti.

Bizim

ailc ile

pek 50k alakadardi. Hanedan'dan lamdigi kimselcrc eldcn geldigi kadar maddt ve manevr miizfihcrcl giisterirdi. Bu zai, lialen de Paris'tc yasamaktadir. Onlan goriince:

odasina

Vucudum

ailemizden kime nc olmustu? Aklima bircok da, zavalh kardesim

titremeye baskidi. kfltii

Abdurrahim Efendi'nin

Acaba

ihtimaller gcliyordu

ile iiisjverdik.

bir taraftan grizlerinin yasini siliyor, bir taraflan

da

acikli

Babamin en

sevgili Sehzadesi

Abdurrahim Efendi, kizina

yazdigi

mektuptan miisbet veya menff herhangi bir cevap alamayinca son dcrecede miiteessir olmuj, Aksam bir fileye koyudugu, bahsettigim esyalanni bana getirip biraktiktan spnra oleline dbnmii§. Fazla miktarda raqrfin alarak iniihar etmis. Biraktigi mektupta «Sadece ikiytiz frank parasi

kaldigwibu

dayanamayacagmi soyliiyormus. Otclciye olan borcunu ve cenaze masraflanmn doktiniiinii yaparak bu en sefalete dalia fazla

son parasiyla karsilanmasmi, kendisine islam!

bir usulde techiz

ve tekfin

kardesimin

Ozerine

kapamp aglamaya

iniihar tarihi

20 Ocak

1952'dir.

Bobini Miisliiman Mezariigi'na dcfnedilmistir. Mevla Rahmet

Sultan Vahideddin merhumun damadi (Ulviye Sultamn kocasi) olmasi dolayisiyle liancdan mcnsuplanm yakwen lanimak firsitim bulan

ismail

Hakki (Okday) Bey, «Vanya'dan

(Istanbul 1975) isimli degerli hatiratinda

hakkmda su

olduguma

Ankara'ya»

Sehzade Abdurrahim Efendi

calib-i dikkat bilgiyi vermektedir:

«Sehziide

Abdurrahim Efendi'nin FedakSrhgi!.. tarafsiz bir

kalemle yazmak iddiasinda

gore, Filistin Ccphesinde calib-i dikkat bir hatiramdan da

bahsetmeden gccmemeliyim:

bir

suydu:

birlikte zavalli

eylcyel.

hadiseyi anlatiyordu. hiilasasi

Hep

olabildiler.

Sehzade Abdurrahim Efendi'nin

canina kiymis olabi-

SehzMe Omer Faruk

Efendi merhumun yazip

Mtitcvazi demir karyolasma uzanmis yatiyordu. Ozerine

Hatiralanmda vukuati

Saionun bir kenanna acele

Anlattiklannm

muvaffak

Omer Faruk

Aglamaktan okuyamiyordum. Nihayet beni

bir yatak carsafi cekmisjerdi.

Paris'leki

leccgi asla gelmiyordu.

Efendi

ciktik.

cikardi,

basladim. Babamin daima yaninda bulundurdugu bu en sevgili Jchzadesinin sonu bu mu olacakti? Fakat elden ne gelir, insanlar kader karsisinda nizgarda savrulan bir kuiu yapraktan baska nedir ki...»

damad

«- Hayrola ne tiabcr?!..» diyc sordum.

«- Maaiesef kbtli habcr» dediler.

mcktubu

giicliikle tcskine

beyaz

«-Biliriiyoniz» ccvabini vcrdiler.

239

yapilmasmi» mUsIiiman mezarhgma gomiilmesini ve arkasirdan Kur'an-i Kerim okulturulmasim bizlerden rica ediyormus...

Harckat Subesi Miidiir Yardimcisi bulundugum sekizinci Ordu'nun topcu alayinin kumandam Sultan Abdulhamid

Han'in

ogullanndan §ehzade Abdurrahim Efendi idi. Bu degerli sehzade cephede biiyuk bir feragatle calisti ve melanetle savasti.

Du§manin

ustiin

topcu kuvvetlcrine karsi, son top mermisinc kadar biiyuk bir sebatla karsi durdu. Topcumuz, her seylcri gibi ceplianeleri bol ve ikmalleri kusursuz olan Ingiliz topcusunun savurdugu liesapsiz gullclere karsi, ata-

cagi mermileri adeta kiskamp liesap ederek sarfediyodu.

tiikenincearkasimn gelecegi yoktu.

Bunun

bu durumda bulunan topcu subaylan

dump

bilir

ne

gunku ccphane

demek oldugunu

savasta

ve takdir ederler. Diisman

dinlenraedcn, hesapsiz guile yagdirticiik,

siz.

elinizdeki be? on

...,

c

.

...

^>§ehzade Abdurrahim Efendl'nln

askerlik sevgisi

«MMII M(icadele»yi destekledigini gostsren jarapneli ve dSneyi hesaplayarak, acaba yarin,

layayim mi? diye dujiine

diisline,

Abdurrahim- Efemdi, -

BlR §EHZADE-Yt

-

ve zaruret iginde intihar eden Sultan Abdiilhamid Han'i.n en sevdigi oglu Sehzada Abdurrahim Efsndi.

Paris'te kaldigi oielde sefalet 2.

BEDBAHT

tiikenince

bir

ve

mektubu.

daha zor bir duruma sak-

hesaplaya, kitaplaya atacaksiniz..

ijte

yagmur allmda ve camur

bOyle bir carpi§mada ceph§nesi iciixte,

toplaniun, hie birini kaybet-

meden karargaha kadar getirmege muvaffak olmug, Ordu Kamandam Cevad Pa§a medium ba§ta gelmek jartiyle herkesin takdir ve liayranhjini kazat!n»5ti.»

(

a.g.e. sh,

335

vd.)

4

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

BURHANEDDtN

-

EFENDI Burhaneddin ',''.'.

A

larin

Sultan

Efendi,

Abdiilhamid Han'in en cok sevdigi Sehzadesiydi. 1885 yilinda Yildiz Saluyi'nda do£mus.tur.

$

kabiliyelli

daha

zcki,

ve yakisjkhydi, Kabiliyclini,

kiiciik yaglarinda bir

gOslcrmifj

vc ispat

elmi$li.

ano calar vc cok

iyi

cok safhada

Fevkuladc piy-

resim yapardi.

Konugmasi vc muhakemesi cocukluk vc

§ehzade Burhaneddin Efendi'nin

Son dcrcccdc

gen?ligi.

ilk

genclik yillannda bile dikkali cckccek

dcrcccdc diizgiin vc miikcmmeldi.

Bu

meziycllcri yiiziindendir

ki:

Sultan Abdiilhamid Han,

diger evlfillanndan daha fazla sever vc

cekinmczdi. « S a

1

1

a n a

A

I

ra b a s

bu

Burhaneddin

Gcrccktcn, 1

»

llissini

Efendi,

iicii

kendi kardejleriydi. Sullan Abdiilhamid Han'in O'na karji

bol bol izhar cyledigi husust alakadan galat olan bu iddiayi te'yide ya-

rayacak en

kiijiik bir barckel

hal' edilip

aciga vurmaktan

riemen daima

nda babusinm yahmicla oturdugu baldc,

lahktkala da

maruz kalmij,

Ancak

juydu

tuhafi

O'nu,

yamnda bulundururdu. Halts

bir

dpfasmda

Abnan impaniloru'nun cuius yikionuniu miinascbcliylc kendi bulunmak maksadiyla Alman scfareihanesine

adnia lebrikalla gondcrmisu. Sultan

Abdiilhamid Han'm §ehzade Burhaneddin El'endi'ye daha ziyade

bir kiyinet

tanat icin an'anevt sirayi bozarak

ve ehemmiyct alfclmesi,

sal-

O'nu kendisinc vcliahd yapacagi yo-

ki,

Schzade Burhaneddin Hanimefendi

kurmusm. Ancak bu

ile evliydi.

Efendi

Asil adi «

Cerkes olan Aliye

aslen

Me

1

e k » olan bu, son derecede

zcki ve guzel kadin, bazinedar olan teyzesinin delaletiyle Yildiz Sa-

ile

Naz

1

1

ya

r » ismiyle ijtihai etmijti.

evlendikten sonra da «

A

I

i

Burha-

y e » adim almis, bu

cvlilikten sonradan

(1912)

admda

iki

Efendi'nin bu,

Amerika'ya ycrlesen Fahreddin (191 1) ve Osman oglu olmusmr. I26 Bu munasebeiler, Burhaneddin

iki

cocuk sahibi hanimmin kendisinden aynlarak

evlcnmesini sonuclandirraijur.

Tcrakki 126

-

ileri

Bu

itina

dOnme Maliyeci Cavid

Bey'le

zcki ve dirayetli §ehzadenin Itlihad ve

gelenleri yle vaki siki miinasebcti ne maksalla te'sis eyle-

§ehz5de Burhaneddin Efendi bu

derecede

yaymlanan bazi mevkiitclcrinde bu

Han'm bu en sevgili Abdurrahim ve Mehmed

Sullan Abdiilhamid

gelenlcriyle sua bir dostluk

ileri

reddin Efendi ressaind],

e r »in Avrupa'da

sergerdel-

lutumu, O'nun ailc saadetmin yikilmasina sebep olmusmr. §oyleki:

lunda dedikodulann cikmasina bile sebep olmu§ui. Gercckten « J 6 n 1

Makedonya

gibi, babasiylc SclSnige gilmiyerek tstanbul'da kalmisu. Gcrci amcasi, yeni PAdisah Sullan Re§ad'la lemas ctmemi§ vc O'nunla merasimlcre isurak etmemi$tir. Fakat daha kotiisu ttlihad ve Tc-

T

r k

her nasilsa- bu

Ittfliatjilann ilcri gelenlcrinden mejhflr

oteki ogullanndan

ii

-

Abid' Efendiler

rayi'na girmis, burada «


fakat

jehzadesi, kendisinden kiigiik kardesteri

neddin Efendi

konusan sehzadesini

tarafmdan

crinden yakasini kunarmi§, tehlikcyi ucuz bir surelte allatmi§h.

Padisali cencbi scfirlcrle gbriisiiikcn. bu son dcrcccdc zcvkli giyiuen iyi

lttibaicilar

di'nin bazi hareketleri .jiipheyle kar§ilanmi§ liana bu yiizden resmT bir

kendisinden biiyiik kardeijleri bu arabayi alia arkadan lakip ederlerdi.

ve

Han'm

Selanige gondcrildigi sirada §ehzade Burhaneddin Efen-

rakkT Cemiycli'nill

Onu

ne kendisinden vc ne de babasindan sadu-

olmujlur. Sadece Sullan Abdiilhamid

iki

^ocugunun

tahsil

ve tcrbiyelerine son

etmis vc onlan Viyana'daki me$hor «Tcrezyanum» da okmmustur. Fah-

Osman

Efendi

ise, ticaretle istjgal

elmcktedir.

Aynca

dedesi

mahiyette bazi iddia ve beyanlar yer almisnr. Gercekic ise bu, asilsiz bir

gibi marangozlukta da biiyuk maharet sahibi. oldugu duyulmustnr.

§ayiadan baska bir jey degildi. Zira §ehzade Burhaneddin Efendi

yerlesmis bir Ingiliz ailcsinin genf ve gii^l kiziyla evienmis, cocugu olmamistir. Fah-

ile

taht arasinda

-

sira

bakimindan

-

onUg-ondbrt ki§i mevcuttu

ki,

bun-

wddin Efendi

ise,

islanbcl

kiziyla evienmi^, o'nun da

GOney Afi ika'ya

Rumlanndan Papadopulos'un kendisinden on yav

cocugu olmamisar.

biiyiik

KADIR MISIROGLU

2*1

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

3*

digini lahmin, cidclen mujkuldur.

Bunu, suasi gclmcden tahta gecmek maksadla yaptigi soylenilcmez. Zira bbylc bir ihdrasi olmadigim, daha sonra Arnavutluk Devleti'nin kurulusu sirasinda resmen viiki olan, orada liiikiimdar olraasi tarzindaki teklifi reddedcrck gibi bir

gostermislir.

27 tttihadcilarla munasebcli, baslangicta onlari liakkiyle

cdcmcmis. olmasiyla da izah cdilcmez. Zira zcka ve diraycti

tBjliis

idiler.

lcab eder ki, ogullar da bu muhabbet ve vefflcarliga devam etsin-

Icr!...»

«-t!tlfat buyuruyorsunuz Sehzadc Hazretleri!.. Merhum ve muhterem babanizin, pedcrime gosterdikleri asTI himaye ve alakayi bendeniz her zaman minnetle hatirlanm. Amma, dogrusu burada, iltifala nail ola-

herkesc c miisellemdi.

cagimi hie lahmin etmemi§tim!...»

Son zamanlarda, tttihatcdarla arasi acdmis. ve bu yiizden lsvicre'ye gitmisti. Sultan Vahideddin tahta gectigi suada orada bulunuyordu.

Cizgili bir kravat ile §akaklanna dokiilen bir kac ak tel sac,

Ostiindc cok temiz koyu bir eibise, ayaginda rugan iskarpinler vardi.

giingormu? Amerikan

Ycni Padijah yurd di|ineteki butiin Sellzadelerin acele olarak valana donmclcrini emrelmisli. Burhaneddin Efendi - her nedensc - bu einrc uymamis ve Isvicre'de kalmisb. Bu scbcple, Osmanliogullari'iu anavalanlarmdan apiir topar cikaran 43 1 sayili Katvun crktigi zaman, o

Giilcrck:

zaien coktarc bed Avrupa'da bulunuyordu.

bir tur aralrm.

Bilahare Amerika'ya ycrlcsmis, vc orada Madam Charles adinda zengin bir Amerikah Hammia cvienmistir. Digcr Osmanogullan gibi

adamlanna benzetmi$ti. Prens

i§

«-

Otomobilim kapida bekliyor. Tcnsib ederseniz New- York icinde Sonra

Kapiya dogru rnyordu,

Sof'fir,

bir lokantada bercberce

ytirudilk. Otelin

yamnda olurmayi

kansimn parasiyle yasamamrj, 9ali§ip hayatini kazanmisur. Hatia kanserden muzdarip olan lianmn lahminlcr hilafina hayatta kalarak bir kalb

Ogleye kadar New-York'un

sonunda vefat cden efendi'nin mWsinr yemijlir. O'nunla Amcrika'da karsdasrp goriiscn Celaleddin Pasa (Velora) bunu boyle aniat-

zaman bir garson, giimus, bir tepsi okumaz hemen bekleme salonuna «Prens Burhaneddin Osman-

icinde bir kartvizit uzatti. Ismi okur indik. Kartvizitte §u ibare vardi.

oglu» Evet, karjimda Sultan Abdiilharaid'in en sevgili oglu §ehzade Burhaneddin Efendi bulunuyordu. Bu, benim icin muazzam bir iltifattr.

Oniimii ilikliyerek hurmetkar bir

kac,

adim attim ve dlerini

Beni gee aradrklarmdan dolayi afvuni istirham «- Pasa Hazretleri!...» dedi

siktim.

amma sizi aramak vazifemdir. Zira babalarimiz bh'birleriylc cok iyi dost 127

-

«Bu

tckliftn

yapildigmi ve Efendi'nin reddettigini ailece tanjdigmiiz esbak

Sadrazam Hiiseyin HHml Pa§a'mn lisanmdan da bizzat duymusnim.»(Bkz; Nahid

Sim ORtK s.

23, Istanbul

Abdtilhamid'ui Sevdigi ve En Sevmedigi Ogullan- Tarih Dunyasi, C.

1951

sh. 973).

III.

acti.

Sehzadc Hazretleri jofbnin ben arkaya ycrlestik.

tercih ettigini soyledi. Prensle

«-

Pajam, benim

yajiyor, diyorlar.

icin

Bunun

degil, fakat

icini

ve di$tm dolastik. §ehzade yolda

cok zengin

bir

Ametikan kadinintn parasiyla

kat'iyyen asli yoktur.

ben

Kanmin

serveti vardur^

biiyiik bir petrol §irketinde meclis-i idare

ayhk aliyorum. Bu gordugunilz otomobil de benimdir. Paramla yagiyorum, kanma miihtaj degilim. Be§inci Avenu'da (New-York'un en kibar semti) kiiciik bir apartman katim var. Sizi bir gun evime de beklcyecegim. 128 azasiyim. Iki bin dolar

«§ehzadeye veda ettigim zaman, epey «-Sizi gSriince

uziilmustii, gOzleri ya|h:

babam Abdiilhamid'in

olmujtum pasam!...Bu

etmigti.

«Gec haber aldim, kusura bakmayimz,

yeriz,»

sunlan anlatmisli:

bu yalan «Erlesi gun otcle dondiljurniiz

yemek

kapisinda en son model bir araba du-

hiirmctkarane kapiyi

gurbelte fakr-u zarurel icindc kivranmamisnr. Bununla bcraber,

krizi

O'nu

Mehmed

Ali'ye de (Misir Prcnslerinden) levecciih ve nezSket gostcriyordu.

riiyayr

ya§adijini zanneder gibi

da bize cok

gordiiniiz. ikimiz

de

aglayarak kucaklasttk...» 129

§ehzade Burhaneddin Efendi Amerika'da 15 Haziran 1949

tari-

hinde gecirdigi ani bir kalb krizi sonunda vefat etmi5,cenSzesi Sam'a naklolunarak Sullan Selim CSraii avlusunadefnolunmustur. 128 - SSmih Nlfiz 129 -a.y.

TANSU

a.g.e. sh.

206 vd.

OSMANO&ULLARI'NIN DRAMI 5

-

OSMAN FUAD

rindcn Tunus'a gecmistir.

duguna

EFENDi

Bu defa

gcgli.

Osman Fuad

Efcndi,

Selahaddin Efendi'nin en

Burada

oglu

dogmus.tur. Meslek itibariyle askerlige intisap etmis.

ve generalise ka-

dai' yiikselmistir.

Sultan Resad za-

§ehzade Osman Fuad

mamnda

O'nun,

maiyetindeki

Elendi'nin «jocuklugu.

birliklerden siivari

alayinm kumaii-

danligma

zi

tammayarak

mijstakil harckct

oraya gondcrilmisti. Bir

getirilmisli.

Osman Fuad

Trablusgarb Harbi cikinca,

Alman

etmek

Bu

harbin basfnda, Almanya'da Kicl'de bulunuyordu. Bir

brdunun kumandam olarak

soma Balkan Harbi 'n In

(lalia

biiyiik bir

ehemmiyet

yerli milislerden tcsckkul

ttalyanlar'a kar$i savasimsjir. Fakat

cikmasi, Trablusgarb'i feda etmek

mecburiyetini dogurmugtu. Ciinkii,

data

de haiz olmak uzere

denizaltisiyla Trablusgarb'a goturiilmus

ve sagdan soklaii gelen diger Turk zabitlcriyle, ctlirilen

j,

fagiyordu.

tine

Grap Kumandam

sifatiyla

Osman Fuad

buradaki bin kisilik

Osmanh kuvve-

yapiyordu. Maiyetiyle mii§avereden sonra, emrindeki kuvvetlerle bir-

diismana teslimini isteyen merkezin emrini dinlemeyerek, cole cekildi.

tabiatiyle bir

Bu

iizcre

Almanya'ya

sirada

deniz-

oliiiiis,,

Abbas

Sudan Vahideddin

ifa

Bu

Osman Fuad

oradan Misir'a aecmisli. Hilafetin lagvi ile

431

Efendi,

k e i

s c f

s

I

i

s

latbik

mevkiine konulmustu.

d c r

i

m,

yapa

a

Bu

a 11a v

m

a d

1

Ask'eri

roeklupla ;i

a

1

m

.

11

Ka

bir

Osman

kurye

ile

M, Kemal Pasa O'na 5 ml a k a

d

1

11

u a

r

1

iniwi

1

s.

i

1

11

d

i

1 /.

.

»

"

diye yazilmaktaydi.'

Bundan sonra

man Fuad

<]

Misir'a geccn ve bir

muddet orada ikamet eden Os-

Efendi, Misir'ii ailcsinden aynhnca, Almanya, isvi^re ve

Fransa gibi muhtelif Avrupa memlekcilerinde bir otelden digerine lasraarak dcvamli bir gocebc hayati gcjirmij

cekmijti.

Sagdan soldan saglanan

yardimlaila gecinen, bir zamanlann bu

vepek 50k

kiffiyetsiz iinlii

Diisman kuvvetleriyle onun emrindeki kuvvetler arasnda

muvazene yoktu. Bu sebeple Trablusgrab'in arka kesimle-

bir

bulunduju sirada Tiirkiye'de

Roma'da bulunuyordu.

1:

i]

ile

Ef«ndi, once Italya'ya sonra da

ttalya'iia

gondcrilmis bir mektupaldi.

Q

Halim

gece siiren bir

Osmanli Hancdaru'nin yurd disina cikanlmasim amir

Kanun kabul edilmis ve

Sayili

Fuad

iic giiri iic

Merkez Kumandanligi'm

sirada liiyin edildigi

etmis nkui

labia gecmisti.

llilmi Pasa'nin ki/j Keriine

cvlenmi§, bu milnascbelic Ciragan Sarayi'mla

muddci

Osman

yaranin niikscimesi iizerine ameliyal

gilrnistir.

Sulum Resad

Misir Hanedam'ndan

icin

kumanda eden Osman Fuad Efendi. Ferik (Tiimgcneral) Kurmay Baskanliguu da Abdurrahman Nafiz (Pasa)

dogru

olmak

«

scbeple birinci dcrccede Bal-

rutbesini haizdi.

likte

Fuad Efendi, burada basmdaki

Bu

Efendi'ye Trablusgarb'i diismana tcslim ederek, gcri cckilmelerini emrctmisHr.

lanmigtl. Siivcys. Ccpliesi'nin sulcGlu iizerine Haleb'e gclcn

u harbin kazanilmasi devlet icin

kan Harbi'ni kazanmaga gayret eden ba;taki hukiimet,

Alman

hiieOmuna ugrami; ve basmdan yara-

ingilizlcr'in

diigiin yapilmisii.

Efendi, icfibinda merke-

selahiyclini

Osman Fuad

kiiciik

ogludur. 1895 yilmda tslanbul'da

y-

Osman

Napoli'yo

Efcndi, Birinci Cihan Harbi'nde Siivcys. Cephcsi'nde vazifc almistir.

ulttsmm icinde,

r

birlikte bir bota binip

muddet kaldiktan sonra, yurda donen

bir

Sul-

biiyiik

akdolun-

yoni bir emir geimesi iizerin Trablusgrab'a doncn

ilair

Fuad Efendi, emrindeki bta subaylarla

tan V.nci Murud'in

247

italyanlar'la miilareke

130-Bkz:SonOsmanJilar. Hiimyec Gasitesi

19

mail stkinti

ve gayri muniazam

sehzadesi, otellerden bircok

Mayis 1970.

^8

KADIR MtSIROSLU

kcrelcr-maalescf- kovulmu§tur.

Yarm sabaha

«-

isiiyorum,

Prens.

cagiml»

fttsdar

Aksi

.

iki

haffalik otet

holds odamzi

borcunuzu feapatmamzi

bosaltmak zorunda kala•>

'

Mont Parnas'taki Royal Bretagne

PaPis,

joiKkl

i

cikti.

ofuran

Havi ka$rm§ ytin bat.aniyeli yatalt iizerinde pijamasi

Osman

Prens

Fuad'in agzindan iek

konu§madan durdu. Perdesi yan bakisjan.

takildi

*.'

i»A*i» a*n

jj-:.

.qui 1^1

ile

«tji j,'» .»l.>s

jfip^ urj^.

gelirdi

ba$lami§ti.

*

evISdim? Istanbul

^JJI -l^llAJl

jfcl*'

jUjj'

Merkez Kumandani, Trablusgarp'ta Osmanli Ordusu Kumandani,

Osman

Ferik Prens

otelden

m

Ay>.

o&j- oji

tit frit,* iiu- oKj*.

&;*..„, oi . i-f

u y vu yjj, e

J-uljil

iii. j^ Jj

Fuad'irt bir giin gelip Paris'He iiciincii sini! bir

kovulacagj„.» .

Dudaklarn bas.lamisti,

titremeye,

gintleri

madan...»

bogazinda

kelimelen

dugtimlanmage

Bir xamantatiin Un\i) askeri Sultan Besjnci

runu, 76 ya$mdaki basil,

s-hf-

pencereden di§artya

G6z pinarlannda ya;lar birikmeye

«-Bu hale diis,ecegim kimin aklina

osj2b {,~>3 jjo^i (j^lXl *x.\j»

gikmami§fi. UzOn

la?

aralik

ljj.1

iskemleden ba§ka

iki

olmayan dor) numarah odanrn kaprsmi serige kapalarak

e§yasi

siire

mud ires Madam

Oteli

Anjel icindo bir yaiak, kilciik bir lavabo ve

dr§an

.

Buna dair bir m(l§ahede nakledclim.

Murad'an

^> ^

o^

JfJ^JU,

<-i;--l^« jfc

to-

Prens Osman Fuad, tek basina yasiyordu bu

gatlami^ lavabolu otel o das in da, arayani sorani

1 yj-J .Aic " Lit

Jj'^*; jJi>nrj

•

-»M
?&

"'ji

o^ (SjjjJv* t^4tililj9 j(^6

ol-

I31

Kendisiyle roportaj yapan bir gazcte muhabiri vefatindan sadece bir iki yil

.

Once $0yle demektedir:

«Senemn geciriyordu

biiyiik

bir

kismmi

Osman Fuad. 46

yildir

Gttne'y

Avrupa'da

Fransa'da Cannes'de siirgiin


>^-3

*y—

>*?.


WJ&<

"•:••> J!

M'>^U. *iU.«Ul *^l jl^il>j,l

"A'j»ji

O^ii

1 -!

•'•'*.«

•Jt-U"

hayati yasayan

Prens OsinaM Faad'a Fransizlar diplomatik bir pasaport da vermi§Ierdi. Sihhati izin verdikce Cannes'den kalkar, Paristeki kizkarde§i

Adile

Sultan*, ziyarete gelirdi.

§3hjada Osman Fuad Efsndl'nin nikahimn devrin §8yhUlislami Haydartzad® Ibrahim Efendi tarafmdan

Kimsesi kalmamisu hayatta,

kizkarde§inden ba§ka„ 131

-

Bkz:

a.g.t.

18 Mayis 1970

-

-eirsgin Ssrayi»nda kiyildigmi bildiren bir gazete kiipuru. 26 Rebiulawel 1338 tarih *e 8209 numarah «lkdam Gazetasi.nden-

OSMANOgULLARI'NIN DRAMI «-Bizim

devrin

tstanbul'u

gbzlerimin

251

oniinden

Beyoglu'nim, Bogaz'm, Ortakoy'iin, Yddiz'in ayn

gitmez.

giizelligi vardir.

Kimbilir simdi nasil olmustur? Diinya'mn obiir ucuna da gitsem

akhm

Aim kirn

lstanbul'dadir.

den ricam, ben gociip da sadece «Osmaii

gittifcten

Fuad»

Ama

biitiin

giizcl diyarlarda artifc, Siz-

basin gazetenize, allina

bast idi bu iki biiklum yiiriiyen, sevimli,

yUzii derin hallaria kesilmis Besinci

Fuad.

o

diye yazin. Belki hattrlayan bulunur.» 132

Son Osmanhlar'in

«...

tanir beni

soma birrcsmimi

Murad'm

Oqytou, ailc icindeki

lorunu Prens

Osman

durumu sadece avug

buyiiklugiindeki kartviziti uzerinde kalmtsto.

General Prens aratorluk Ailesi

Osman Fuad. Osmanltimp § e f

i >» yaziyordu bu kartin uzerinde. Alt kosesindc de Cannes'**! bir otelin, Hotel Martine'in ismi.

No

«bir

idik,

zaman

ii

luklanndan

onlar an biiyiik dujmanlarmin

banim, yol

stgmti gibi

KADiR

BfllSlROGLU, aziz vatanlarma kavu§an

OSWIAN FUAD EFENDl'nin

AHMED ile

iki

§ehzad@ arasinda

karde§i

act,.

artrk.

«Yazik,

mayip

benim

siirdiigii,

amiyoruz

gibi

OSMAN SELAHADDfN -

EFEMDi

Beylerbayi 11 Agustos 1974

-

sayts,

kurbani oldular. alllyl

kllic

act hat.ralanm.zla dolu topraklara

Hak midir bize

ama cok

Ve bu gurur

askm son OsmanNlann

Vatans.z olup S iktilt. Atalanmizin tall,

aalladigi

ayak baa-

goriilen, rev*?...iI38

yaztk oluyor anavatan dismda, cesitli Ulkclerdc

mulled hayab yasayan Osmanlilai'a. Kimi

intihar ediyor, kimisi «

T

r ki y e

T

k

sefaJcte dayana-

y e ...» diye sayikiayarak son nefesini veriyor. Dtsarda dogan cocuklar ise, yabanci mektcplerde Tiirkce'yi ogrenmeden, tarihimizi, dinimizi tantyamadan bir

Nlh'AD EFENDl'nin oglu ALi VASiB EFEND1 (Solda)

onun oglu

asirdan tazla

Cok biiyiik isler yapt.lar. Sevaplar, da oldu. Dosllan kadar diismanlan da vardi.

Ama

hokum

alti

kurdular.

s,ra giinahlar,

mahvina

MES'IJD BIR HATIRA

birini

yam

bugiin

-

nc olduk? dedelerimiz, atalarnmz

5 k ,r a da, Diinya'mn gelip gecmla en biiyOk imparalor-

132

-

Bkz:

a.g.t.

19 Mayis, 1970

133

-

Bkz:

a.g!(.

1? Mayis. 1970

(sagda)

ii

,

ii

r

i

!

..

KADIR MISIRO^LU

252

253

6

ecnebi gibi yeti$iyor, cok zalim bir son oldu bizler icin bu... Bc§ikta§'la Ciragan Sarayi'nda 1894

de dogmuijum,

Behind Murad'in oglu Piens Selubaddin egitim gordiiktcn kin Filistin'e

soma Mcktcb-i

soma

lisan

idi.

Babam

icin

§ehzSde

Sultan

Efendi'nin -asagi yukari-

biitiin

hayati,

1903 yihnda, babasimn Suadiye'deki

rak askerligi secmi§ti Bahriye tegmeni

bu gazete

ettigi

§ekilde otcl kii§elerindc fakrii zaruret

icinde gccmi§ vc

uz.crc

de son bulmu§tur. Gercekten 1973

Mayisinda Fransa'nin Nice S.ehrindc liastalanmi§, kalclinldtgi hastahanede vefat etmigtir. Na§i, Paris'e nakledilcrek me§hur Bobini

olarak orduya katildiktan az bir

sonra

Mahmud baZ '

Me-

§evket Efendi'nin 6

ZLZ,7^r

°

Mahmud

§evket Efendi

Ne

gibi

yazik ki;

O'nun da

omrii vef& ctmemi§, Osmanogullan'mn gurbetzedeligini bertaraf eden 18

Mayis 1973

^

Efendi, gurbette en cok vatan hasretini ceken ve

mail sikintdar icinde kivranmis. bulunan bir sehzMemizdi.

tarih

ve 1803 sayih kanunun kabulunii gorememi§tir.

Mevla rahmet eyleye!...

muddet

Vahideddin'in

yavcrligine tayin olunmustu. Babasi

S

asli

Outer Faruk Efendi ve

Sultan

ddi "

"*«"

* »"»"* kato

yiikselmis bir bahriye zabili

zarhgYna defnedilmi§tir.

Osman Fuad

Sevket Efendi,

mOtevazi evinde dogmusta. Meslek ola-

muhabirinin tasvir ve hifcaye

o minval

Mahmud

oglu Seyfeddin Efendi'nin ogludur.

il-

Almanya'ya gonderildim. 2,5

sene Wiesbaden ve Berlin'de kaldim.» 134

Osman Fuad

§evket Efewds

Sultan Abdiiluziz Han'in en kiictik

Sarayda hocalarla Szel

Harbiye'yc girip bitirdim. Bilahare

ogrcmnek

Mataud

-

meslegi di§mda

idi.

Fakat bu

giizel san'atlann

bazilanylc de oldukca mesguldii. Bilhassa Turk musikisi vadisinde cok

meydana getirmi§tir. Yegane miilkii olan Suadiye'deki miitcvazi evinde sik sik musiki toplanrdan tertip cderdi. MeshDr

degerli bestelcr

Saadeddin Kaynak'in de,

ilk

musiki terbiyesini aldigi muhitlerden

merhum Sehzade Seyfeddin Efendi'nin

icraciyi sik sik bir

Hiisn-i hatta

araya getiren bu miitevazi

da son derecede

diiskiin

bir

eviydi...

olan Seyfeddin Efendi, ram-

azanlarda biiyiik camilere asilmak ijzere fevkalade giizel «

meydana

getirirdi.

biri

cok bestekar ve

M

a h y a » lar Sevket Efendi'nin dogup buyiidugu

Mahmud

Suadiye'deki bu Turk evi, -o zamaii emsati pek cok olan- bir nevi

kiiltiir

ve san'at mahfeliydi.

Mahmud

Sevket Efendi, meshur Gazi

Kemaleddin Pasa'nm

Osman Pasa'nm oglu, Adile Hanimsultan'la evlenmigti.

kizi

Kaymvalidesi, Sultan Abdiilhamid Han'in kizi Naime Sultan'di. O'nun Kurucejme'deki koskiinde oturuyordu. Bu kijgk §imdi komur deposu olan yerde yolun Sist tarafindaydi. Sonradan yanmijtir Halen orada bu k8§kim harabe halindeki duvarlan mevcuttur. 134-Bkz:a,y..

Sultan Abdiilhamid Han,

iki

kizim Gazi

Osman Pasa'nm

iki

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

254

ogluna vermi§li. Bunlardan biri olan Kemaleddin Pa§a Sehzade Mahmud Sevket Efendi'nin kayinpedcriydi. O'nun kizi Adile Ilamm.sultan'la cvliliginden sudcce bir tck cocugu Diinya'ya 8«lmfejtir.

Nermin

Sultan!... Halcn Fransa'da babasinin

dugu «BagnoIs s/ceze» gehrinde

mcrhamet

tck bagina

rikkat

di,

miyccek gcrcek bir dramdir. Mafdcsef sakat olan vc miibalagasrz on

cligi

sirada

ayhk

bir

Mahmud

di§ina cikaran

mahud 431

Sevket Efendi'nin ba

sayih kanun kabul cdil-

biricik evladi, hcniiz alii

cocuktu vc knndakiaydi.

Mahmud

§evket Efendi'nin yurd di§inaxikanli§i csnasinda cc-

rcyan cdcn hadiseleri-mezkur kanunun lalbikatma misal olmak iizcrecvvclcc husiisi arjivimizde mahiuz teyp bantindan kendi ifadcsiylc nakIclmijlik. Hatirlanacagi iizcre,

bu dcgcrli gchzade

bir

ecnebi yiik gemisi-

nin kaptan kamarasini kiralayarak once italya'ya gecmi§, oradan Misir'a gidip yerle§mi§ti. Alii

min Sultan

ayhk kundakta

ise kayinvalidesiyle birlikte

Mahmud

bir

cocuk olan

Arnavulluga

kizi

da

Ner-

gitmisti.

Sevket Efendi'nin bu sirada Misir'da oldukca varhkh

bir halasi vardi.

Hi? cocugu olmayan bu kadm, sehzadeyi bagnna basa-

rak O'na vatan ve evlad hasretini unutturmaya cali§iyordu. Misir'a yerlegliginden

50k az

bir

Ne

yazik ki,

milddet sonra Arnavulluga giden ora-

dan da Nice'e gccmis, bulunan kaymvalidesindcn bir mektup alarak kizmin sag kalca kemiginde ettigini

ve tedavi

§ehzade hergangi bir nogullan gibi

O

«kemik veremi

icin isvicre'ye gonderilmi§ labiyeti haiz degildi.

»

hastahgi zuhur

bulundugunu ogrendi.

Hukuki

tabiriyle buttin

Osma-

da haymados yani tabiiyetsizdi. isvicre'ye gitmeye ve

hayatlaki biricik evladimn sihhatiyle ilgilenmiye can atiyordu. Fakat isvicre'ye hangi pasaportla girebilirdi? Binbir tereddiitten sonra -herseye

ragmen- Misirdaki Tiirk Sefarethanesine ba§vurarak derdini anlatb. Fakal

nc yazik

ki,

sirada Tiirkiyc'nin Kahire sefiri bulunana

Topal

Mahmud

Sevket Efen-

bu vak'adan

sonra bir daha ne Turk sefarelliancsinin oniinden gccccek ve nc de orada vazifcli hcrhangi bir memurla sclamlasacakti.

Nermin Sultan, bu

iki

bu cefakar sultan efendi'den ileride bir nebzc bahscdilcccktir.

Osmanogullanm yurd

Kanb gOzyaflan dokerek oradan aynlan

ve

limsali Sultan Efcnili'niti liayati, bir roinan olarak yazilmaya

dcgcr vasifla hazin tablolarla doludur. Hakkiylc tasvir vc tavsif cdilc-

lisan bilcn

«-Siz buraya nasil gcliyorsunuz, sizi gidi vatan haini alcaklar diyerck O'nu kapi disan kovalam^ti.

sizi!...»

mcdfun bulun-

ya§amakta olan bu

255

Ragib:

ten bir mektupta

sirada birbucuk yasjndaydi. Miiteakiben geO'nun jyilescrek biiyuk anncsinin yanina dondiigu fa-

kat az sonra liastahgm yeniden niiksclmesi iizerine tekrar tsvicre'deki tahtahaneyc yalinldigi bildirilmektcydi. Bu sOretle, teati edilcn mekluplaria kizmin sihhatinden habcr almaya cahsan ve Misir'da caresizlik icindc cupinan Sevket

Mahmud

teselh kaynagi olan

Efendi, bir miiddet sonra yegane

bu mektuplardan da mahrum

olmusm? Kayinvalidesi ve

kalmisti.

Acaba ne

kizi hayatta de«il miydiler ki, gdnderilen

mckluplar gcri gcliyordu? Once vatanmdan, sonra tek sevgili evladindan aynlan ve ondan en kiicuk bir haber bile alamiyan bu talihsiz chzade bu 5 defa haiurmndan da ayrdmak mccburiyetinde

kalmisti. Ana tarafindan Sultan Abdiilhamid Han'in, baba tarafindan ise Gazi Osman Pasa'mn torunu olan bu kadm, Schzade Mahmud Sevket Efen-

di'nin bizzal bu satnlarin

yazarma betafsil anlaltiklarina nazaran ne vatandan aynlisi, ve ne de cvladmin hastaiigim dert cdinmemis ve olup bilenlerden dolayi en kiiciik bir teessiir duymarmsti. Selizade'den aynldikian soma misirli bir toprak zengini ile evlenmijti.

Mahmud

Sevket Efendi'nin, kayinvalidesiyle Arnavulluga giden kizindan Kurucesmede'ki koskle vedffla^ip aynhstmn uzerinden lam yirmi

yil gecmisti ki, bir gun kendisini mes'ud eden bir mektup aldi Hayatindan coktan iimid kesmi bulundugu kizindan gelen bu mektup, § Arnavutluk'tan postalanmisb. O sirada

ikinci Cihan Harbi, biitiln dehsetiyle devam etmekteydi. Arnavutluk da bu harbin belli bash cereyan sahalarmdan biriydi. Esirlere mahsus «Bir temerkuz kampmda bu-

lundugunuo

sftyleyen Nermin Sultan'm kisa mektubu ciglik gibi bir ciimle ile bitiyordu: «Babi ne yapip yapip beni buradan kacirmali, kur-

-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROCSLU

256 tarmalisinl,'..

135

miiddetince daima nefrctle hatirlamijti.

Caresizlik ieinde saga sola ba$vuran Ijetttadc, nihayet Misir'da Ingiliz istihbarat scrvisinin basi olarak

bulunan Lord Kinros'un

yardimini saglayarak bir Ingiliz askef? ucagryla kizinin Misir'a getirilmesini saglayabilmi§tir. Fakat,

Istanbul'da

Kampta

alti

hava alanmda O'nu karsriamaya gidince

aylikkcn aynldigi evladmi giiclukle tamyabilmistir.

aclik, bakimsizlik

ve pislik ieinde kalarak kemik veremi has-

tahgi niiksetmis bulunan Sultan Efendinin sirtinda haki renkli bir asker elbisesi vardi

ve ancak

Bu diismanligm

§evket Efendi'nin bundan sonraki hayati da -maalesef-

lan

Mahmud

zaman O'nun

kosusan

el

Mahmud

faaliyelinden kuskulanilmakta

ve

kendisinin hiirmet gordiijSu ecnebi sefaret mensuplanyle lemasi mahaUI

hukumetcc asla

hos,

Bu bakimdan kendine

karsdanmamaktaydi.

cikanlan giicliiklerin ve O'nu mali rniizayaka ve srkinli ieinde tutmak icin sarfedilen gayretlerin haddi hesabi yoktu.

Mahmud

§evket

gijz

hapsi, bilhassa

dojuyordu. Zira, hemen hernen biitun Osmanogullanna muhiilif ve belki do diisman olan Misir'in

Sultan Abdiilaziz bir kini vardi.

Han'm

o

giinkil krali'nin,

bunlar ieinde bilhassa

koluna-ailevi bir saike dayanan -dehsetli

Bunun sebebi suydu:

Sultan Abdiilaziz Misir'i ziyaret

zaman o

etligi

dedesiydi.

Hanedam'na

Krai

Birinci

karsi dehsetli bir hakaret saymis.

ve

yiiz

hakhligma inanan avukatm verdigi aylik

gecinmek mecburiyelinde cileli selizade

kalraisll...

Misir mahke-

nihayet maruz birakildigi

Krai Fuad'i mclbuu olan

ingiliz Kralina sjkayet

terffldim

eden borclarma kifayet etmis, yine

idaresi zarnaninda bir kisira emlakini kurtarabilmijtir.

Hie suphesiz

tarihT tesirlerle her gittigi yerde hiirmet goren Osrnanh Hanedani roensuplarindan- belki de kendi makami bakimindan bileendi§e etrnekte gecikmiyen Nasir, Mahmud Sevket Efendi'yi

Misir'dan cikmaya mccbur buakacak ehemmiyetli bir sebebi kesfetmijti. Bu, O'nun Pertevniyal Valide Sultan mirasindan istihkaki olan

Hidiv

meshur Krai FaFuad, bu hadiseyi Kavalali

etraij, hatta haiasi

tesbit ettircrek

meshur General Necib inkilabi oldu. Krai Fuad gibi hususi bir maksalla hareket etraiyen General Necib ve O'nu takiben de Nasir'in -ilk zamanlarda

muazzam

servetti.

Nasir, onbe§-yirrai milyar tu-

tanndaki bu serveti Yunanistan'dan taleb etmeyi, verilmedigi takdirde de

mukabele

Kahire'yi dolasjtirmisU. Hidiv tsmail Pasa,

ruk'un

resmen

elinde avueunda bir sey kalmami§ti. Derken Misir'da

Yunanislan'daki gflnktt

tsmail Pa§a, padisahin attmn yulanni tutarak adeta bir seyis gibi O'na

etmek-

Sevket Efendi, uzun miiddet bu davalara bakan

Bu da ancak

munsif goriinen-

bu sifalindan

leskil

ederck uzun boylu ugrasmalardan sonra hakkimn 50k ciizr bir kismini aiabilmigti.

Efendi, Osmanogullan ieinde Sultan Aziz kolundan gelmekteydi.

O'nun maruz bulundugu bu

Sultan Aziz kolu

buyuk bir koydurmu§m. Yillarca raahkerae kapdannda terekesini

mclerinde bir notice alamiyan bu haksizliktan dolayi

tiirlii

ise,

Jevket Efendi, iizerindeki rcsmi tazyi-

O'nun elinden bu emlaki almaya lesebbiis

desiselerle oldiigii

lzdiraplarla gecmi§tir. Misir'da adeta bir hapis hayali

sahsiyeti olan Sehziide'nin her

biitiin Tiirkler'e

cok biiyiik bir emlake sahipti. Bun§evket Efedi'ye birakmisu. Krai Fuad, cesitli

ve kendisinin yiizde

ciktigi derhal saraya rapor ediliyordu. Zira fevkalade kuvvetli bir

Bu yuzden

mcrkezini Tiirkler ieinde Os-

kin sebebi buydu. Haiasi, Misir'da

ta-

ya§iyordu. Sokaga her ciktiginda kiminle goriistugu ve nerelere girip

biitiin

Mahmud

Sehzadc

teydi. lste

miitcvazi avanslarla

hammulfcrsa

siklet

manogullan, Osmanogullan ieinde

kismina dcvlclce

tekerlekli bir sandalya ile yuriiyebiliyordu.

Kizim bagrma basarak Misir'da ikamcte devara eden §ehzMe Mah-

mud

diismandi.

257

bilmisil

olmak uzerc Iskerderiye'deki Rumlarin mal ve kafasma koymujtu. Bu sebeple resmen

miilklerini miisadere etmeyi

tayin edilmij bir avukata vekaiet biitiin hiikiimdarligi

vermeye icbar edilen §ehzade,

Nasir'in hakiki niyetini cabucak ogrenmij bulunuyordu. Esasen kendi13S

«B

a

-

Ncnnin Sultan

Efen'Ji,

b a » demek olan bu b a b

i

babasma

dair.ia

Arapca'da cocuk

» kelimesiyle hilap ederdi.

i

sine

bu maksatia miiracaat eden avukatin elinde hiikumetQe tanzim

mis bir vekaletname mtisveddesi vardi

ki,

edil-

bunda avukatin mirasi liizum

255

OSMANCmSULLARI'NIN DRAMI KADIR MISIRO&LU

258

anda hiikumcte devredebilcccginc

gordiigii

catib-i dikkat bir

bu

de araya siki|tinlmis

clilir

luisus bile kafi gelirdi. Hukiimct, csbabi

kanizda bir dcvlct olmadigi

icin

mucibe olarak

hakkimz olau bu

mcyincc kcndisinc mcsi

icin kat'i bir

gidccckli.

vcrilmi^ti.

Bu

sartlar altinda

ne yapacak, ncrcye

Saga sola bajvumiken duruma multali olan Fransiz

kendisinc habcr gondrererefc O'nu sclarelhancye cagirmig vc

«-Buyurunuz!..» diycrek eline

dan

birisi

iste-

kiziyla birliktc yirmi doit saat zarftnda Misir'i terket-

emir

Mahmud

iki

Sefiri

:

pasaport tutusturmujtu. Bunlar-

§evket Efendi'ye, digcri de Nermin Sultan'a

aiddi. Jjehzftdc, sasirrmsh. Bir

musliiman devlet kendisini bilasebeb

mktort saat zarfinda liudud harici ederken, kendisiyle hicbir

bulunmayan Fransa, O'nu « S e r e f m i barindirmayi « Liitf en kabul etmesi r bagi

s a f i

cdiyordu. Fransiz sefiri diyordu

c

i

r

irki i

yir-

ve dini

teklif

ki:

hariciye vekalctimizc telsizle miiracaat

edip, sizler icin Fransa'da ikamet miisadesi aldim

ponlan

si

yiiziinden Fransiz karsdayicilarimn,

re'sen lanzim eiiim. Bunlarla Dilnya'nin hangi meraieketine is-

buyiik bu' jeref

ri'ne

Ancak ikamet igin Fransa'yi secerseniz, bize bahse(mi§ olursunuz. Umarim ki, bu ricami kabul eder-

Fransa'daki geciminizi de dusUnerek Prenses Hazretle-

de yapabilecegi uygun bir

is.

cikanlmasi len miras'i elc gecirmek isteyen hukiimclce bir cok maniler gibi hSdisoler,

i

temin etmi§ bulunmaktayiz. Karar

i

si-

Sefarethanesi'nden

canlanan sehzade,

sicak gozyajlanm bo§ailirken titreyen ellerine aldigi pasaportlann milli-

yet hancsine «

Osm

farpisn kalbi bir kat

a n

1

1

» yazdi

oldugurm

bu kiymetli sehzade'nin husust arsivimizde mahfuz mekEfenlafsil edilecektir. Fakat, Mahmud Sevket

agindigi di'nin miisliiman bir Ulke diyerek ikinci bir vatan ittihaz edip Misir'dan da cikanlraasiyla gidip Fransa'ya yerlcsmesine ve oradaki uzerinde durulmasi cileli hayatnun biilaseten hMyesine gecraeden Once,

gereken bazi ehemmiyetli hadiseler vardir. Bunlar, Misir'da cereyan ve -biraz da- Nasir'in O'nu hudul haric! etmek isteyismin

ebini teskil ettigi cibetle mutlaka

gormiisjtii.

Her seyden once, Sehzade

gehzade, son derecede cesur,

yilik

yapmadik

iradeli, zekt,

kere- Misir bajvekilierinden ziyade itibar ilim

ve siyaset erbabi seckinleri

mantik ve muhakemesi kuv-

ile

ve alaka gbruyordu.

i-

Turkum ve

Misir'in

ecnebi sefaret mensuplari O'na

biiyuk bir tevecciih gosteriyorlardi.

Nasir

bize nicin yapiyorsunuz? Biz size bir

ki...» diyebilmisti. Sefirin cevabi, biiUin

§evkef Efendi'nin dcrhal

Diger hanedan mensuplan gibi mtitevekkiltac bir hayran surette ko§eye cekilmemisti. Misir'da dost dii§man herkesi birakan ve dikkat nazarlarim celbeden Mahmud fevket Efendi -?ogu

ise, is

§evket Efendi

Bunu

Mahmud

gBze carpan railcadeleci karakteri uzerinde durmak gerektir. Biraz da kiymetli karsdastigi girift hadiselerin ve agir sartlann pi§irip biledigi bu

Heyecanla

daha rikkate gelerek:

«-Sefir cenablan!...

asil seb-

lebMiz ettirilrnelidir.

vetli bir insandi.

zindir.»

O anda gozlerinin oniinde, kendisini Turk «vatan h a n » diye kovan Topal Ragib

«HerhaJde gelmiyccek!» diyerek

cekip gitmesi sebebiyle be; parasiz hamisiz ve yapayahniz orlada kalevvclce zikrediraasi, arakadan Mahmud §evket Efendi'nin gikisma

ve namimza bu pasa-

terseniz gidebilirsiniz.

siniz. Zira biz

ol-

Bundan sonra vaad edilen i§i kacirmamasi icin once Nermin Sultan'nin Misu'dan aynlmasi, fakat gumrukteki bir takim edebsizce muamelelcr yiiziinden ucagini kacrrarak Paiis'e bir giin sonra varabilme-

ettigi

«-Durumunuzu bgrenince

Kanuni

masaydi bugiin bir Fransa mevcud olmayacakli.!.»

tubundan naklen

» oiarak

asi y la»

kizartacak ve haya damarlanni

«-Siz bize daha ne iyilik yapacaksimz? Biiyuk ceddiniz

«siz, ar-

serveti alamjyorsunuz.

bu vckuletnameyi imza ctmek

Efendi,

yiiziinii

sirf

Biz bunu size alivcrelinv» diyordu.

Mulimud §evket

Miisllimanim diyenlerin

gatlatacak bir ulviyct abidesiydi:

hiikmc yer vcrilmi§ti. Hcikiki maksadi kavramnaya

ba§ina

gibi

ihtilalle

gelmi;

bir,

kirnseydi.

Mahmud

Osmanogullari HanedSm'na mensub olmanin

ra-

haiz bulukib kabul etmez owritesine illveten bir de sayisiz raeziyetleri

KADIR MISIRO&LU

250

SULTAN'IN GAZASI

nan bir kimsenin O'nu endigeye sevketmesi tabiiydi. Gcrcckten bu -Uluvv-i

degcrli schz&denin miitevazi evi ecnebi scfarct mensuplariyle, mahalli

Himmet §ehz3demiz Mahmud §evkct Efendi Hazreflcrine-

nufuzlu sahsiyetlerin sik sik girip ciktiklan bir ncv'i siyasT mahfeldi. Artik eski Krallik di,

zamamndaki

baski da

mevzuubahs olmadigi

igin

Efcn-

bircok ehemmiyetli topiantida sik sik goruliiyor ve miibahese ettigi

sahsiyetlerin derin hayranlik vc alakasini celbediyordu.

ve dirayetini meshur $5ir Hiiseyin Siret Kahire'de kendisine

«Kargalar»

kitabm iizerine yazdigi §u

kil'a ile

«Demi§ evvefce

isimli

Han-i

«Heniiz ufuklan toplarla salliyor <>rdu,

Hiinkar'm «ErdiII»

iclerine,

«Haztnelerle cevahir dagittt askerine...

buldum

«Cahndi

kiis ile

nekkiire gin

cm

uttii

sema.i.

«Yayildi yerlere seccadeler ipek sirma..

«Namaz

§evket'i faik buldum.»

Fakat O'nun gahsiyyet ve dirayetini

o giin, «Peste»den gecip kurdu,

azam

«Vezir-i

kifmdi dualarla

«Yayddi surette ifadc

dbnii§, gaza dbnii§u,

«Ki§in hululii biraktirdi bagteten d
«Ki/.il otagini

irfun-u hamiyyette, vatan askinda

Hanedamn topuna

«Mohac Muharebesinden

iflide etmi§ti:

Murad hakksnda

§anli §ehzademi hurriyete a§ik

Ben de

7 Mart 1945 (Srihinde,

katabmi imzalayip verirkcn

en guzel bir surette

Eternal,

O'nun bu kudret

bundan da daha rnukemmel

bir

«Gurub

re's-i

aduvden

bitti

mevsim-i ceng

asildi fetha celeng

vakti giines, kanli bir kefen cekti:

eden §eyhulislam Mustafa Sabri Efendi'nin oglu «§ehidier yine tarihe girdiler ebedi.

Ibrahim Sabri Bey olmu§tur.

Mahmud

§evket

Efendi,

«Qbiir tarafta guzatm bakiyye-i serefi bilhassa O'nun

Tiirkiye'de teessiis eden yeni idSre iizerine saga sola

verakSr

dagdan eski

km,

arasinda gidip Misir'da yerlesen meshur §cyhulislam Mustafa Sabri

Efendi 'ye son derecede hurmetkarane ve mu§fikane gOstcrmisJerdi.

Onlann baba,

bir al§ka

kiz bu biiyuk alime -halktan lalettSyin in-

sanlann bile gdsteremiyecekleri Olciide- hizmete ko§malan, oglu

tbrahim Sabri Bey'i

teshir etmis. ve O'nun, bir

sanlarak minnetlarligini

Mahmud tiyar

giirle

§evekt Efendi

ile

defasmda kalcme

anlatmasma sebep olmu^tur. Gercekten

kizimn iskenderiye'ye kadar zahmeti

ih-

ederek hasla yatan §eyhiilislam Efendi'yi ziyarete gelmeleri sebe-

biyle 18

Mart 1951 tarihinde yazilan ve hie

lunan degerli

s,air

Osmanoglu'nun egsiz ve kabina vardmaz tavsif

ve

bir yerde nesjredilmemis. bu-

Ibrahim Sabri Bey'in bu

tasvirleridir.

sjiri

baba kiz bu

faziletlerinin

«Haztnelerde alup

kam muhte§em

sakfi

rical

rnukemmel

iki

«Sedefli haymeler altinda giydi hil'atler:

«Bu

§anii sahneyi vaktaki sardi zulmetler,

«Aga?lann arasmdan dogup ayin nuru, «G6riindiiIer

iki

«Eliyle bir seri

hicranh cesm-i

mahmuru.

mecruhu oksjayan

giizelin.

«Dilermi§ olmayi meydan-i harblerde gelin.

«Gazaya

rihlet-i

ihbar edtip annesine,

«Dilinde yaresi geimi§ti harb sahnesine... sirrt

sakladi tarih ketmediip yalmz:

«0 anda

sahnede Sultandi aglayan gene

«Uu

bir

«Yine tarih olarak hep bu §ehamet badi «Diinkii §ahane ziyarette tekerriir

etti.

f

kiz.

.:"...

2i2

«Hasta haliyle idup

.

«Pedcrin

kat-i

OSMANOSUUARI'MN DRAMI

merahil Sultan,

man

firasmda duyarken hicran,

re's-i

«Butiin endise kcsilmis o harin cesmiyle. «BeIli

olmuseu

«Su kadar var

Iieyla

idi

ile

ki fiituhat-i

«I!ir biiyilk kal'a

«Bu

nicnsub

ki,

«0 Mohaclardaki

hep bir

Lee n

F

n

1

i

s

t i

i

et-

mliftusii

Erain

ulyS uly

1 - ii 1

a e

263

Hiiseyni'nin riyaseti

el-

1-A rabiye-t-iil

y y e » admda bir cemiyetleri vardi. Teklif edilen devlette

her bususta Araplar

nesle.

Yahudiler isc

iicle iki,

Bu cemiyclin

iictii

bir nisbclinde temsil ed-

bir hisle yine,

eccklcrdi.

Suleyman yerine.

diler kabul ediyor ve bilyiik bir tehaluk gosteriyorlardi. Zira,

hunkarin

asfilctli

vaki

teklifi reddelrnis

olmasina mukabil. YahuYahudiler

azmliktaydilar. Fakat kuvvetli bir azinlik!.., Araplar ise, onlardan

kadar felhederek kaibinim,

serer yapti o

altinda « i

Kudis

Araplar'in, cski

pekcok

kizi...»

fazla idilcr,

amma bu sadece bir sayi

usliinliigu idi,

Baskaca

bir

manfi ifadc ctmiyordu. tste

bu herkesce kabul olunan sahsiyyet ve dirayeli scbcbiylcdir ki, §evket Efendi'ye « t s r a » in kurulusundan once, s t n » Havalisinde tasavvur olunan federatif bir Arab- tsrail

Muhmud «

F

i

1

i

i

1

i

devlclinin hukiimdarligi resmen teklif edilmisti. Biitiin bunlan bilen Nasir'in, O'nu Misir'dan cikartmak icin bir bahanc aramasindan daha tflbii

tie

olabilirdi,

Bu

vesilcyle kendisine teklif edilcn Filislin

hukiimdarligi hakkinda sahsen kendisine

Bu

is icin

Bu

«-Size Filistin'de hiikumdarhk teklif edilmis, degil mi efendim? Murad Scrtoglu Terciiraan Gazelcsi'nde oyle yazdi!»

donmu§lerdi.

nim soylcdiklerimi

bu

Ne

yazdi, be-

nasii tefsir etti?... istcdigi gibi evirip ccvirdi

hut nasil anladi bilmiyoruiri. settigi gibi

kalraadi.

Filistin

mi? Ya-

Ama, O'nunla konu§mamiz csnasmda bah-

meselesi gecmisti. Size de kisaca anlatayim:

ingilizler, Filistin'dcn fekiliyorlardi.

hukumeti kurmak istcmisjerdi: Bir

Arab ve ne de

bir

Yahudi hukumeti

cogunluk o zamanlar Araplar'da Ingilizler,

bu

iki

idi.

Cekilmeden once, orada

Filislin

yerli bir

Hiikumcti. Fakal bu, ne bir

olacakti. Suphesiz, orada bliyiik

Gayet az miklarda da yahudi

ceamatten miitejekkil bir hiikumet

dii§iinmu§Ierdi. Hikayesi uzundur, Araplar

bunu kabul

vardi.

teskilini

etmediler.

mes'elenin Araplar'la Ingilizler arasmdaki muzakereleri Lon-

devam ederken ben o zaman Misir Basvekili olan Mehmed Mahmud Pasa'nm evinin karsisindaki bir apartimanda oturuyordum. Londra'ya giden Araplar, yine hicbir netice elde edemeden Kahire'ye

Tam

oldugunu sonradan «-Sizi

o arada bir gun vaktile inglizlcrle mimasebclte isjttigim bir

muhakkak gormck

O ana kadar

Turk bana

O za-

telefon

elti.

Ve dedi

ki:

istiyorum. Liitfen beni kabul cder misiniz?»

Misir'da yasadigi ve bir Turk oldugu haldc kendisini

tanimazdim. Fakat nasil «Sizi tanimiyorum, gelmeyin!,„» diyebilirdim. Ustelik telefon eden bir vatandajimdi.

Hatinmda kaldigina gore, zannedersera 1948 senesindeydi.

riyaseti

goaderilmisti.

dra'da

Halinmda

el-Huseyni'iiin

mensuplanridan mutejekkil bir hey'et bu maksadla Londra'ya

cevablaii -tarihin karanbk bir sahifesini aydinlatacagi iimidiylehusfis! ars.ivimizde mahfuz tcyb bahtmdan aynen aktaiarak dikkatlerinize sunuyoruz:

«-Vallahi ne yazmis bilmiyorum,

Emin

Arap liderlerinden mutejekkil bu on iic kisilik cemiyet, teklifi kabule yanasmanngsa da miizakereyi devam ettiriyodu. Bu cemiyet altindaki

suallere verdigi

sordugumuz

Araplarla Kahire'de temasa gecen Ingilizler, hie bir

miisbet neticc elde edcmcdiler.

Bu

sebeple:

«-Buyurun» dedim.

Adamcagiz az sonra cikip soforlii filandi. Karin,

geldi. Kelli felli bir

adamdi. Otomobilli,

g6bek de o bicim, Parmaginda

giizel,

pirlantah mirlantali eski sistem yiizukler vardi. Bir erkegin

iri

tasb

parmaginda

da boyle kadin gibi mlibalagali yiizukler bulunsun, dogrusu akil alacak bir sey degil.

Nihayet dedi W:

,

2M

OSMANO<§ULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROSLU «- Efcndim, burada

Yahudi «

H

a g a n a » Cemiyeli'nin bir

miimessili var.»

nim

vardi. G6rii$tiiklerim bilhassa

bana karji

SOzunu keserek:

kat

«-Yoo...» dedi. «Sizinle gdnj^mek istiyor.» «- Allah, Allah!.. Ic

ne

alfvkasi var, nicin

goriismek

istcr?..»

bir

iyi

Ne

olur zan-

nederim.» sorabilirdim. «Madem ne soylcyccegini bilmiyorsunuz bu goriismeye tavassul cdiyorsunuz? Sizin bu Yahudi Cemiyeti ve

onun mtimcsssili

ile rniinisebeliniz

nedir?» Nezaketsizlik olmasin diye

sormak islemedim. Aynca da, ben bu ije ehemmiyet atfetmiyor ve adami ba§lan savmak istiyordura. Kendisini surf bir nczaket eseri kabikabul etmi§, konuguyordum. O'nunla da goriigmeyi teklif

Yahudi Cemiyeli

ilc

ettigi,

de hicbir munascbelim yoktu ve olamazdi.

«- Vallahi* dedim, «evet vcya hayir diyebilrnek icin, rica ederim bir iki

idi.

benimle

gun miisaade ediniz! SOyle

bir du§iincyim,

bana

ondan sonra reyimi

Bu, tamamiyle benim aleyhimde

faaliyetlerini idare

idi.

Fa-

tngiliz Entelicans

eden bir Lord Kinros

da kimisi samimi, kimisi de gayr-i samimi olmak

iizere

gorugiirEcr, aiakadar olurlardi.

Ordu

zabitlerindcn de bazi goriijtugum yiiksek riitbeli kimseler

Mesela General Wilson, Bu, Yakin §ark ingiliz Ordulan Ba§kumandaniydi. Mesela Kolonel Benster vardi ki, halis tskoc olan bu sempatik ve

ihtiyar

adam

bunlarla siki fiki g5rii§mekte idim.

O zaman

Almanlar galip

Bunun da

yerlere

Alman bayragmi

kar§i karjiya idilcr.

Son derecede zeki ve kur-

naz bir kimseye benziyordu. ikinci

ijgal

Kahire'dc tngiliz, Fransiz ve Amerikan askerleri vardi.

Misir, ister istemcz miittefiklerle beraberdi. tngiliz ordulannin yakin

O

zaman be-

alarak, Kafkaslar'a dakuvvetleri, ijgal ettiklcri

O

teferruatli bir

icin liizim gelen

ki

icin Tiirkiye'yi iggal

planlan gecmi§ti.

Bu

hazirlami§ti. Tabii bflyle bir plan

elmek plani

bosuna

Demek ki; Almanlar'in Tiirkiye'yi isgSl etmek husuBu rapor, beni cok alakadar etti.

bir tasavvurlan vardi.

olurlarsa,

orada kendilerine yardimci kukla bir hiiklimet kurarlardi.

takdirde, tngilizler, Fransizlar kar§i

yardimi

zaman benim elime, Alman-

Almanlar bu plan geregince Tiirkiye'ye hiicum edecek

hakkak

Cihan Harbi sebebiyle Misir, askerl

Sark mintrkasimn kumandani da Kahire'de bulunuyordu.

sunda ciddi

idi:

cekmisjerdi. Fakat bir takim miijkillerle de

bu sikisA durumundan kurtulmak

yapilmi§ olamazdi.

Tiirkiye'de emniyet sube miidiirlerindenmi§.

Kmm'i

Ordularmi beslemek

mcjhur «SS» Teskilati

Gayct nSzik ve terbiyeli bir adamdi. Zannedersem evvelce

sebebi §u

DagYna yaktasan Altnan

maksadiyla hazirladiklan «-Peki» dedi.

Tay-

bir vaziyette bulunuyorlardi. Ukrayna'yi

gecmi§ler, O'nu lepeledikten sonra

lar'm

Kendisinin lelefonu vardi.

Neyse o zaman

millhij bir diplomatti. Sonra Philip

lor vardi. Onunla da 50k iyi gorii§iirduk. Biraz evvel de soyledigim gibi

alamiyor, iajeyi temin edemiyorlardi.

«-Sizc telefon ederim beycfendi» diye ilave ettim.

idi.

SefSreti,

zaman Kahire'deki

Sefaretin birinci sekreteri vardi, bu bana kar§i

Yakin §ark'taki

yanmi§lardi. Elburz

sizesbyicrim...»

alunda

O

vardi.

Ben ona

lindeti

Scrvisi'nin

vardi. Onlarin

soyleyecegi olroali.

soylcyccegini ben bilmiyorum ama, bir kcre g6rii§iirseniz

nicin

Lord Clara

Hamilton isminde

takib ediyordu.

daha samimi ve dostca davramyordu. Bir de o sirada

Yahudi Hagana Ccmiyeti'nin miimessilinin benim-

«-Zaran yok» dedi. «Hcrhalde

ordu zabilleriydi. Fakat tngiliz

iki yiizlii bir siySset

tngiliz Sefiri

«-Pcki bundan bana no?...» diye karjilik verdim.

265

da anlatacagim bazi sebeplerle- temasim

lngilizlerle -size sonra

mu-

Bu

ve Amerikalilar mecburen Tiirkiye'ye

muharib vaziyete gelmij olacaklardi.

O zaman, TUrkiye, son

recede miiskil bir vaziyette kalacakti. t$te bu sebeple

tngilizler'le

de-

dostiuk

kurup onlarla temas temin etmeyi dus.unmu$tum. icimdcki arzu, onlann

KADIR MISIROSLU

2S6

bu mesele ctrafmdaki niyct ve

OSMANO&ULLARI'NIN DRAMI

tcmayilllerini ttgrcnmek

ve vatamma karst

yapabilecegim herhangi bir hizmet olursa, buna siradiden hazirlanmakti.

Evct gaycm tamamiyle bundan

cok

ibiirctti.

Ingiliz ilcri geleniyle dostluk

Bu maksatla

kisa

zamanda

bir

kere

Filislin,

henuz

Sngilizlcrin clindcydi. Ustclik

i§gal-i askcrisi allindaydi,

Bu

Ciinkii, bir

de Misir bile onlarin

mesele

daha fazla aydinlatabilir. Kendisiyle gbriigup konujtuklan son-

cok zengin

bir

..

,.

Hakikaten de az sonra Kolonel Benster gikip

vermcden gorii^meyi dogru bulmadim.

sizi bit

ra bir kararavarirsimz!...»

kurmuslum.

Sjmdi bu Yahudi Hagana Cemiyeti'ndcn gclen miimcssille, Inglizlcr'e haber

etrafinda

2S7

O

«- Size» dedi, «Kolonel Benster gelecck.

:

,

Biraz yas,H,

geldi.

adamdi. Bank National Egypte'in, -zannedersem- diashnda bir albay olmasma ragmen-

rektttruydu. Ingiliz Gencrallcriyle-

son derecede

scnli benli

konusur, gayet

kimse

riiifuzlu bir

idi.

yiizden Ingiliz Scfarethanesi'ndeki Dediki:

tanidiklanmdan

biri

olan Philip Taylor'a teiefon edcrek:

«Ben Wilson «- Ziyarctinizc gelcbilir

miyim?» dcdim.

(Ingiliz

Baskumandam) ile gorustiim, benim bu huLord Clarn'e (Kahire'deki

susta tarn bir salahiyclim vardir. Siz,

Adamcagiz:

Ingiliz Scfiri) degil

«-

Clam'in

Mcmnuniyctlc.» dedi.

Sefarethaneye gittim ve kendisine dcdim

bana bakin, benim soyledigimi yapin! Bu

degildir.

O

boyle

kansmaz. Fakat ordu, O'nun

ki:

mensuplan da O'nunla aym

«-Mcselc boyle, bdyle, boyledir!... Ben sizin arkamzdan bu kabul cdcrck Hagana Cemiyeii'nin miimessili

isi

ile

ijleri

sevmez ve hie

gibi dii§iinmuyor, Hatta Sefaret'in diger

Hagana Cemiyeii'nin miimessili neyse bundan

digi

bu Yahudi

fikirde dcgildirler. Siz liitfen,

[eklifr

gbrusmck istemedim.

i§,

bir suretle de

ile goriista!

Kendisini dmleyin ve

iste-

de haberdar cdin!»

bizi

Ciinku sizin heniiz Filistin'den cekilmemis bulundugunuxu, oraya

lamamen hakim oldugunuzu biliyorum. Yann oradan tediginizden de haberim var.

Bu

hai seklini,

«- Pekala» dcdim.

cckileceginizi de

biliyorum. Araplar'la Yahudiler'den miitesekkil bir hiikumet

kurmak

O gitti. Teklifi getiren Tiirk'e teiefon ederck:

is-

Araplarm kabu! etmedigini,

«-

bu hususla Londra'daki miizarekelerden hicbir netice ahnamadigmi da biliyorum. §imdi boyle bir zamanda, Yahudi

mensup

bir

adamla multim

bir siyas?

mesele

Hagana Cemiycti'nc

icin gorii§meyi size

Bu adami

Biraz sonra

adam

sadece dinlemek sartiyle kabul edebilirim!» dedim. ikisi birlikte geldiler.

haber sonrad.an'Ogrendira

vermeden yapmayi dogru bulmadim. Acaba sefaret bu hususta ne kabul edip, adamla gbrii§eyim mi? Benim o zata

soyliyecek hicbir scyim yoktur. Ctinkii Filistin beni alakadar etmcz.» «-

Bak»

dedi,

«ben size

zatla gbru§un, fakat bu sefaret agzindandir.

lann bu mesele Tabii derhal

bir

dostunuz

sifatryla

soyleyeyim

bcnim sbyledigim, hiikumet agzindan

Sjmdi lazim gelen yerlerle

hakkmda ne dii§ijndiiklerini

yakm §ark

Ingiliz Ordulari

Sefaret'in alakali kimseleriyle gdruserek

gbriisiir,

ki,

Bajkumandanligi etti

ve:

kisa bir I105 besten sonra

adami tavnndaydi. Gene ve

is

gidceek bir «-

ve

Bak»

tipti.

icin

adam

Amma

bir binbaji

derhal soze ba§ladi. Ciddi

encrjikti. Bir yere, bir yazihaiieye

tak, tak, tak!.

diye

isini planlt bir sekilde

gorup

dedi, «tngilizler 1948 senesinde Filistin'den cekilecekler.

de bir lakim

Bu-

jimdiden ciddi

bir

adim

Orada ucte

iki

Arap, ucte bir Ya-

diisjiinceleri var.

hudi olmak iizere mahallt bir hiikumet kurmayi iki

idi.

ordusunda niifuzlu

Vaklini kaybedecek bir kimseye benzemiyordu.

istiyorlar ki; orasimii geleccgi. ifin

nun biirolari

Ingiliz

Neyse

degil,

konugur, on-

bu Yahudi,

bir

kapidan girer girmez,

bu

size bildiririm.»

bana teiefon

ki,

imi§.

diisuniir, tekiifi

Miimessil, gen9 ve enerjik bir

olarak goriinuyordu. Ismi de Mister Shivery (siveri)

Araplardan olacak! Hiikumetin bakanlan,

atsinlar.

dii jiiniiyorlar.

polisi,

Evet ucte

jandarmasi,

memu-

258

KADIR MISIROGLU

ru, hasih herscyi iicte iki nisbetindc

olacak! Araplar,

bu

teklifi

Arap,

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

,

iicte bir

nisbelinde de Yahudi

size teklif ediyoruz.

kabul etmiyorlar. Fakat biz memnOniyetle ka-

Kurulacak bu

2»

Filistin devletinde, devlet reisi

olmayi

kabul eder misiniz? tste mesele bundan ibaretlir!»

bul ediyoruz.»

Ben

«-Pekala, biz de gazetelerden, radyolardan bu

mevzuda bazi

50k sasrrdim. Ciinku Filistin kat'iyyen aklimdan bile mimasebefle gececek, geese ne olacakti?!.. Ahalisiivin bir kismi Arap, diger kismi ise Yahudidir. Ben ise bir Turkiim. Allah, Al-

miihim

bir

husus vardir. Devlel Reisi kim olac;ik?

masim

(Jiinkii

Bu

lah!..

«- Bunun cevabi oyle birden bire verilemez. Verilirse ciddi bir sey olmaz. Bana musailde edin, bir iki gita sonra ben size haber veririm.»

mes'ele bizi son

bbyle bir dovletin reisinin, Arap

istemiyoruz. Sifali ne olursa olsun, bu inuhim degildir.

Ne

Bu nasil olur? Ben arabi da bilirim yahudiyi de! Qiinkii Araplar arasmda cok yasadim. Kendisine bir cevap vcrmek laztmdi. Dcdim ki:

«-Hayir» dedi, «I§i» baska cihctleri de var. Biz iince bu teklif gcrccklejsin, istiyoruz. Fakat ikinci olarak da bizi alakadareden diger dereccde diisiindiiruyor.

tabiatiyle

gecmczdi.

seyler

okuyor, isjtiyoruz» dedim.

ol-

Hakim

Adamcagiz:

olsun, cumhurreisi olsun, kral olsun, ne olursa olsun, fakat Arap olmasin!... Hole Yahudi hie olmasm! Bunun da imkam yoklur. fiinku

«- Peki» dedi

Araplar kabul etmezler.»

Ertesi giinii kendisine telefon ettim. Tekrar kalkti geldi.

«- Biz» dedi, «karar verip, Misir'a gcldik, Misir kral ailesinden icin birisini

sccmek

istiyoruz.

Bu

zali

bu

da bulduk, Prens Abbas Ha-

Aynca

Boyle acik acik konu§uyordu. Ben, Prens Abbas Halim'i §ahsan lamrdim,

bir insandi.

Cok

biiyiik

Mehmed Ali

O'nun raoderniydi. Yapia, kurucu,

i§le

rim Tiirkiye'de

Pasa denilen

kiiUiirlii,

etmem

icin israr etmisti.

Yann Almanlar

idi.

Ben,

Ingilizler'le

bozmak istemiyordum!

.

yukanda an-

fiinkii aklrm fik-

aziz vatanimiza taarruz ederlerse,

durum ne olacakti? Benim dusiindiigum hep bu

cesur

ve son derecede kabiliyetli miithis bir adarndi. Haiti sagdrr. Fakat zavalli hayatim maalesef 90k kaiii sarflar altinda idame ettirebilmektedir.

kabul

lattigim sebepten dolayi arayi

kiymctli bir adimdi. Hakikatcn miithis ve degerli

Zannedersem, bu ailcde

adam yok mu,

sefer

liizumlu yerlerle konusup gbrustiikten sonra tekrar telefon ede-

rek, teklifi iyi

Bu

yalmzdi. Fakat ben O'nu cagirmadan Once Ingilizler'le temas etmi§ ve durumu bildirmi§tim. Kolonel Benster bana kabul etmemi seylemijti.

is

lim!»

cok

ve ayribp gitti.

idi. Filistin

bent

alakadar etmiyordu.

Neyse Mister Shivery'ye dedim

ki:

tste

bakm, bazan bbyle kiymetli adamlar hayatta binbir mejakkat icinde surunur de, bes para etmez adamlar bilmem ne olurlar!... Hayat bu!...

«- Vallahi siz oyle bir scy soylediniz ki; beni hayrerler igerisnide birakbniz. Benim Filistin'le hie bir alakam ve ona dair hicbir

Ne yaparsin!.. Kader ne

yoktur. Hie!...

ise

o oluyor. Bu,

nicin boyledir, diye bir suale

mahal yoktur. Neyse azizim, adam konusmasma devam ederek dedi «- O, yani Prens

Abbas Halim bunu kabul

etmiyor.

ki:

Daha dogrusu

edemiyor. Qtinku Misir Hiikumeti bu ije mani oluyor. Misir kral ailesinden birisinin Filistin'e kral

olmasim cesitli sebeplerle dogru bulmuyor. Abbas Halim de bu vaziyet kar§ismda teklifimizi reddetmek mecburiyetinde kalmrjtir. Bu sebeple biz, baska birisini bulmak icin arajtirmalar yapuk.

Ve sizi bu is icin

miinasip gordiik.

Onun

icin geldik,

dusiincem

let reisi

Ben

olmami

zorla olacak bir fakiyla

bir yabanciyim. Siz yahudisiniz.

siz istiyebilirsiniz, is.

mumkiin

degildir.

Benim orada dev-

ama, acaba Araplar ne diyecekler? Bu

Orada yasayan Araplarla Yahudiler'in

olabilir. Araplar'in re'yi hilafrna

bu

itti-

ise girijilemez.

Sonra bu nasd gerceklesebilir, onu da, bilmiyorum. Iste bu sebeple ben bu ise girismek niyetinde degffim, Bbyle ihtilafli bir meseleye, kan$mak istemem.o «- Peki» dedi.

«Mademki Araplann kabul

edip btmemesi noklasmda

270

KADIR MISIROSlU

.

.

tereddiide du^tuglinuz icin

once onlarla lemasa gcginiz!

kansmak istemiyorsunuz, o halde Bunun imkam yok mudur?» bu

«- Pekaia. Bylc olsun! Tekrar haberlc§iriz» dedim.

Bu

mes'eleyi Araplar'a

acmak

icin bir vasila

dHsunmoye koyuldum.

Dostca selamlasndik. Fakal oiurup koiiusmuslugum yoktu. Neyse

«-

Hay

kiiciik bir

hay!'...

Ben

cokcok mcmnun oldu

bir

kismi ise «hayir» da dememisler, fakat miistenkif davranmislardi.

«Bunu kabul

etmclisiniz» diyc israr

Bunlar da cevap olarak: «- Miiftii ile

konusahm. Hey'etimizin

rcisi

odur. Biz sahib-i

selahiyyet degiliz! » dediler. Pasa: «-

Peki» dedi, «Konusun gbrusiin, fakat vakit kaybetmeyin!»

Ben

tabiT dotiiip

ingilizier,

size gelirim. Fakat eger kabul ederseniz, siz

aparlimanda oturuyorsunuz, benirnsc genis bir bahcem var, O bahcede hem bir ogle yemegi yeriz ve

recede

memnun

di. Ciinkii

eve gcldim. Gcreken ycrlerlc tekrar tcmas ettim.

Aziz Misri Pasa'nm mes'eleyi eline almasmdan son dekaldihr. Gerci

O'nu sevmez, kendisinden ncfret edcrlcr-

Pasa, son derecede tok sozlu bir adamdi. lrigiiizlere daima:

gun yikilacak! Ac kalacaksiniz da, ancak

«- Imparatorlugunuz bir

konusuruz!...» dedi.

«- Pekaia

271

otia

ve:

bu scbcple siz bana geliniz!

hem de

Az

Pasa, onlann tereddiidiinu goriince, etti.

Hatirnna meshur Aziz Misri Pasa gcldi. Araplar ttzerindc son derecede niifuzlu bir kimseydi. Kcndisine arada Slrada sokakla rast gdirdim.

Iclcfon cltim. Sesirai isilince

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

ise

adalarimzda bahk tutarak ziftleneceksiniz! Yaptiginiz

Pasam!» dedim.

isler fenadir.

So-

nunda malivolacaksiniz, bbyle yapmaym, etmeyin!... Biz size dost o-

Ogle yemegine Pasu'nm cvine anlattim. liabcre

Bu hususla

girtim.

H05 besten soma

mes'eleyi

diisundugunii sordum. Aziz Misri Pasa, bu

90k sevindi. Son dereccde memnun oldu

«-Ben»

ve:

benim

anlatirsaraz iyi olur.»

bir miiddet sonra. telcfon

ederek adamlari davet

etti.

Gaiiba

iki

gun sonrasi

idi. Vaki davele hepsi gelmisli. Bunlar Ingilizlerle anlasmak Londra'ya kadar gitmis olan Arap iiderleriydi. Pasa, bizlcre guzel bir ogle yemegi iki-am eiiiklon sonra iskemlesinden kalkti, mes'eleyi on-

lara

ayakta ciddi bir ele almis

sfirette

bulunan

kendisi izah alti

hayrefle dinliyorlardi. Pasa dedi «- Bakiniz,

etti.

Arap

misafirler, Filistin

yedi seckin kimseydi. Bunlar Pasa'yi

olacaktir.

etmelisiniz.»

Bunlar Aziz Misri Pasa'dan son derecede fekinir ve korkarlardi. piinku kabiieyetli ve niifuzlu bir sahsiyetti. Araplar'la uzun bir macerasi vardi.

muamelesi yapiyorsunuz!» derdi. sbzlii

Hem

de

mert bir

verdigim haber iizerine rahat bir nefes almislardi. Artik, Fi-

davSsma halledilmis

bir mes'ele

nazanyla bakiyorlardi. Fakat

O loplantida muhataplarmm cogu Pasa'ya «evet» demisti.

tarih

huzurunda size bir hakikat sbyleyeyim:

Araplann yaptlklan listin'i

yaygaralar 90k miibaiagalidir. ingilizier Fi-

Yahudiler'e terkederek cikmak istememislerdir. Araplar'in

sustaki iddialan asdsizckr. ingilizier izah ettigim gibi,

aplar'dan olan. miisterek bir devlet

kurmak

hudiler'i iyi idare edip

etmemck

bu hu-

hakim unsuru Ar-

istemislerdir.

kendileri cekildikten sonra orada anarsik harcketlcrin

onlemekti. Filistin'de bir Arap hakimiyetini ibkS

ki:

yann Araplarla, Yahudiler arasinda pallayacak oian uzun

mucadelenin en kestirme ydlu budur. Yoksa deride daha fena

Bunu kabul

tngilizler, listin

icin

davasmi

luruz, fakat bize boyle, esir

bbyle «ziftleneceksiniz!» gibi agir tabirier kullanan acik

insandi. Aziz Misri'nin Araplar iizerindeki genis niifuzunu bilen

dedi, «AraplarIi buraya cagirinm. Mes'eleyi onlara

yammda kendiniz

Az

lie

Maksadlan,

vuku bulmasini

etmek istiyorlardi. Ya-

mes'clcsi Araplar'in kendi kabiliyetle-

rine terkedilmis olacakti. Fakat Araplar simdi bbyle sbylemiyorlar. ingilizier bizi aldattilar, kandirdilar

terkedip ciktilar, diyorlar.

ve sonra da

Bu dogru

icerisindeyim. Cereyan eden muzakereleri

Neyse efendim...'Diger

taraftan

Fiiistin'i

degildir.

cok

iyi

Yahudiler'e

Ciliiku ben

isin

biliyorum.

Shivery de benden haber bekli-

KAD1R MISIROGLU

272

yordu. Araplar'in bu teklif kargismda

tie

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

dii§unduklerini ona bildirmem

gerekirdi. Kendisine telefon ettim. Derhal kalkip geldi.

Adam

oruz. Pa§a

hcyecan Mttftu

icindeydi.

Verecegim haberi btiyUk

bir

merakla bekliyordu. Fakat

hire'de

bu

i§lc

kirn kabul

edeti miizakerelerden

ax gok haberdarddar. Ctinki) her ycrdc adamlari vardi.

Mcs'deyi gayct

siki bir surctte giinii

gimunc takip

cdiyorlardi.

alakah kimler vardir, bunlar nclcr yapmaktadtrlar,

kim kabul clmcdi, az cok

ctti,

raz umiilenmi§lerdi. £(inkti gibi gcSriinuyordu. Biz de

ijjfin

SOHSU7. bir §cydir tiiilii

a!...

habcrleri vardi.

Weisntann'a olup

Bu yuzden

bi-

hakkmda

bitcn i§lcr

misiuiz?

Yann

dcmcklir.

Ah ne

Bukra, bukra diyc bizi oyalamaya basjaddar. Bir t$te Fiiistin

bu bukralara kurban

gitmi^tir.

Ha

bugiln Muftii'ye gittik, ha bugiin MUftii'dcn ccvap geldi, ha bugiin biziffl

taraf

lizere ipe

muzakerede agir basti, yani evet diycnlcr 90k un serip durdular.

An la^ili yordu

oldu.,

kalkip O'nun

Bu minval

ki hala hayir diycnler vardi'.

Zavalhlar anlagamiyorlardi. Cesaretleri yoklu. Dogrusu bir larftan da

icerisindeydi.

Weismann tin'den lardi.

lardi.

geldi.

cikmak

Onlarm

olmuyor

mu

Acaba

istikba!

merak

ne gosterecekti? Shivery

Bana habcr gbnderdi, durumu

izah ettim.

istiyor,

Bu isjn pesmdeyiz.

sirada Filistin'den kacmi§ Lubnan'da

g
vesairesi vardt.

Bu

yanma gitti. Kendisiyle

me§gu! Tiirk'lerden

i§le

birisi

gorii§tu. Miiftii demis. ki:

«- Evet bu mcseleden haberim var. Kahire'deki arkadasjardan duru-

mu

Ogrendim. Tamamiyle Aziz Misri Pasa gibi dujjunuyorum.

Ileride ba§imiza gelecek belayi

Onlemek

icin

en kestirme yol budur.

Herhalde cok muvafiktir.»

Bu cevap uzerine bu bizim Tiirk de diyor ki: «- Peki, bu husustaki diiguncenizi bana sbylcdigmiz gibi bir mcktu-

ba yazip, §ehzade nizle

yazacagnuz

Mahmud

bir

§evkefc'e bildirseniz iyi olmaz

mi? EH-

mektup verir misiniz bana?»

Bu teklif uzerine Miiftii bu husustaki fikirierini bir mektuba yazarak O da alip Misir'a getirdi. Bu gelen mektubun Miiftu'niin el

zata verdi.

olmadigmda en kuciik bir §uphem yoktu. Ciinkti ^> en iyi tammi§Um. tmzasim da, yazisim da tamamiyle tefrik edebilecek bir durumdaydim. Mektup gelince Aziz Misri Paga'yi haberdar ettim. Mektubu kendisine gOsterdim. yazisi olup Muftii'y'ii

mazurdular. Hallerini gcMuyordum. Dogrusu kolay karar verilcbilecek bir i§ degildi.

lie

o

Ka-

birinci mcrhalcsi musbc-l ncticelenecek

»Iari vardir bilir

cevap vermiyorlardi.

cok memnun, olmasini

el-Hiiseyni

onun muhafizlan

tcklifi

mfllumal vcriyorduk, Mufiu'den gclecek ccvabi beklemck lazimdi. A-

raplarm bir « b u k r a

i§ten

Em in

oturuyordu. Miiflii

aslmda onlar bcnimle Araplar arasinda cereyan

muhakkakki

bu

273

Misirda §ahsan cok

Derken Dr.

Adamlarm acelesi vardi. Qiinkii tngilizler FilisKonusup gbrtis,up bu i$i bitirmek istiyor-

«-

Bak,

i^te Muftii'niin

mektubu budur;

fikirleri

de budur!» dedim.

Pas^ memnun.. Lecne'ye mensup Araplarm birkismi da cok memnun..

iizereydiler.

hazirliklari

da bundan

ibaretti.

Binaenaleyh bu oluyor mu,

anlasdmasi lazimdi. Araplar hala «Bugun, yarm..» diyor-

Shivery sabtrsizlanmaya ba§lami§ti. Nihayet

«- Muftiiden haber gelecegi yok. Dr.

oturmaya gelmedi»,

memnuniyetlerini heyecanli bir surette izhSr ediyoriar; diger

otelde

ategliydiler. ^iinkii vaktiyle Fiiistin

Weismann muhim

meye ge!memi§ti. l§i

siir'atfe

bir sahsiyetti. Kahire'de

bitirmek istiyordu.

Bu arada ben

gortiniiyorlardi.

keyf et-

mes'eleyi

bitirmek igin gayret sarfediyordum Aziz Misri Pasa'ya gidiyorum, o

te'siri

d^vasi var idiyse de, o

amcalan vesaire Osmanli

altinda kalmi§ti.

te'sirler

£ok

uzun miiddet Osmanli idatesi altinda

kaldigi igin bunlann analan, babalan,

dedi.

si'gormu§, onun

Gercekten Dr.

ve muteredid

Bir kismi hakikaten samimiyetle memnuniyet gOsteriyordu.

bir giin bana:

Weismann burada

Hem de bu

bir kismi ise hala kan§ik

terbiye-

5imdi her ne kadar, Araphk

de halS devam ediyordu. Ustelik bu

kendilerine miistakbelde faydak olacagina inamyorladi.

Bu

i§in

sebeple

gercekten memnundular.

bana geliyor, boyle mi olsun, §Gyle mi olusun, oturup muzakere ediyMutfU'den haber gelince,

ister hizlandi.

Dr.

Weissmann dSnmek

W

if.,

.

KAD|R MISIRQGLU

OSMANOfeULLARI'NIN DRAMI

isliyordu. Fakat bu bukra meselesi bir tuilli ortadan

bitmiyordu.

£unku muftuniin mektubu

scriyelle kararalmasi gerekirdi.

Bu

hcy'ctlcn bazilan hala icrcddiiilc

miizakcrc ediyor, fakat bir alamiyorlurdi.

ordu.

Bu

Bu

kalkmiyor ve bu

kafi dcgildi. Hcy'ctin olurup ck-

miimkun olamiyordu. Ciinkii idiler. Olurup kalkiyor, mescleyi ise,

tilrlii

ekseriyetle

istcnilen

yiizdcn bugiinyann, bugiin diye diye

sirada illgilizlcrdc Filislin'den

Surada burada Araplar resmen

is.

cikmak

is

karan

uzayip gidiy-

icin hazirlamyorlardi.

Ingilizlcr'e karjt isyan halindc bulu-

nuyorlardi. tngilizlcr bu piiruzlij vc ihiilMli mes'clcyi bir an once saglam bir csasa

baglamak hususunda accle ediyorlardi. Orada oluran Yahudiler

ise ingilizlcr'in, ekseriyetle

Araplar'm

icgkil

edecegi bir dcvlclc taraftar

olmalarindan dolayi onlara di§ biliyor ve bazi huzursuzluklar cikarmaklan geri kalmryorlardt. Bu sirada dogrusu tngilizler'in Araplar'a biiyiik bir

rine

yaidimi da obnustu. Zira

mani oluyorlardl. Diger

[araflan

Filistin'Ii

Araplar'm hicretle-

da Yahudiler'in gclip oraya

yerlesjcrck, ckseriyet tc§kil etmelerini onliiyorlardi.

Bu

son dcrccede

ehemmiyctii bir nokladir. Araplar simdi bu gercckleri unutarak Ingilizlcr'e ulu orla

Yahudiler

hiicum ediyorlar, Fakat gercek budur.

Bu

yiizden

Ingilizlcr'e karji suikastlara, saboiajlara lesebbiis ediyorlardi.

Bundan huzursuz olan Araplar, cesjlli yollarla

ingilzilcr'in

mani olmasina ragmen

oradan kapyorlardi. Malim salan, bir yolunu bulup,

stvijiyordu. lnanir misimz, bugiin biibucuk

milyon

Filislinli

sola kacrms. bulunmakladir. Bunlar ekseriyetle Filislin'in sahibi zenginleriydiler. Hatta mallanni

Arap saga mal mulk

bu « Le c n e » denilen Arap

Hey'ctine salmayr leklif etmisler, onlar kabul elmcdiklcrinden Yahudilerc salip kacmislardi.

Yahudiler bu harcketi tegvik

Arap mallanna normalden fazla para veriyorlardi. Bu sebeple Yaliudiler Filistin'in bir bismmi para lardir.

satip

ile satin

icin

aimijlardir. Bunlar Filistin davasinda esas nokta-

Hicret meselesi, yerli Araplar'in mal vc miilklerini Yahudiler'e

kacmalan

]§ler

meselesi... Tabii, isle nctice bdyle oldu.

muvafik gormedikleri

bir tcklifi dahi Araplar'm, kabul

satin alma, suiskast gibi ce§itli faaliyetlerini artirmalanna

oldu.

Onlan, Araplar'i rahatsiz edip, kacrnna carelerini tatbik mevkiine

koymaya sevk cui.

Bank

Mrsir'daki «

u

A r ab

1

» oradan

sebep

kacan Ara-

plar'm mal ve miilklerinden eidc ettikleri paraiarla kurulmus. bir bankadtr.

Bunun

gitti.

Arkasindatt Shivery de gild.

Ingilizler'le

tizcrin

Araplardan

Demek

mektubunda baska

vasitasiyle baska

anla^mazhk koptu.

tiirlii

teklif yaptdar.

bu

Bu da

kabul

Bana

tiirlii

soylemig.

idi:

soyliiyor,

arkadan gijvenilir adam-

haberler gdnderiyordu.

Henuz

ediliyordu.

Ben bu

F

i 1 i

teklifi

s t i

Bundan

bir

yazmami§, beni oyalamak yolunu gidince, hastl olan vaingilizler,

bana yeni

n

H

ii

teklifi

ku

me

t

gercekie§tirmcm

iste-

etmem

arzu

i

»ni ilan

kabul etmedim. Ciinkii Filisdn'de Araplar ve

Yahudiler vardi. Araplar ekseriyette, Yahudiler ise ekalliyelte

Yapdacak olan

i§i

bir

Filislin'den cekilmeniis. olan tngiliz

Ordusu'nu arkama alarak ve ona dayanarak niyordu. Oraya gidip «

Onlar da

aksini soyliryordu.

tamamiyle taraftan olan

su

Bu

isin

Miiftii, icindekini

ise

kalktl

ki Miiftij iki yiizluliik ediyordu.

tlirtii

Bu dummda Shivery ve Weismann

ziyet karsrsmda

Weismann

surctle kala kala ortada

bana mektubu gondermekle

Miiftii,

mcktubun onlara tamamen

yazmis. oldugu

tutmu§tu.

Bu

adamlanna ba§ka

edilmcmesini bildirmis.

lari

crkmadigini goren

ben kaldim. Megerse

beraber, arkadan kendi

sa§irrm$Iar,

i§

Yahudiler

istiyor, Araplar'sa

lardi. Ektdliyetin istedi^i bir seyi

buna

taraftar

idi.

olmuyor-

gercekie§tirmek icin ekseriyetle

gatt§mak mccburiyeti hasil olacaktt. Ostclik pek tabit olarak kisa bir milddet sonra Ingiliz Ordusu oradan cekilecekti.

cak olan hiikumeti devam ettirebilmek

O

zaman ben, kurula-

icin Yahudiler'le beraber

mi

hare-

ket edecektim?!

Mevkimi ayakta tutmak icin buna mecbur olacagtm mu-

Iiakkaktf . Sizler

benim yerimde olsaydiniz, bunu kabul edip Yahudilcrle

bir olup kendi dinda^Iariniz olan Araplar'a karsi cikar miydintz? l§te

de bu du^uncelerle bu

teklifi suret-i

ben

kat'iyyede reddettim. l§te i§in

hiilasasi biidur.

boyle uzaymca Yahudiler fena halde sinirlendiier, kendilerinin

kabuliinii

275

mulk

Gerci mes'elenin daha pekcok teferruatt vardu. Fakat ben size kisaca

etmey-

anlattim. Esasen evvelce de soyledigim gibi ben

bunu ba§langicta

crck daha fazlasina talib gorunmcleri onlarm, giristikleri sabotaj, mal

memi§, arzu etmemi§tim. Fakat sonra dusundiim

ki, Araplai'la asirlarca

istc-

276

KADIR MISIROSLU

OSMANO&ULLARI'NIN DRAMI

beraber yasamijtik. Dinimiz, brf ve Sdctlcrimiz

bir,

berdi. Gerccklegtirilmek istenen teklif de onlarin

50k §eyimiz bera-

muhakkak

ars.ivimizde

mahfuz bulunmaktadir. Bunlari

277

onun hayatina

ileride

rince ingiliz siingiisune isiinad ederek ahaiiniii kendi dinimden olan ek-

miitedair bir eserde mustakil olarak degerlendirmeyi diisiiniiyoruz. Ayrica Efendi'nin bircok tcyp bantlanyla tcsbit cdilmis. halirat parcalan da elimizdedir. Fakat bu cserin umumi hacmi icinde bir muvazenesizlik tcskil etmemesi icin bunlardan gerckligi sekilde iklibaslar takdim ede-

seriyetine karsi ve onlara

miyoruz.

idi.

Yann

orasi Tiirkiye'yc kar.51 birinci dercccde bir

iis

sebcple sonradan laraflar oldum. Fakat kismet degilmis.

ragmen

ki lehinde

Bu

olabilirdi. t§

bu sckle

gi-

bir harcketi gerccklestimege calismayi

dogru bulmadim. Belki benden baskasi

olsa, hu son teklif istikametinde dc hareket ederdi. Fakat ben yapamadim. Boyle bir §eye girsimcyi vic-

danima sigdiramadim. ingilizler dc is. bu §ek]i almca, ateden beri mani olduklan Arap muhacerctine biganc kalmaya basladilar. Onlar da firsati ganimet bilip oradan bir an once cikmaya koyuidular. Diger tataftan oraya gelip ycrlesmek isteyen Yahudilcr'c kariji da musamahakar davranmaya hatta

daha sonralari onlari bu

is.

icin tesvik bile

etmeye

basladilar. Acikcasi

Ingilizler Araplar'a:

«Ben

sizin

surctle

tecriibcli

min Sultan'na

«Asistan Sosyal» Mudireligi verilmisti. O'nun ka-

zanciyla burada baba kiz yeniden miitevazi bir hayat kurmu$lardi. Fakat esascn sakat bulunan ve bastonla ise giden bu cilekes Sultan Efendi'nin bir kere

daha kaza gecirerek cahsamaz hale gelmesi

olciidc rnali miizayaka icine dusmus. olan

Mahmud

iizerine biiyiik

§evket Efendi,

bmriinun sonuna kadar binbir izdirapla yogrularak 31 Ocak 1973

basmiza gelecek musibeti Onlcmek isliyordum,

anlamadiniz, sjmdi ne haiiniz varsa goriin!»

Bu

1962 yilinda Fransa'ya giderek Giiney Fransa'da «Bagnols sur S6ze» Kasabasinda yerle§misd. Kasabamn merkezinc onsekiz yirmi kilometre mesafede Cezayir multecileri .icin kurulan bir kampla kizi Ner-

Dunya'mn her larafmdan

mutefonnin,

iyi

siz

bunu

bir hadiseyle bizim

demek istiyorlardi:

Ikinci

hinde Bagnols'da vefat etmislir.

Cihan Harbi'ni gbrmii§,

yetijmis Yahudiler'in akin etmcsiyle Filis-

tin'deki niifus miivazenesi alabildiginc

degismeye yiiz tutlu. Bunlar Aveya bizim bildigimiz o eski Yahudiler degildiler. Cesur, komitaci, azimli vc cahskan insanlardi. Biliyorsunuz kisa zamanda oraya

arasnda nazik

mahud

Onun

tari-

vefatina sebep teskil eden hailevi

Eskisehir davasi dolayisiyla hapsediligimiz

bir illiyet mevcuttur.

Fakat bugiiniin §artlan icinde bu

mes'elcnin tafsiline -simdilik- imkan yoktur. Kisaca ifade etmek gerekirse, denilebilir ki, 0,

olmemig, bldiirulmusffir.

Ama

bu, fiilen ve

raplar'in

dogmdan dogruya

hakim oldular ve

kadarla iktifa ederek, bu ktymetli Sehzade'nin son yillannda sahsan miisahede eyledigimiz bir durumunu hikSye etmek istiyoruz.

alti

giin

maglubiyete ugratarak pensan

icinde de Araplar'i ettiler.

beter neler de olacak! Bugiinkii harbler artik

Mahmud

-

§ehzade

nafcledilen

bu

bambaska olmu§tur.»

,36

esine dostuna yazdigi mektuplara hiilasatan dercetmis bu-

Bu

mektuplarin bize ve bazi yakinlanmiza gelmis. olan-

lanndan yiizlerce evet mubalaga 136

bir

§evket Efendi, hayatinda cereyan eden hadiseleri muh-

telif vesilelerle

lunmakladir.

ummadiklan

Allah korusun belki bilmem daha

Mahmud

izahati

etmiyoruz, ytizlcrcesi, gahsi

§evkct Efendi'nin husust arsivimizde mevcud banttan

sadcce fconujma hususiyetlerinden dogan selika bozuklnklaran

diizellilmek suretiyle nakil ve iklibas olunmi!§tur.

degil de, dolayisiyla tahakkuk etmi§tir.

Burada bu

1969 Yili Temmuzunda Mahmud Jevket Efendi'yi ikSmet etmekte bulundugu GUney Fransa'daki Bagnols sehrinde ziyarete gitmi§tik. Benimle birlikte iki Tiirk arkadas daha vardi. Bunlar Mustafa Bilge ile Mes'ud Ugur'du. Bizi goriince vatanina kavu§mu§casma sevinen Efendi «- tyi ki geldiniz yann Nermin, damagindaki bir iltihabtan dolayi ameliyat i9tn Avingon'a gidecek, Benim burada yalniz kalmama son derecede uziiliiyordu, Gelisiniz O'nu teselli edecektirx dedi.

O gece lie arkadaj; gerek Sehzade'yi, gerekse muhterem kerimeleri-

KADIR MISIR06LU

278 ni Icselli

Nennin

otele dunerken

yanaklan delinerek

iyi ki gcldiniz.

giildiigiinii

miislcrih olarak gideccgim.

Sakm

ilk

vakit

Babinin yillardan

defa gbrdtlm. Hastahaneye

beni ziyarcte gclmeye kalki§mayimz.

Sizden rica ederim, btirada olurup, bir nebze babami niz, beni

Gee

Sultan:

«-Araan sizden Allah ran olsun, beri

OSMANO6ULLARI

edip avutmaya calisarak, 50k ho; vakit gecirmi§tik.

Cesclli cdcbilirse-

isarctlcrlc birscylcr

lem

digimizdc onu cok kederli bulduk. Ciinkii biricik

Avignon'a

gitmi§ti.

yamna

kizi arneliyat

Yattigi ycrde,

yctmis. seksen kilometre

Hastahfme

Suhan Efendinin

yan okunur,

yari

okunmaz

iizerine bir taksi

mesafede

idi.

kagida §u sozleri

kizini

giin

ziyaret

yattigi

etmek

mem-

cagndik. Avignon, Bagnols'a

adim tajiyordu.

odayl iigendik.

Hep

Kagida heyccanla «-

Biz dc arkasmdan

iccri girdik.

Aman

bir

goz atan Efendi,

bir eliyle

cileden

Bu

soma

bir

dc O'nu boyle

dilsiz

mi goreccktim» diye adcta almndan ip gibi

yukan

kata

Sultan Efendi

«-Kadir Bey, yaz bakalim Osmanogullari'mn Dramim!,. nasil anlatabileceksin

Eliyle

sandalye iizerine abanarak, yanindaki hastayi rahatsiz etmemesi icin yava$ca «Nermin, Nermin!..» diye seslendi. Yatakla, arkadan cocuk intibaim uyandiran bir viicud hafifce kimddadi ve sese dogru

acelc gikararak kcndisine uzattik. Bir

aim yiHardrr cekilen tnesakkat

etti.

Efendi:

hem kalb vc hem dc

maya galisti. Sonra koluna girip O'nu

muddet agzina sikarak nefes

al-

koridora gikardik.

«Doktorlarla goru§eiim, Sultan Efendi'nin dilsiz kalacagmi

sanrmyurumU

dedik.

Hakikaten doktorla konusragumuz zaman, kisa zamanda

iyi-

Jesecegine dair teminat verdi. Fakat Efendi inanmiyor ve kendine gele-

«- Nasilsin kizim, arneliyat nasil gecti?» diyc sordu.

miyordu. O'nu gucliikle teselli ederek tekrar Sultan Efendi'nin

Sultan Efendi bu suale cevap vermedi. Efendi sualini tekrarladi.

dondiik. isaretle

Hayret, yine cevap alamami§ti.

nefes

Daima yanmda tagidigi bir fiskiye ile agzma hava sikardi. onu isaret elti. Kapimn kenanna birakmis. oldugumuz filcden alel-

yaliyordu. Sullan Efendi'nin yalagi oniinde bir iskcmle vardi. Efendi bo

ve lzduaptan tanjmijti. Babasim ve O'nun arkasinda da bizlcri goriince

Bu sahneyi

her ikimizdc gayr-i ihliyari agltyorduk. Fakat kendimizj koyverecek zaman degildi. Zira sandalyenin Uzerine bir kiilge gibi gokmils. bulunan

Efcndi. fcnalik geciriyordu. Kendisinde

hafifce tebiissiim

terlcr

merak cdiyorum!» dedi. Bunu sbyledigi zaman

darligi vardi.

doniiktii. UyuyKapt dibinde bir diger Fransiz kadin

yilziine dbkiilmirj,

inlcdi.

dokuliiyor, bir laraftan da aghyordu. Goz yasjanyla bu terler biribirine kansiyordu. Yamindaki arkadaslardan Mustafa Bilge, beni kendine dogru cekcrek:

up uyuinadigi

Dagmik saclan

tularak:

sirada elindc tutmakta oldugu kagida

penccre tarafindaki bir odada yaliyordu. Yiizii disanya belli degildi.

almm

Yarabbi, dar-i diinyada bir tek cvladim var. Cekligi bunca

tstihbaraltan

birlikte bir

Efendi onde biz arkada kapiya geldik. Efendi, kizina bir buket

agti.

konusamiyorum. Doklorlar beni arneliyat ederken, kazara

dilimi kcsliler!..»

gel-

Bir laksiye binerck hastahaneye

unlii Dr. Pastflr'un

Yavagca kapiyi

dbndii.

bir jekilde

olmak

cicek yaplirmis. bir file dolusu da O'nun sevdigi yiyeceklcrdcn alip getirmisli.

bu' muskiiattan sonra ka-

kcsfcdebildik. Kcndisine bir kalem kagit uzattik.

yazdi:

gun do kendisini oyalayip, avundurmaya

oldugunu, kendisiyle birlikie Avignon'a gidersek

nun kalacagmi sBylcmesi

ciktik.

O

boyle gecti. Ociincu

tki giin

diisiinccsiiide

geldik.

anlatmak isliyordu. Epcy

kftgil istedi jini

«- Babi,

Kcndisini ariik goremiyecegimiz icin sainimt bir surcttc vcdala§rp

calistik.

279'

mcs'ud cdersiniz.» demisti.

ayrdmistik. Erlcsi gun sabahleyin, olelden cikip Sehzadc'nin

iizcre

NIN DRAMI

cevap vcrmiyordu. Efendi sandalyenin uzerine abanmij bir durumda sualini bir kac kcre tekrarladi. Sultan Efendi konusmuyor, sadece bazi

Dalgm

gfiriininedigi halde

acaba nicin

du ve kendi

babasimn ve benim elimi

elieri

arasma alarak

yamna

istedi. Elierimizi iist iiste

sikti, sikti!

..

Sonra tekrar kagit

koy-

istedi

ve

OSMANO&UUARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

280

tiirk-

banasunuyazdi:

fat

«- Kadir Bey, beni diislinmeyin! Ba'oami

O'nun olmcdcn vatanina kavusmgunu

gam yemem! O'nun dugunu

goriir

ahp vatanina

vc nasd aci duy-

Sizdcn ric3 ediyorum, bunu sevdiginiz Os-

cileli bir

kadincagizm bir son vasiyeti sayimz!»

dusiinemiyordu. Kendisine:

yasamamasi sebebiyle nasi

oldugu zaman kukrcyen raiyor,

bcyaz

bir

bile

-maalesef-mecburen

kiZ1 taraftndan

memlckete donmek hu-

(ckliflcri

kat'i bir lisanla reddeden ve O'nun mezari basmdan aynlmak istemeyen Nermin Sullan, Bagnol Kasabasi'nda yasamakta

ve her giin babasimn kabrine giderek gozyaslan dOkmektedir.

Ve O'nu bu minval iizcre biraz konusarak Turkiye'ye donmck mes'elesi mevzuubahs

rabcr gidecegiz!..» dedira.

ettneye calistim.

281

gecirdigi bir kalp krizi ile ve-

yikanacakti. Bugiin babasimn kabul cdilmedigi

«-Sultan Efendi Hazretleri, siz iyilcsjn de insallah valammiza hep be-

tesclli

bogusma sonunda

ederek, bulundugu schrin hirisliyan mczarligina defnolunacak, ebedi

susundaki

Sullan Efendi o anda babasnun vatanina kabul edilmedigini

sahislarla

uykusuna orada ylizyirmi yasmda vefat eden emektan Yemenli Osman'iyla dalacakti. Halta orada his bir Turk ve Musliiman'in

vcya duyarsam olsem de

nasil bir vatan r/urabi cektigini

siz bilcmezsiniz.

manogutlarj'ndan aciz,

gottiriin!..

mechul

Mahmud

§evket Efendi

ise

cevap ver-

Mahmud

?imdi de bulunan -

bir

Sevket Efendi'nin

cok mektubundan sadece

husiisi arsivimizde

bir (anesini

nakledcrek yasadigi binbir faciadan-fibiri caizse- bir iki kinntiyi kendi

ifadesiyle dikkatlerinize

sunmak istiyoruz.

mendille gbzyasianm siliyordu.

Tercuman Gazetcsi'nde onun hakkinda Efcndiyi gCiclukle haslahanedcn ayirabildik. Kendisine bir kriz gel-

mesinden korkuyorduk. Yol boyunca hie konusmadi. Sadece Bagnols'a yaklastigimiz

zaman.

§ehzade» serlcvhasiyla yayinlanan

al

«Gurbette

adam degilim

ki;

mek maksadiyla yazilan bu uzun mektubu bilhassa tercih O'nun hayat hikayesinin -yukanda- birakugimrz yerden

ettik.

kizim hastahanede buiundugu miiddetce Avignon'da bir paasiyon tulup

bizi

ise,

bizim dolmus. usQlu tatbik

Bagnols S/Ce'ze 4-7-1967

edil-

seven bir Fransiz oldugu hakle buraya ancak seksen bir

Oturduklan apartimamn online geldigimiz zaman sOfore seksen

Ekmek parasira

sofore vererek kizim bir defacik olsun

gormeye gitmek-

ten kendini alikoyamamisti. Biz de,

bu faciayi geride birakarak kendi

hay huyumuza kansmak

sabah oradan aynlacaktik. Efendi,

iizere ertesi

«gurbet icinde gurbel» olan hayatuia 31

edecek ve bu

tarihte evine baskin

Ocak 1973

tarihine kadar

yapan garip maksadh

-

devam

sozilm ona

„.

Krymetli eski aziz dostum;

franka geldi,» dedi.

frank veren Efendinin cebinde belki de baska hie bir kurus. kalmamisu.

Zira

devarm

mahiyelindedir.

O'nunla mejgul olayim; veya hergiin buraya gelip gideyira. Otobiis bu Fransa'da gayet azdir. Taksilerde

Bir

yazilardaki yanlisjan belirt-

bir nevi

«-ValIahi, ne yapacagimi bilemiyorum. Zengin

mez. Bu sofor,

mahfuz

-ehemmiyetine binaen

Ewelce 3 Temmuz tarihli mektubunuzu almi?, vakil buldukca uzun mektup yazmaya koyulmustum. Lakin 4 Temmuz tarihli mektubu-

Temmuz tarihli olarak kisa baska bir mektup takdim etJimdi evvelki mektubunuza cevap veriyor ve evvelS Nermin'in sihhf vaziyetinden basliyomm. nuzu almca, 8 tim.

Nermin, kiicuk yasinda Fransa'mn Nis Jehri'nde biiyuk annesiyle 137

-

Bkz: Terciman Gazeiesinde 27 Haziran

Murad Sertoglu

-

imzasiyl, i,a|redi]en aGurbetle bir

6 Tcmmu2:;!967

&hzSd«»

taiihlcri

isimli ttfnka.

anwinda

OSMANOrSULlARI'NIN DRAMI

283

beraber bulunurken bilmem nasilsa «Cosclgie» yani kemik veremi hastahgina tutulmusto.

gidememeden iyi, kafi

Benim Misir'dan pasaport ahp, yavrumun yanina

dolayi, sadecc bijyiik anncsiriin eline kalan

tedavi edilememesi ve gimdiki iBclann

olamamasi hep

Nermin'in

o zaman daha mevcud

bir araya gelince, hastalik sol kalca kemigini

tahrip ettikten sonra,

50k

fena"

tamamiyle durmamis. ve kapanmamigti.

Benim pasaport alamamam

mes'elesini Terciiman Gazetesi yazdi.

Konsolos RSgip Bey'in hezeyam dogrudur.

Ama

ben kizimla

Misir'dan cikmak islerken Ragib denilen zata gitmista gibi yazrnasi yanli§tir.

Zaten Terciiman Gazetesi pek 50k geyleri birbirine kansiirdi ve

pekcok yanlisjar

yapti. Maalesef...

NihSyet kizim,

ilk

defa olarak 1945'de benim

yamma gelmeye mu-

vaffak olunca, fazla yaya yiirumedigi, yorulmadigi icin basraza bir beB gelmcmi§ii. Lakin sonra hayri cemiyetlerde ve kolera esnasinda pek cok

yoruldu ve sag kulagi hastalandi. Doktorlar ameliyatin el'an eski koksalji hastaligi dolayisiyle

soylediler ve

cok miiskillMa lesse

-

Temmuz ayimn sonunda Roma'ya i§tisjireden di.

bu ameliyatin

Bzim oldugu

tehlikeli

oldugunu

passe tedarik edip, 1949 senesi gittik.

En

biiyiik profesorlcrle

sonra amcliyat yaptik. Hamdolsun muvaffakiyetle neticelen-

Sonra eski hasialik yerini, kalcayi ve bel kemigini gostermek

italya'nin hatta Dilnya'nin

en biiyiik profesarleriden

profesor Sikaliyeteni'ye, «Bolonya» sehri'ne

biri

icin

tanman meshur

gittik.

«Eski hastalik,

kalca kemigini tamamiyle kemirmij. Mafflesef vaktinde

yam evvelce iyi

Ben §imdi amcliyat yapmak igin hicbir sebep gormiiyorum. Lakin eger yapihrsa kalca sjmdikinden cok 50k saglam °ta- Veilcrideherhangidusmevcyakazaneticcsikolaycacikkmtmaz!>> tcdSvi edilememis.

*

o-^

y

is

-

>"

,


M

-j

v9

~

«tCi

(L.VI V-^l--'

v^'C^'

;

'1- //•> v

<-i

^

1

"*.

„*

v3>

•„

^

^-

. -

.

__

-

r

:"..'

.

V i-^'j-'^ UP ->£ <-'f^^<*o „i» -i )>

~V">-y

'

if-

tj.~s

'

-'

to V

. _ . ». , , a. ?ehi:ade Wlahmud Sevket Efendi'nin dercedilen mektubunun

dcmisti. iyi if)

,/

*> *V)ft "

J^C

ilk

sahlfesi.

iic

lirasi» isternijti.

Bir

ameliyat yapacak, Nermin bir senc hastahanede kala-

cak ve ben de Nermin'le kalacagim. (Bu para Nermin'Ie benim masrafim.) L3kin biz Roma'ya kulak ameliyati icin gittigimiz vakit, Misir Hukumeti'nin yanimiza almamiz icin izin verdigi para, kulak ameliyati, hastahliiie

.,

hatinmda kaldigma gore «3000 Misir

ameliyat degil,

w

ve bizim masraf hep bir araya 6 gelince bitmisti. »u.. S u. luuua Misir'a

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIRCxSLU almak ve

dondiik. Hiikumctten zor bela izin

mek v.s. derken Nermin,

miiskiilalla parayi

ameliyatlan vazgecmis

is

temin

et-

bdyle kalmigti. Ner-

min'in sihhal-i uiniimiyesinde de bir kotiiliik musahade etmiyorduk.

Lakin simdi biz Fransa'ya inip topraga

karsilastim. Facia basladi.

mi?) Ciinkii

dii§iincc hcrscy dcgisti.

Daha

ayak basar basmaz, hie bekleinedigim

Nermin

(Acaba

bir

tayyaredcii

bir saskmlikla

1962, 13 Nisan, Misir tayyare

meydamnda

(ciinkii

gbrdiikten sonra yinc

de binecegi tayyareye bindirmediler. Tayyare

Nermin

kaldi.

Fransiz sjrketi verdi.

Nihayet

biiliin

Ne pabasina

gitti.

sirkcti olan bilet

bir tayyareyle Paris yerinc Atina'ya gilti. Ciinkii

hayatmi bu nazik, kibar di.

Nermin'in binecegi tayyara

bu vahseti gordiikten sonra, Nermin'e baska

Nermin, baska

size

ulaniyorum) dcrcccdc rczalct vc vahsct

sbyliycmcycccgim,

(?!)

Misir kiiciik memurlarindan kurtarmak

istc-

olursa olsun Nermin'i te§yie gelen Misir'daki bilhassa

Turk cocuklan hepsini gdzleriyle

O derecede

gordiiler.

ki,

merourlar-

Nermin'e senin pasaportun muzavverdir diye ilhama da kalktdar. Derdini

kime anlatirsin? Allah 'tan olacak

zim eski ahbablardan,

amma

bizi tesyie gelenlerdcn biri

Protestan Cemiyeti'ne gidip kendisini takdim

eiti. Halbuki Misirli gaymcmurlar bu vahseti yapmasaydi. Nermin 14 Nisan yerinc 13 Nisan'da varacak ve Simad ismindeki protestan cemiyeti Nermin'i taya-

de

bi-

yeni hiikumetle galisan sahislardan biriydi.

meydamnda

yaro

sey!...

Hcpsi inkilab yapmis

biiyiik sahsiyetler

ki!...

maske-

hadise dolayisiyle

Nermin

Zavalli

Nermin, o gece

Atina'ya, Yunanistan'a varmig.

deki pasaport Kahife'den Paris'e oldugu icin inisine

musaade elmemisler. Nermin

Yunan memurlari

Bu

surelle

Atina'ya

vaziyetini anlatmak istemi§, anla-

mamrslar. Nihayet tayyare meydamndaki, bir

olmu§.

Amma elin-

Nermin, Atina'da

bir

rum

fisebilillah

zamin

gece gecirmi§. Ertesi

giinii

Fransiz tayyare §irketine gidip vaziyeti anlatmi§. Bunlar da derhal anlamislar.

Ogle vakti kalkan ba§ka

bir Fransiz tayyaresiyle Paris'e vardi.

Yani 14 Nisan sene 1962.. Tabii kendisini karsdayan kimseyi bulmadi. Bir kiiciik otele gidip kaldi. Ertesi

giinii

himayesinde bulundugumuz

bir giin

gee kahnca bircok baska

is

arayan

insanlann talepleri karsismda bu vazifeyi baskasina vcrmisler.

Nermin zavalli Misir'm gayretli, hamiyyetli memurlanna kurban gitmis. O muazzam koskoca Paris'te bes parasiz, kimsesiz, ijsiz kalmijti. Bana Misir'a mektup,

mcktup

ordu. Lakin Protestan

iistiine,

«Aman babi, gabuk

gel!...»

diye inliy-

Umum Diinya Cemiyeti (yani apajik konusalim.

Bir musliiman cemiyeti yahut Turk Milleti de|il.) tmdada

Nermin'i acliktan kurtardilar. Her hafta yasamasi

hemen

yeti§ip

i$in bore kiic iik bir

para verdiler. Vaziyeti Isvicre'de Birlesmis Milletler Merkezi'ne haber

ise o

Nermin'e miinasip bir i§ aramaya koyuldular. zaman Misir'da pasaport almak i§i ile miicadele ediyordum.

Bu feci hallerden haberim

Cebimde sekiz

Osman'imm yaninda onbe§ elimizde

iki kiiciik fanta,

§u arada bazi

cammdan beni Mzar ettirdikbana ddnmemek uzere onbej giinluk bir

yoktu. Nihayet

ten sonra Misir Hiikumeti

lesse-passe verdi.

sine buriinmus, kahramanlar birer vah§i liayvan olmuslar...

Milletler Nermin'e Nermin, Nisan 13'de Paris'e va-

racak, 14 Nisan'da yani ertesi giinii ise ba§layacakti. Lakin olan miiessif

Ben

G6riilmemi§ bir

cikmam§...

Nermin, Misir'dan cikmadan evvel Birlesmis

Cemal

adam(!) Sonradan inkilabin memurlan olmus o kadar hergele var

Nermin

Paris'te iyi maasli bir is bulmushirdi.

verdiler ve diger taraflan

boyle hergelclerle ne yapsm zavalli bahtsiz

ama Ka-

karsdayacaklardi. Nitekim ki beklemi§ler

hire'den gelen tayyare'den

O imdada yeti§ip i§e mudahale etmeseydi daha kimbilir neler olacakti. Abdiinnasir

285

ve bizim i§imizle mesjul olan Beynelmilel

rctli

laflarim sizi rahatsiz eder

siirli

Birlesmis. Milletler'de calisan

tngiliz lirasi. Zavalli

Ingiliz lirasi,

merhum

sevimli

O, uc kopegimizle birlikte ve

sene 1962, 16 Agustos'ta Paris'e geldik.

Murad Sertojlu'nun benim mallarimi milsadere etmedi. Bun-

hakikatlcri sfiylemeliyim.

yazdigi gibi Misir Hiikumeti

dan, Misirlilara yapilan kanunlar dolayisiyle ben de mutazarnr oldum. mes'ele budur. tarn manSsiyla mutazarnr oldum. Cunku

Biitiin

Ama

Kalyup §ehri civanndaki toprak emlakimiz gibi hersey elimizden gitmisti. Ijin garibi su ki; tekrar bana verdiler ve sonra da lekrar nihat olarak aldilar. Mahsulii iyi

vaya

gitti.

yapmak

icin fazla

masraf etmigtim. Hepsi ha-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIRO&LU

286 Birinci

Osmanh

len

Osmanh

Cihan Harbine kadar Tradi munlazam

HazTnesine ge-

Ailesine ait Misir'daki emlakin iradi harbdcn sonra kcsil-

mi$, MiSir hukitmdar ailesi iistiinc gecmi§

kagidan yenidcn cikarmasi

bir

tiirlii

oldugundan

ftilenin

bu

Nihayet ben, b ire ok masraflarla bu kagitlann rcsmi sQretlcrini Sikardim.

Ve hUkQmctten

butilan isledik. Lakin kabul etmediler. «DevIct

haztnesine gecirdik, millet Iirsiniz ki;

bu

olamazL.

Ama

gibi

namma

aldik», dedilcr.

Bu da

musaderclcr vcs&reler hep millet

yasayamazdim vc zatcn

namma

lirasi tahsis cttilcr.

dim.

yapiimazsa

Ben, bununla

kizimm yanma gideccktim. Evkaf Nezareti'ndeki alibablarimla yaplim.

Bu maa§lan

biilUn bulune vaz

toptan yijzyirmi Misir

lirasi

gecmek

bana Mistr Hiikumcli

Siz de bi-

yabuz bnakamazdim. Her halde

kizirni Paris'te

bii ittifak

sarttyle tciiaziil yoluyla

atdim. Cidden pek 90k ihliyacim vardi.

Bu

muayyen

bir

zamanda vermediier. EvvelS daitbc

i§i

bitirdim.

Ama

bu sefer de, yann bugiin diye Lesse-

Passe vermiyorlardi. Sebebini anhyamiyordum.

mensup retcrler

sini

sahislar ve

aym zamanda

Bu

arada muhaberata

Riyaset-i Cumhuriyc'dc caii§an sek-

evime dadanmisjardi. Onlar da Iesse-passemin hemen verilmc-

temiii

edeceklerini soyiediler.

Ama

binnetice, Mcbir §ey

servetimizi duymus,

Yunanistan'daki biiyuk

ve Hiikiimet avukatlarindan birine

mem icin bir zabit vasitasiyla bana tazyik ediyorlardi.

igin

Garbi Alinanya'da

muhakkak

cikmam

gitmek istersem is

teklif ediy-

kurtulup, kizima gitmeliy-

husustaki faaliyctlerimden inUmkiin oldugu kadar haber alan

yazdigim

yukanda

avukatima gidip, cger ben vakaleti imzalamazsam, Misir'dan cikamayacagimi tehditle soyledi. Bu ciddi lehlikeli hal zabit,

kiu-sisinda accle, kat'i cSrelere bag

vurdum.

Izn-i huruciyeyi

aldmi ve

adeta kagar gibi, canimi kurtanr gibi Misir'dan ciklim. (Bunu bazi

ahbablanma mcdyQnum.)

Yukanda yazdigim gibi kizim Paris'te 50k agir sartlar altinda saga sola is bulmak icin aylarca kosup dururken, Allah/in lutf-u inayefi yetisti.

bir vekalet ver-

Vekalctname cid-

Dunyaca mesiiur bir Fransiz ressami olan Matis namindaki zaun Nermin'e biraktigi kiiciiciik bir tablo imdadimiza yclijti:

tcrekesinde

Amavutluga gitmeden evvel bu

Misir'a gelmcdcn, calismisti.

Ncreden

nereye!...

kiicijk tabloyu

kopek

bile

icin

don

zatla resmc-

Nihayet Matis'in mirascilan

mujlar, tabloyu teslim elmisler.

lie

biri

cali$mak

belalardan bu eshaslan

icin

Ama nasi)?!.. Ben bunlan oyalayip Iesse-passe almaga muvaffak Ama izn-i liuruc lazim. Buna muvaffak olamiyordum. Benim bu

cyc bu

yapmiyorlardi.

Yine bu arada Naib-Reisi Cumhurlardan

zat, Misir'dan

usulti

mes'elesi icin

aylarca canimi cikarddar. Lakin ben bir kolayim bulup nihayet kanuni bir §ekilde bu

ile

mensup olan

kizima kavusmam

oldum.

liusiisi

Diger taraftan ben Paris'e gitmck icin Lesse-Passe isteyince, vechile

teslim ctmckren nc kazanacaktmi? Digcr taraf-

mukabilinde cger muhakkak

ordu. bitti.

bunlara mukabif Evkaftan bana her ay giiya oliinceyc

kadar vcrilmek tizere oniki Misir

panp Misir Hiikumeti'ne

tan Riyaseti Curaliur sekreterligine

miimkun olamiyordu.

287

yasayan binlercc Yunanlilar'm mallari karjisinda Yunanistan'daki mallanmizi Yunan Htikumetinden almak kolaydi. Lakin Rumlar'dan ko-

Nermin

bin franka satmis. ilk

bana Misrr'a tayyare

kizirni bul-

tesekkur etmig ve derhal terek-

biletleri

isi

mcrhum Osman ve

gondermek ve bir domuzun

oturamayacagi kadar berbat olan otelden cikip bir iyicesine gitmek

(Paris'te otel

bulmak ne kadar muskiildur, bilemezsiniz. 7 milyon

gun U5 yuzbin yabanci, girip ctkai-. Hele ev apartiman bulmak tamamiyle gayr-i iniimkiindiir. Bclki de fahij fiatla bulunur.) ve aym zamanda i§ ararken koskoca yeralti-yeriistii Parniifuslu Paris'e vasati hor

den haddinden

giizel

ve benim maslahatima gore tanzim edilmi^ti. Lakin

somina dogru koyduklan bir kclirnc Hiikumetine vermis, olacaktim.

i§te

Bundan ba§ka ben kizima kavusmak

ile

ic&binda vekaleti Misir

bu nokta her §eyi icin Paris'e

altiist

gidecegim

Misir'da neden birisine vekalet vermeliydim?... Hele

Hiikumeti'ne mensup bir sahis olursa!... Iddialan su

bir

edecckti.

zamanda

adam Misir

idi ki:

Misir'da

is'inde kojarken birkac defa diismesi yuzunden saglam olan sag bacaginin si§mesi, iltihap yapmasi, tedavi ctmek ve bana Paris'ten

Misir'a telefon edip yirmi yedi dakika konusmasi oldu. Misir'dan cikmadan

iki

Ve ben

gun evvel Nermin'e falan gun geliyoruz,

filan

KADIR MISIROfeLU

2S8

layyarc

diyc

ile

gtlzel bir otelcle

gifreli ielgraf

bizim

icin

mulfagi vardi. Adcta

ifci

oda tutmaga muvaffak olmugtu. Hamami, aparnmandi. Fakat yemcksiz... Tabii

kiiciik bir

bunlar hep tablodan aldigi para

pek cabuk

bitince halimiz

ile

Umumidcn

Sana

et!

igi

ila

yiiriiyor...

Paris'te ig

gelen dosyayi gbstcrmiglerdi. Dcmiglerdi

ki;

Par-

sonra kendini Birlcgmig Milleller'e yahut Simad'a (akdim onlar verecekler. §u hale gore mulmain olarak gelmigtim.

bitik bir halde

Ve bizi

ve

Nermin'i 90k fena buldum, yor-

ayak sancilar icinde, pek'fok zorlukla kargilamaya da Simad'in Muhacirler TejkilSti reisesi dugtiigii

sordum, boyle bir geydcn haberi olmadigim sOyleyince gafak soklii. Sana yanlig soylemigler, boyle birgey yok, dedi. Nasi! olur, ben gOzlerimle Misir'da raerkezden gelen dosyayi goriidiim, degelmigti. Igimi

dim. Orasmi bilmem ama, boyle gey yok, dedi, benim bildijim sadece budur. Artik lialimi diigununiiz... Lakirdiyi uzatmaktan o gcce bir Side cikmayacakti. Ertesi giinune bu meseleyi biraktim. Ama beynimden vurulmusa dondum. Cok maddi ve manevi yorgundum. Ama krzima

kavugmamm

saadeti bana her geyi unutturdu.

Nermin'in

hazirladigi

otele gittik. Zaten bagimdaki belalardan Misir'dan kizim gittiginden beri

rahat uykulu bir gece gecirmemigtim. Paris'e geldigim ilk gece

kizima kavugmug,

Sevimli Os-

biitiin aile hep bir arada bulundugumuz icin uyku uyudum. Ertesi glinkii mticadele icin hazir oldum. Ertesi gunii Birlesmis Milleller'e ve Simad'a gittim. Meseleyi anlattim. Maalesef hie birisi hie bir gey bilmcdiklerini kat'iyyetle

rahat ve giizel bir

Bunun

haftalik tedavi ile

min derdimizi anlatmak gchrinc

gitti.

ic,in

2ffi>

bacak tamamiyle

iyilegti.

Ner-

Birlegmig Milleller'e, Isvicre'ye, Genevre

Ciinkii biz her ikimiz, Misir'dan dalia

tegkilabn himayesine girmigtik.

Salib-i ki,

bu

Nermin'e

cikmadan evvel bu

evet, ingallah, magallah diye

Ahmer iizasi bir madamin

mustegari, O'nu da gbrmiig. miiteessir Isle

iizerine Birlegmig Milleller'e Isvicre'den

Simad

olmug ve

madamm

kocasim

lsvi<;re'dc iki

Ahmer'c 50k

iyi

tavsiyeler vermig.

gun kaldiktan sonra bu neticc

ile gel-

Amma

bunlara giivenip oturmak olamazdi. Biz dc ne yapip yapip bagka yollar, caremizi aramaliydik. Gazete ilanlarim okumak i9in hcdi.

giin sabab gazeteler aldirudik. Bilhassa 36 sahifelik her giin cikan Figaro Gilxetesi cok miihimdi. Salib-i Ahmer, Simad ccmiyeti canla basia

bizimlc mcsgul oluyor ve bize miinasip

is ariyoriardi. Ve biz de aynca arama peginde koguyorduk. Nermir.

gece giindiiz Paris sokaklarinda

ig

ve beni pek 50k yoian gcyferden

biri

de gu

idi ki,

oturdugumuz

otel,

fazla feci dejil, temizce

ama, yemeksiz. Ycmegimizi yapmak

cargiya gitmemiz lazimdi.

Bunun

makh

bir

if in

de en agagi her.giin

yiiz

pek icin

on basa-

merdivenden inip cukip pazar yapmamiz lazimdi. Bu, her gun

cckilecek derd degildi.

yazmayayim daha cikti.

basi olan bir

Turk

Bu zaman oyle feci haller bagimiza geldi ki, size Muhakkak aglayacaksimz.. Zaten mektubum,

iyi...

Gazete halini

DUnyada unutamam.

aldi.

Bu, cok gcyler arasmdaki

Birisi, Tiirkiye'de

Halk

iic

geyi

Partisi'nde kuvvetli akra-

generali... Digeri, Tiirk

Ordusundaki bu generalin akrabasi olan cok zengin bir Turk tiiccan ki, levazim-i askeriye mallarindan nasil kazandirdi... (Bir roman!...) Ucunciisu de bir yahudi ticarel evinin bizi farpmasi...

Nihayet yavag yavag adamlar tamdik. Bir pok rahat ve

sene gectigi halde hala cevap yok.

gefinirdik.

diigen bacagini

bu

Ahmer Merkez-i UmQmisinm Mcs'eleyi anlatmij; Adamcik cidden

Paris'teki Salib-i

Nermin boylcce

azalanndan olup da bana Kahire'de ism Paris'te hazir, diyen, gimdi de Atinada bulunan Ingiliz kadina vaziyeti ekspres yazdim. Aradan beg

Ve derhal Nermin'in

tavsiyesi iizerine

zat tsvicre'deki bcynclmilel Salib-i

mcktupluktan

merhum

raan ve Uc kopegimiz yani

srjylediler.

Uc

tcdaviyc bagladik.

masallar okumuglar. Ncrmin, ben daha Misir'da iken Paris'te tanidigi

bana

yedi yiiz dolar arasmda hatla bana

Paris'e vardigim gece beni kargilayan

gun

O da giizel amma, bu para

vakit, Birlcgmig Milletler

bulmuglar ve maagl her ay begyiiz

Mcrkez-i

oluyordu.

ne olacakti?..

Ben Misir'dan cikacagim

is'e gittiktcn

OSMANOGULLARININ DRAMI

cektim. Nermiii ne yapip yapar tcmiz

bana

Paris'te mill! kiitiiphanelerin birinde

benim sevecegim bir ig buldular. Maagi

Tam

Nezareti'ne tabi

tegkilatin

yardimiyla

tercume kismmda ciddi, fazla degildi

iyi,

ama pekala

bu zamanda Salib-i Ahmer, Nermin'e Ordu olan Sen Morris Kampi'nda (gimdi oturdugumuz

»1

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI so

KADIR MISIROSLU (Bagnols) Kasabasi'ndaki bir cok senelerden beri gorulmemi§ bir soguk

Banyol Kasabasma 17 kilometre mesafede) sevdigi «Service Social» Misir'da da terde para,

maas alarak

degil. Bilakis

is.

Bu i§,

buldu.

Nermin boyle

Nermin'in

i§Ierle,

ccmiyet-

cebinden para sarfederck cahsmis.,

Misirh fukaradan kardcslcrimize clinden geleni yapmakla cok faidesi olmu§, epeyce tccriibc gormii§tii. Maa§i da

Sonra baska

bir iyiligi

daha vardi

iyi denilebilecek gibi idi.

ki, bciylece

Nermin

«Secreteria So-

cials denilen Fransa'yl, Milleti ihya eden bir teskilata dahil olacak, ilac,

doktor, hastaiiane, vesairc gibi seylerde

Nermin *e cok

faideli olacakti.

Haifa o derecedeki hatia i§siz kalsa dahi acliktan cilmezdi. Derhal Ner-

min kabul

etti.

Ve Fransa'daki

hafta kurstan gecti.

Uzun

tayin edildi.

Bunun

basmin

Salib-i

Ahmcr Reiscsi ve

atom sanayiinde calisan

«Sainte Morice» i§i

sifiralti

hiikiimet

kampma

almadim. Nermin'le

12dercccsogiik, karh

Aman

Al-

k&tii bir oteiine ycrlcstik.

merkczin tavsiyesiyle Bagnols kasaiki

aza malmazeller ve civanmizdaki

bir miihendis karsiladilar.

«Size yukarida yazmayi unutmu§tum, daha biz Paris'te iken Nermin'i Bagnols civarindaki biiyiik askeri

gondermis,

malumat

hem kampa

aisin diye.

oturmamiz

icin bir

St.

Morice kampma hiikumet

kendisini takdim etmek,

Nermin, o esnada

hem de

hakkinda

Nermin

ertesi sa-

Ama

yerler, o

iic

kisiydik.

Uc de kopegimiz

Bu

vardi.

kadar

kiitii

sifir

alu onikide...

O

senc Banyol

idicr ki,

domuz yasamazdi. Nihlyct

Paris'ten gelen

tavsiye iizcrine buranin valisi bize yeni Banyol'da Eskano'daki giizel,

modern binalarda Tasmacaktik.

bir

Amma

apartman buldu. Acele kontrat yapuk.

cgyamiz yoktu. Pek luzumlu esja almak

icin par-

amiz yoktu. Vc bilemezsiniz Fransa'da egyS ne kadar pahalidir. Bir

Hem

kici diiklcam bulduk.

pahali,

hem

berbat seyler...

soguklara, karlara dayanamadim, pek fenS hastalandim.

oliiydrdum. Nihayet Salib-i

Ahmer bize en luzumlu

es-

Bu arada ben Hcmen hemen

seylerden bir kac

egya bore verdi. Boylelikle simdi oturdugiumuz eve gectik.

Hamd ol-

Ahmere

iade ettik.

sun, zamanla yavas. yavas bu e§yalari tekrar Salib-i Ciinkii di.

Nermin kamptan

Diinya ne

aldrni.

Ve

tuhaf...

ladim... Dolaplar,

laniyormu§...

bes.

Ben, marangoza lazim olan bazi Metier! satin

masalar vesaire yaptim. Bunlari da becermek mukad-

Murat Sertoglu

geyleri

Abdiithamid'in

taksitle

liizumu blmayan tahtalar, eski sandiklar getir-

bunlarla esyalar yaptim. Boyadim, giizel kagillarla kap-

kiymetli

ne hava!... Yerde otuz santimetre kar,

Dcrece

Biz

icindi.

almaya

§u kadar da asker... Gozlerimin yasjanyla Nermin'i kamyona bindirdim. Dualarla yola koydum gitti. Ak§am saat alu

Ama

Nermin

saat 7.30 otomobil sizi

askeri kamyon...

ctraf buz, miithis soguk!..

yani

dermis.. Bunlari

ne otomobil.. Ostii yarn tenekelerle kapli, koskoca bir

bucukta kamyonla geldi.

Nermin, ben

zat,

hep ev aramaya koyulduk. Gerci kampla Nermin'e eger oturmak isterse bir csyah giizel oda hazirlamislardi. Ama bu oda yalniz bir kigi,

sijyledi.

gelecek» demi§ ve hakikaten ertesi sabah otomobil geldi. Tarn yedi bucukta...

iyi bir

Avinyon (Avignon)

§ehrinde oturan eski tayyacecilerden zengince bir

gitmeye hazrrlandigi

isine

yarm sabah

geldiniz,

is

etraftaki kSylerde, kasabalarda

yer aramis, bulamamisb. NihSyet

bah kamp kumandanina telefon edip,

Kumandan «ho§

ailenin ahbabi olup bizden kirk kilometre uzaklaki

bulmaliydik. Banyol'un eski kismtnda pek cok miiskilafla buldugumuz

sifatiyla

iizerinc ben, kutiiphiinedeki

bizi Paris'teki

Simad Cemiyeti'nin Bagnols'daki Proleslan

vc Salib-i Ahmer, Paris'ten do tamdigimrz

bir

Nermin resmen

Kimseyc vermesin, diinyanm en

Trcn islasyonunda

ariyordu.

i§ine gitti

ismc gitmiyor-

Sonra Paris'e dondiigiinde yine

isjeri

gecede saal dokuz bucukla Bagnols'a trcnlc geldik.

lahim'im!..

Bu arada ev

Pastor'ii (Papazi)

giinlcri

sebeplo kampta oturamazdik. Behcmchal kendimizc bir miinasip yer

bcrabcr hepimiz 1963 Mart'imn 15'indc bir

du.

Nermin, boyle

Cumartcsi oglcdcn sonra ve Pazar

sis-

latin kisasi

me'muresi olarak Accistan Social

geldi. Yalniz

cok modern ve

Service Social

temli, kendisine gore kurs gecirdi.

yerliler sbyliiyorlardi. BUtiin hafta

yaplignu

gordii

ve cok begendi..

getirdigimi

Bu Sultan

§a§ti...

zannetmi§...

eliyle yaptigi yazihaneyi bugiin

Neden

odemek

Misir'dan

Cevdet Sunay

kul-

veresesine kalmiyor?.. Diger jeyleri yavaj yavas

iizere birkac

luzumlu seyler de

satin aldik. Ijte

sene sonra bircok ihtiyacimizi temin edecek,

jimdi

giizel, zarif, basit

ejyah bir evimiz oldu. Hie unutmaro, bir yaz mevsiminde derece 45,

292

KADIR MISIROSLU

sicak mlilhig, soguk su ipmck ipin can atiyorum. Musluklan gclen su sicak, ipemiyorum. Midcmi bulandinyor. Buz almak ipin bizden iki kilometre uzaktaki buz diikkanma gilmck lazim. Bunu her giin nasil yapa-

bilirim?

Kovamn

ipine

musluk suyu koyuyor,

riizgarh bir yerc koyuyor, kovadaki

suyun icine

giinejsiz, biraz

da

su doldurup birakiyordum. Biraz gecincc su, boylcliklc soguk oluyordu. Bunu

Hamd

ipiyorduk.

olsun, nihaycl simdi bir firijidcre dc sahip olduk.

Artik bOtun anlaUUclanm kafi degil mi? anlalayim mi'.' Yok, kafi...

Simdi

gelcliin

iki iic jige

Yoksa baska daha

Uziicu seyleri

Nermin'c: Nermin bes sene fcvkalade kabiliyet, pek pok S ali§(i. tsini ridden pok iyi aniadi.-

cesarei, gayreilc calisti ve

I

Ayni anda gecc evde «Sekreterine Social* «Servis Sosyal» ve «I-okasyon Familiabc aid Kanun kitaplarim czberliyordu. Ve

cidden

kampa pok

llkuralu bir sahsiyelti. Ve yaptigi islerin bit hulasim Emin Sarac'a yazmisum. tslerseniz ona sorun, okuyun. Vc bazi zamanlarda «Servis SosyaI»e aid vcrilen biiyiik konferanslarda hazir bulunuyor ve bazi zamanlarda da, Cezayirii yiiz bin

civanndaki miisluman mubacirlerin bulunduklari kamplan, koyleri tcftise pikryordu. Her dcfasmda da muvaffak oluyordu. Kampm her gelen yeni kumandani ve idarc azalari Nerrain'den cok memnun oluyorlardi. Bu arada Paris'ten

:

1!

Nczaretlen biiyiik hey'etler geliyordu. Nermin'in gosterdigi biiyiik

hizmet kabiliyetlerinden dolayi Nermin'i tebrik ediyor, tejekkiir cdiyorlardi. Nermin'e verdikteri sahadeUerini gorseniz jasarsmiz. Cidden 50k nazik muamcle cdiyorlardi. Bilhassa Cezayirli zavalh miisluman

ii'i;,,s!:.Br4-:.iSs'«:;;.::«-:"::;,«se:;ii

mubacirler, Nermin'i pek 50k seviyorlardi. Idarenin kolaylikla becereisleri, Nermin beceriyor ve muhacirleri 50k memnun ediyordu.

*«

medigi

Sonra Nermin bu zavalhlann lisanlarmi da ogrendi. Azizim, sakin Arappa deyip gecmeyiniz... Bu muhacirler §evliye, Kabil, Berber, Arap diye bir kac kisimdir. sandir.

Ve

hepsinin Iisanlan tamamiyle

bambaska

sal **ij*i*

5

li-

Mahsnud

O

derecedeki mesela Cin lisaniyle Fransizca gibi tamamiyle baska lisan... Lisan hususunda fevkalade kabiliyetli olan Nermin, Iisanlan az

zamanda Bgredigi

ir'den hala bir

ipin

pok muhacirlerin

bu

zavallilara

pok faydah oldu. Cezay-

tekrar gelmesiyle

kamp

tiklim

tikhm

§evket

(1903

bu

Fransa'nin

-

Efendi

1973)

^..Js S/gez^ §ehrin'deki duvarlan, kendi yaptrgi resimlerie

sUslO bulunan

j

iki

"»'•'*' odalik Ilk evinde $alr§ma masasi

ba§mda.

OSMANOSULLARININ DRAMI

»1

doldugundan bunlan iskan

ipin

banci olmasi, Tiirk olmasi

hUkumet koyler bina

etti:

isinden fazla olarak bir kaf koyii dahi idare ipin vcrdiler.

Nermin'e

YM bizim kiz

amele dahi oldu. IMkin mesafeler birbirlerinden 50k uzak... Nermin her gun bu kfiylcri da yaya olarak tcftis ediyordu. Ijte bes sene bbyle yuriimek, Nermin'in camna okudu. Yani kazanin ve hastaligm esasi buradan ba§ladi. Eski hastaligm tahrip ctligi kalpa kemigi, pek ziyade yorgunluktan dolayi pok zayifladi.

Bu zamanda

mobilya yapiyor, bulasik vc pamasu- yikiyor, ve

firsat

liitfu

ben, evde marangozluk,

iitii

Salonu'nda yapilan scrgi-

ve bu saatte pahsacagmi, kampin 50k tcn

vaz

gecti.

ile iktifa

Evden

Bu

koyuldu.

sebeple bu hizmcte mukabil Cumartesi

bir

kae rcsraimi

leshir etrack iizcre aldi. Bunlarrn birkapi Paris'te salihnca

sa Hiikumeti, bir sjatoyu

Paris'te

bana cesaret

cok sevindim. Bu arada Fran[ezyin ctmek ipin bana rcsimlcr lsmarladi. 138

Muvaffakiyclle yaptim ve

tabii

salildilar.

Oylc

bir

zamandaki Nermin'in

gepirdigi bir kazadan dolayi son derece paraya ilitiyacnn vardi.

Nihayet 11 Mart 1967 Cumartesi

inilti ki;

canlar dayanmaz.

bir

halde idim.

Bu

para biraz i$imc yaiadi

Sim yapip, satip para kazanaraazdim

ki...

§imdi

amma,

lier

Cok

zaman

tabii yine sikmtiya, bil-

giinlerdi. Sonralart Nermin Cumartesi sabaln da isjne gitmez oldu. Halbuki diger memurlar Cumartesi ogleden evvel palisjyorlardi. Bunun sebebi de §uydu: Sabahlcyin ogle vaktinden saat ikiye kadar kampla i§

ile yiyorlar.

geldiginde butiin memurlar toplamp ogle yemegini

Tabii

Nermin de

Lakin memurlann bazilan pek

ilk vakitleri

adi, rezil insanlar.

boyle yapiyordu.

Aym

zamanda Ner-

min'in Musliiman olmasi (isinde gosterdigi kabiliycti kiskanirlardi) ya138

-

Efendi'nin bizc bizzat soylcdigine nazaran bu gatoda vaktiylc

birmuddetikSmetetmig

imij.

Nermin

Nermin evdc mititammi

odugu

icin

Pazerlcsi

pikti.

bir

biiyiik

sebebi ol-

O gun de Cumartesi, aksam

doktor bulamadim. Ertesi gun pazar, yine doktor bulmadim.

buldugum

doktor, bize kalpa kemiginin kinldigim, vaziyetin

oldugunu sbyleyip acele radyografi

ciddi

inilti,

gibi irMesi fevkaiade yiiksek olan

maalescf bbyle

ki, i^

hastah&ncyc gidip radyografi yaptik.

istedi. is'af

Ama hicbir §ey

otomobili

gostermedi.

I39

ile

Bu ol-

amazdi. Doktor, yanligtir, vakit kaybetmemek ipin hemon Avinyon §ehri nc gidip lomografi

Nerniin, Cumarlcsi ogleden sonra isjne gitmiyor vc tabii pazar giinu dc.gitmiyordu. Bu gunler, benim Nermin'Ie kaldigim en mes'ud

Kampin yemegi

ogleden evvel

yapmamizi acele

istedi.

Is'af

otomobili

ile

re-'

hassa Ncrmin'i tam ledavi edemeyecck hale dii$tum. Rcsim yapmaya vaktim, kafam yok...

az para

giinii,

kimsenin bu kadar inlemesinin muhakkak pok

,

mc'yus

giinii

kahve

tcftis islerine

yikarken sulu, sabunlu yerde ayagi kaydi. Pek fena du^tu. Bir

mahydi. Nitekim

kaldim ve

oldugunu sbyliyerek yemek-

isine gitmiyordu.

bir

gcldi. Hayrcllcr iperisindc

i§Icri

aldigj sandbvipler ve tcrmos sjscsi ile aldigi

edip on ikiden ikiye kadar yazihane yahud koyleri

Icrde resimlerimi leshir ettira. Salonda baska resimler oldugu lialde

Sonra Simad

Buna tahammiil

cdcmcycn Nermin, kampin kumandamna ogle yemegini ycmcycccgini

yalmz benim resimlerim

salddi.

hep bir araya gclince, bu memurlann bir

yapiyor, evi tcmizliyor

olmaya basladim. Ahbablanm ve

Kiiltiir

v.s.

kaci Nermin'Ie pek adi muamelelerle koyuldular.

buldukpa rcsim yapmaya cahyordum. Nih%et yinc Allah'in

inaycliylc resimlcrimde muvaffak

Simad'ni israrlan iizerine Banyol'da

yok.

295

KADIR MISIROSLU

CEM SULTAN

(Nermin

Bu ieini

biiyiik rzdirap ipinde) gittik.

Tomografi yapurdim.

byle bir alet ki (italyanlar'in ic&di) makinede her §eyin resmini,

di§im aliyor.

Ve

televizyon gibi aynca da gbsteriybr. Eski has-

taligm tahrip edip, toz haline

oldugu tamSmiyle tahakkuk anti sehirierindeki

en

koydugu

etti.

yerin icinde parca parca kink

Nice, Avinyon, Montclli, Banyol, Or-

biiyiik profesorlere

uzak olduklan ipin gidemedim.

kostum. Lion, Marsilya, Paris

Bu doktorlann kimisi

eski hastahk ye-

rindeki kink ipin ameliyat yapilmasi pok tehlikelidir, sonra muzSafat yapar, dijerleri

de ameliyat

yapilir dedilr.

birlerine karsi zit olan reyleri

edersiniz ki; pok,

pok

muskiildii.

Bu

-

Caiikurtaran arabasi demektir.

biiyiik bir karar

i§ti§Sreler

oyle geyler var ki; hangisini yazayim?... 139

Bu buyiik miitehassislann

kar§ismda

bir-

almak, takdir

esn§sinda kar§ila§ti|im

Cok feci...

2»

KADIR MISIRO&IU

OSMANOSULtARl'NIN DRAMI

Nihayct bizim husisT doktommuzuii reyinc karar verdik. Karar su: Jimdilik ameliyat yapilmayacak. Doktor murakabesi altmda ilaclar

sildi.

Ayda

bir tomografi yapacak.

1

Miislakoclde, vaziyete gore fcabi yapilacak. lste simdi yaptigimiz budur. Ukin ncliccdc kink kaynasa bile saglam olmaz. Bir yanhs. hareket yahut kiiciik bir

inijallah,

diisme ncticesi bilhassa orasi yahul baska yer, yinc kinlabilir.

Bu turlu tedavi ncticesi hamd olsun, kink yerde kaynama basjadi. Her giin gcctikcc daha iyi oluyor. Nermin simdi iki kolluk degnegi ile evdc yiiriiyor. Fakai oturdugu iskcmleden kalkarkcn, yahut bilhassa sabahlan yalaktan kalkarken sanci yapiyor. Helc bazi giinler oluyor ki, lamamiyle belden asagi felce gelmis gibi sabahlari kcndi kcndisine asla ve asla kalkamiyor. Ben zorla yavas yavas. kaldinyorum. Kalktigmdan rakriben bir ceyrck sonrasanci kcsiliyorve kolluk degnegi ile yiiriiycbiliyor. Eskisinc nazaran bu hal

Ama madem

ki

ev harici her sey benim

pijirme makinasi, linn, sicak su ve otomobil, bisiklet yahut da kiiciik

Bu

lah bir giin

tamamiyie belden asagi umumi bir I'clc gelebilir. Bunun masina mani olmak cok, cok, 50k gUctiir. Ama mumkiindiir. lste aziz, kiymettar, eski doslum!..

ol-

Vaziyelimizin ne kadar ciddt-

oldugunu goriiyorsunuz. Sonra bu lzdiraplann Nermin'in asabina, kuvve-i maneviyesine yaptigi miithis te'sir de cok ziyadedir. Kendisini teselli,

teskin

etmek

tai-aftan sihhati icin

icin

bagka seylerle mesgul etmeye calisiyor, diger

elimden geicn her seyi yapmaya ugrasiyorum

Sonra yine bu hallerin dogurdugu muhtelif seyler varki; cok zordur Mesela bunlardan biri baba-kiz kendi yollanmizda ayn

ayn

calisiyor,

kazancimizi bir araya koyup geciniyorduk. Simdi hastahk yiiziinden isinden cikan Nermin'in dort bucuk aydan ziyade oluyor ki; maagi ke-

icin,

mahsus

iitii

masasi

iitii

.

Mi

var.

cok

yemek

lsitma lertibati, televizyon,

molorlu vasita vardir. Bu, her Fransiz evinde kat'iyyen

yapmak hep benim

ki,

(Bir kelime okunamamijtir) denilen

vasitalar olunca hersey c abuk

pek cogundan mahrumiyet

tomografi... ve

dokiorla da konusluk. Binneiico basimiza baska bir biiyiik bela

Mazal-

Ve zaten bunu

miihimdir, havagazi vcya elektrik yahut labii gazla igleycn

ise niye sanci yapiyor. Yalaktan kalkarkcn ve sonra bazi giinler niye hie kalkamiyor... Sebebi Bu sore beni cildirmgi icjn, yine radyografi,

elrafi

Para da plsa bile

bilirsiniz.

Frasada herailenin evinde muhakkak

iistiimde.

camasir makinasi, kolayca iitiilemek

nedir'.'..

Kink yerden baska

olmaz,

saniz, saat basina Misir parasi elli kurustan asagi oiamaz.

iyi degil mi?..

dahi zcdclendigi icin bu halin muzafau neticesi bel kemiginde hafif bir inhina baslamis. Bu inhina biiyiik daman tazyik ediyor, bazi vakitler... Buna egcr (bchemclial) simdiden bir fare bulunamazsa artabilir.

ile

da hcrgiin bulamazsamz. Hele aylik hizmetci imkansizdir. Lakin eger ayda sekiz yiiz, dokuz yiiz frank vcrirseniz belki miimkiin olur. Evde ve

kink yer kaymyor, oyle

crkabilmesi ihtimalinin oldugunu ogrendik,

masaallah, yanliz dua

Fransa'da hizmetci yok. Bize yardim cdecek, akraba, ahbab yok. Tesadufcn giindc bir iki saal soyle yalandan yardim cdecek birisini bul-

Amcliyalsiz saglam olamaz.

Pekala..

temin etmeye

mecbur kaldim. Behemehal ne yapip yapmahyim... Ama nasil? Cevab vcrmck cok, cok guctiir. fare bulmak zor, zor zordur... Bu seyler

a-

lacak vc kal'f tam bir istirahai edecek.

297

amma bir siirii masraflar arm. Her geyi ben

Kesildi

cabuk yapiliyor. Bizde

ise,

sarttir.

bunlann

Bulasdc yikamak, cama§ir yikamak ve

iistiimde. Tabii makinasiz, elirole

yapiyorum. Car§iya erzak icin gidip gelme hep yayan, o da bir dert. Hele kism

sogugunda

bir felaket... Degil otomobil, bisiklet yok... EI arabasi ile

lasiyip getiriyorum. In.arar misiniz, Tiirkiye'den

riyle kiiciik olan Fransa'da

gece gundiiz

otomobil var. Her 4 kisiyc bir otomobil

mesaha-yi salhiye

seyr-ii sefer

itiba-

eden 12.000.000

diisiiyor. Tiirkiye'de ise

buna

mukabil 177.000 otomobil var. Hem ahali zengin, hem de ictimai kanunlar ahalinin ihliyacma, rahaana gore yapilmis, yani Cumhuriyet var.

Bu memlekette hakikaten cumhunin, Her jey, cumhurun tur.

Amma buna mukabil

kavramis, nihayet

milletin, hakimiyeti, efendiligi var.

saadetiicindir. Bir sinifin digerine tahakkiimu yok-

tabii bir

herkes birbirlerine hurmet eder, bunu herkes hale girmistir.

Isle biitun ihtiyaclan karsilayacak

benim bagimda. Simdi havalar ediyorum.

kuvvetim olmadigi halde her

ij,

sicak, disardaki hizmetlere tahammiil

Amma oniimuzdeki o berbal soguklara nasil

sokaklarda daima hamalhk edecegim.

tahammul

edip,

Ben de hasta olursam, krzima kim

»8

KADIR MISIROlSLU

bakacak. Bir de ya bliirscm kizimin hali ne olacak?

Zalen kuvvc-i maneviyem 50k bozuk,

ncden

pek ziySde, birdcn

beri

iislclik ihtiyarlik

birc ustiime cbktii. Fazla

da

iki se-

yorgunum.

Fransizlar'rn zcnginUkleritri, ra'hatlarim gbriiyorum da aci aci her

vakit Tiirkiyc'yi dusunuyorum.

satan, diyc i§ittigimiz liiylcr iirpcrtici habcr

Egcr dogru

iso.

Bu ineklubu

«*

o

-

»

S

$

A

4*

I

i>'\

dogru mudur?

buldugum kadar

lasila ile kisa

mektubumda

var.

5

Yaziklar olsun o adama...

kisa yazdim. Kusura bakmayiniz, rica cdcrim. Gelecek

Murad

t I

,

tstanbul'daki Divan Olcli'nde oturan zengin bir Amcrikali'ya

cocugunu

«v

insicara olraadan, vakit

g c

Scrtoglu'yla miilakatim hakkinda size cidd? sbyleyeceklerim

Yalmz junu bu mektubumda

kisaca soyliyeyim ki:

Bu

a.

zat bazi

seylcrde kanaalim ve liakikat

lulrici seyler yazdi. Hatta bununla da kalmadi, bana cok agir belfdar gelirccek mcvzulara da girdi. Arzu ile soylcdigim bazr scyleri de yazmadi. Qok tecssiif ve teessiir cdiyoram.

J'S'E

Fatal olan oldu. Bunlar bir daha birer birer elc alimp da nasil lashih edi-

Acaba Murad Sertoglu'nun bu yazdari

lebilir.

Bu mektubu

gibi tesir icra etti?

liiftcii

cf-kar-u

umumiyede ne

Emin Sara? cvBdima okuyunuz

ve isterseniz miinSsip gordiiguniiz kimselere de okuyunuz. 140 Yazi do-

i til

I ;

i

,.fi rt

•I

.sS

« n _

cok yerlerden mektuplar aliyorum. Hepsine biier birer cevap vermeye vakil bulamadrgimdan 50k iiziiluyorum. Acaba bu zevat, layisiyla bir

icinde

bulundugum

hali,

anlayip, beni

Artik pek fazla oldu... Burada

mazur goriirler mi

derisiniz?..

mektubuma nibayct veriyorum.

Kizimin ve benim en candan sevgi ve i§tiyaklarimi kabul etmenizi ederirn. Aziz, kiymetter eski

dostum! Allah'a emSnet olunuz!.

ui
rica

.

Mahmud

Sevket

Irnza 141 140

-

141

-

tepesine

Bu ciimlcnin

Mahmud

311

sonratfan kendisi larafindan uzeri cizilmisjir.

§evket Efindl, dcrcettigimiz bu uzun mektubunun son sayfasmm

notu yazmi^tir

«Bu mektubu,

laTihi, vakti,

birbirine kangik zamanlarda insicamsiz bir jekilde

yazdim. Beni mazur gSrursuniiz. En son bu satira BakiniK, ka9ta yazmaya bajladim, ka^ta

bitti.s-

koydugum

"-VfjtJ* 1

tarih 27.7.1967'dir.

i3

-iS

•

i

i

3

4 i'ii

o

300

KADIR MISIROGLU §ehzade

gibi-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

Mahmud

§evket Efendi'nin -cvvelce de zikrelrigimiz hususi arjivimizdc mahfuz baska bir cok mektubu daha vardir.

Bunlmn

satirlan arasinda Syle aci ifadelere

icmas cdilmcktcdir

ki;

cild leskil cdcbilir.

Biz bunlardan sadece bir

maklan

nci'siinizi

301

20Eylul 1967(arihlimektuptan:

£ ok aci

«...

vc Oylc mttdhi§ gerceklere

Eger

Salib-i

dahi olsa, size ve sizlere bir hakikatli sftylemeliyim.

Ahmcr,

Katoiik, Protesian Cemiyetleri ve papazlan imdada gbnullu olarak kosmasaydilar, ne Nerrain'i «Le Malou»daki klinige

bunlarclan en ttoemlfleri sefflse bile miislakil bir ikisini dikkatlcrinizc sun-

ne de ev bulur vc

gijtiircbilir,

men cdemedik,

Diyanet

ve

Otuz

tajinabilirdik.

kulaklari

Igleri'njii

cinlasin!

milyon Tiirkiye'nin

iki

Hem

fiyle

ki,

uykudan

uyanstnlar da. miisluman milletimize hizmet etsinler. .» .

8 Agustos 1967

Bizim

«...

de bu kadar iiziilrneyiniz. Isiirhamla hakkimiza

kavusamiyacagimizi kirk

devam eden

mcktuptan:

tarihli

icin iistelik

lie

sene tecrtibe ettikten sonra, hala bu yolda

bizirn gibi aciz,

miskin kimseler her belaya miistehaktir.

Cektik ve cekiyoruz. Artik kafi degil mi?..

I

Ya hakkimizi almak yolunda

olecegiz, yahut ceke ceke Olecegiz. Ikisi de olum...

Bajka scy yok...

Maalesefkalmach...

inanmiz bana, ben kendim icin

icin cok fazla uzulrmiyorum. LSkin kizira son dcrece miitcessirim. thtiyarlik, yorgunluk, azab, lzdirap hep bir

arada.

. .

biiyiigii

bir

Birdenbire ben filiirsem, bu kizin hali ne olacak?.. Derdimin en budur.

Gecenki uzun meklubumda yazdiklanm karsda§tigim hazln seylerin hlilasasidir. Eger kismel olur da size kavusaMirsem, daha

kismimn

soylcyecek cok jeylerim var. Cidden cok hazin seyler...

MAHMUD SEVKET

EFENDl

il«

Az

kaldi bir

satonun bekcisi vcya bir aparimanin kapicisi oluyordum. Vesaire, ves&re. . Ailemi gecindirmeye mecburdum. .»

1%S YUinda

.

.

Bagnols'daki cvide ^cktirdigimix rcslm Efendi'nin bu rcsmin arkasina kentli cL yazisiyla

«£ok hymetli

KADIR MISIROGLU

dii^tiigii

not:

16/X/1967

evlldima.,. 4 Kantm-i" sani 1968 tarihinde

(Banyol) kasabasi'ndaki evimizde birlikte $ikardignmz folografimiz... Acaba o mes'itd giin bir

daha gelecek mi?...»

larihli

mektuptan:

«01iimden korkmuyorum, ama Nermin'in yalmz ve cok fenS vaziyette kalacagini dus.iindiikce

50k

biiyiik

azab cekiyorum. Eger Ner-

rain'e lazim olani sizlcrin yapacaginizt bilsem, rahat clecegim. 28.12.1968 (Imza)

Tiirkiye!...

Emin olun bu nida

miyorum!...»

butiin kalbimden...

Yasasm

Onlar gibi alay

et-

332

KADIR MISIROGLU

OSMANOSULLARTNIN DRAMI 16Ekim 1967

tarihli

«Hayret vc derin aci duydugum bir vak'ayi size yazmaliyim. Bclediycdcn birkac gun cvvcl bcni cagirmislardi. Nihfiyct bir vakit bulup gitlim. Bir dc ne gorcyim? Fransa'da her aitmis bes yasma varan Franstz'a Hiikiimet, doktor, ilas ve hastahaneyi parasiz (cmin cdcr, ben Fransiz teb'asi

olmadigim vc altmis bes yasma girmedigim halde,

sifatim dolayisiyla Fransiz Hiikumcti

evraki bana verdilcr.

Oturdugumuz

siyast

mulled

bana bu hakki vermis vc buna aid

vilayctin ecnebilcrc

mabsus asislan

aciyi tasavvur edemezsiniz.» diye yazmisn.

Merhura Schzade

Mahmud

fatma kadai' devam etmis bulunmaktadir. Bunlardan, Nermin Sullan'in yiyecek ekmekleri olmadigi bir srrada izdivacma talib olan bir ingiliz lorduna

-nana babasinin sozunii keserek- verdigi sehametli red

tahammuT edilmez acilara, ciger yakan vatan hasretine ve maddi

cevabi,

kalmak pahasina karsi koyus, yasadikca Tiirk olduk-

imkansizliklara, ac

Turk Milled nfimina birkac zorba scnelerce

kat'iyyetle reddedisleri.

sci'il,

bizleri gurbellerde ccklire

hakir olditaeye calijirkeu

bu

flciayi milletiraiz

Sevket Efendi'nin bize ve yakin

dostlarma gonderdigi mektuplar, bu gibi aci hatiralarla dolu olarak ve-

arkamdan liabcrim olmadan Hiikuinete miiracat etmis, Hiikumet dc yapmis. Tasavvur cdin, kiymeltar eski aziz dostura!.. Miisliiman sosyal'i

cektire

larmi soyleyerek, Fransiz tabiyetini kabul etmeleri icin vaki teklifleri

Murad

Sertoglu'nun ziyaretinde unuttugu bir

Yenicc sigarasinin iizerindeki ayyildizin

actigi tahayyiil

gorrnemezlikten gcliyor. Olc taraflan Hnisliyan Fransa, biz miiltcci Miisliimanlan yasalmaya calisiyor...»

alerni

ve nihayet babasinin oliimiinden sqnra

maya

bile

Kendisine Bcyrut'a ycrlcstigi lakdirdc vautnina daha yakm olacaguu, daha kolaybkla giiriisebilecegrmizi, yazmamiz lincrine 8 Agustos 1967 tarihli mektupta bu mes'cleye lemas ederck:

hife...

benim

kiiciik bir

erkek kardesim vardi. Zavalb adamcagiz, sizlere omtir... Oldii, gitti... Na'si, kimsenin liaberi olmadan birkac gun ortada kaldi. Taaffiin etti.

komsu

bir araya gelip himmetlcriyle bir Miisliiman

degiidir.

Bu

Bu

arada size bir sey yazmak isterim.

gorcn bir Fransiz

ailesi

Qok sasacaksimz. Benim merlmma mczar yapmam

bana onbes bin Fransiz franfa yani takriben tic bin dolara yakin ve zannedersem takriben 27,500 Turk lirasi yapar. Bu parayi bana getirdi. Ve kabul etmem icin son derecede israr etti. Tabii kabul etmedim. Son if in

suz tesekkiirlerimle beraber parayi ripti?...

Merliumun

nS|i bile

Sde cttim. Diinyaya bakimz, ne

vatanma sokulmuyor,

kilabin

umumi hacmi icinde daha fazla bir muvazenesizlige icin,

bu

para vermek

istiyor.

Bunun

drain

burada kesiyor ve aziz vatanina

merhum §ehzade

yadellerdc kalan

Sevket Efendi'ye Allah'tan gani gani rahmet ve magfiret

142 a

-

vd

Medium

e t»

Sehziidc

Mahmud

§evket Efendi'nin bu «

mavzulanndan sahsen bize

soylcdikleri

-

vefat» ve«vata

Sdeta bir kchanet gibi- aynen vaki

olmustur. SSyleki: ilk giinlerinde kendilerini

1968 yilinin etmistim.

« ni,

o

-

Uzun uzun

goriigiriclerimiz

Fransa'nm Bagnols kasabasinda ziyaret

arasmda bir ara dcmijti

ki:

Osroanll Ailcsillin vatana girmesine miisaade edecekler,

deviin

usiil

ama ancak

ve adabim gi>miu§ olan gehzadelerin vefatmdaii

Birde demi^ti

Mahmud

-

Merhum

aglamijtik.

Saltanat devri-

sonra!.. cu»kii...»

ki:

§eyhdlislain

Meger

Anliyamazdik

mezar yapilmasi

manlsmdan duydugum

balisi

142

diliyoruz!...

«

Tiirbesine dcfnedilmiyor da, luristiyan bir Fransiz ailesi

sa-

ga-

biiyiik babasi Sul-

tan Abdiilaziz'in medfun oldugu istanbul'daki Suiter) icin

Mahmud

na

siddetli teessuriimii

tahassiis

dayanilmaz fcryatnarneleri gibi aci buruk iSdeli ylizlerce

meydan vermemek

me-

zarligina defnettiler.

ve

Nermin Sultan'm oku-

FScialar mehseri... Bunlar, yazmakla, anlatmakla bitcn seyler

kavusamadan vefat ederek «...Beyrut'tan benira bildigim sunlardir: Bcyrut'ta

Nihayel, konu

303

mekluptan:

tabii.

o,

Mustafa Sabri Efcndi Misir'da

ne mes'ud bir oliimmusl...

O

vefat ettiginde iizulmiis,

zaman bunu anhyamadlk.

Qiinku biz de Misit'da ya$ryorduk.

O

son yotcutuga vc Tflrk

cocuklanninelicri ustiiude ta^tnan Tiirk bayragina 3anli bir tabulla cikmak!... Mezara tck-

biiyuk birlcr, tehlillerle

konulmak!-..

Mihluman

bir beldede, bir

miisluman mezarligina

•y-h^ 7

-

MKHMED

ABID EFENDt;

Sultan Abdiilhamid Han'in ogludur. 1905 yilinda Yildiz Sarayinda dogmustur. Anasi Salilia Naciye chjina siiraldugiindchenuz

Kadm

efendi'dir.

ondokuz yasuida ve askerl

Yurd

liscyi yeni bitir-

bulunmaktaydi. Once en biiyiik agabcyi Selim Efenrii'nin de dahil

rai§

bulutidugu kalabahk bir Hanedan grupu

ile Beyrul'a gitmijli. Fakat burada fazla kalmayarak Paris'e gecmij, orada Oniversite'yc devarn cde-

rck

meshur Sorbon'un « S

i

y a

s i

1

1

i

m

1

e r » kismini bitirmislir.

Daha soma doktora cahsmasi da yaparak oradan hukuk doktoru Nermin Suttan, babasimn Bagnols'daki

kabrini ziyaret

ederken

payesini kazanmi§tir.

1963 yihuda Arnavutluk Prcnses Seniyye 143

-

ile

krali

Ahmed

Zogo'nun 143 kizkardesi

evlenmisti. DiigiinJeri Pariste olmustar, Fakat bu

ilayati bir mat-era

romam kadar

renkli

ve heyccarll olan

gornijliiiek!.,.

vutlirgun Miisliimaii esrafindan

Pcki, simdi ben burada

Slimm ne olacak biliyorimmiimz?! Soyleyeyim size... Bir kere cenSzcmi y.k.yan buluuamiyacak!... Burda oyle s ey hilmezler... Bir lek mMiiman bulunmaz...

CeMdim, fan

Off!...

Aman

Sultan

Kk bajoia y,kadl.

sesleriyle

kaldmlip

Allahim!.. vildiracagirnL.

bir hiristiyan mezarl, ina defnedili,!.. B

Eva, bbyle .otorl... Muhakkak boyk

Nilekim do her sey pek az bir farkk ayncn byte

Tabutun uzerine evindeki

Gerisi ayncn hsystcayken tahmin ettigi gibi...

oldu...

Cescdini

kiiciiciik bir Tiirk

olur!...»

km

bayragim

Nermin bittiiler...

tamnmis birailenin ogiuydu. Bazi

Ahmed Zogo Amafaaiiyetlcri sebebiyle

Birmci Cihan Harbi'nde Graz §ehrinde ikamctc mecbur edilmis.inritaTekede Arnavutlnk'a dbnerek, once mebus ve 1922 yilinda da basvckil obnustur.

Memlekeli diktatbrce

idiire

cimeye kalkismasindan dolayi 1924 yilinda pkan

Sirbislan'a iijinmaya

bir

ayaklanma sebebiyle

mecbur kalmistir.

Alti ay kadar sGren bu gaybilbai sonunda Sirplar ve Ingilizler'in yardimiyla Araavorluk'ta kendisinden soma teessus eden Rus tarafian

idareyi ant bri baskinla yikarai, lekrar baja gecmistir. Fakat

med Zogo,

once kendisini Reisicurnhnr

ilan

bu defa meclisi loplayan Ah-

euirmis, sonra 1928 yilinda -biraz da

KADIR MISIROGLU

3X>

soma Amavutluga donen Mehraed Abid Efendl, orada faal siyasi ve idari hizmetler ifa ctmistir, Ancak Arnavutluk'fa kralhgni yikdmasi iizerine Ickrar Parisc denmck mecburiyetinde kalmis, ve 1940 yibna 'kadar Paris'icki Amavut elciligindc gaU§mi§tir, evlilikten az

rai§

1948 yihnda hnnimindan boganan Abid Efendi, bir daba evlenmcvc hayatta hicbir cocugu olmami§tir,

1966 yihna kadar sikinti; cekinigtir.

Paris'te yasayan Abid Efendi pck 90k mali Mahimid Sevket Efondi -en yakinlanndan bid ol-

arak bir meklubunda- bu hususta sunlan soylemcktcdit:

SchzSdc Abid, mcrbum Krai Zogo'nun

«,..BiIdiginiz gibi

hem§iresi

ile evli idi.

maddelen cok

Lakin raaalcscl coklau

ayrildilar.

§ehzadc Abid,

sikinti icinde idi.

Bazi kiicuk

licart miiesscselerin

yapiyor, hcrgfln sabahtan

komisyonculuguna seyyar olarak

ak§ama kadar koca

Paris'in sokaklannda bina kapilanni hirer hirer gekip, hayatmi kazanmaya calyjiyordu. Nibayet bu

yorgunluga dayanamadi. §ehz3de «iramboz»dan hasta Schzadcnin 50k

sikinti icinde

Abdulhamid Han'i §chzadcyc

dii§tii.

Imlundugunii gorcn Tiirkiye'dcki Sultan

scvcnler, mkdir edenlerin bir araya gelcrck her ay

dolar gonderdiklerini i§iuim. Her haldc bu haber dogru olmali. Qunkii hicbir parasi ve kazanci olmadigi halde Paris gibi dtirt ytiz

Miissoliiil'nin tclkinleriyle-cumlniriyeli, kralliga ccvircrek «

A

r n a

v u

t

Wlehmed Abid

'Efendi,

sonradan

Siird WJeb'usu olan Itlihadci

hecalarmdan Mahmud (Soy dan) Bey'te kar§i kar?iya.

Krali*

olniugtur.

Mussolini ve tulyaiuVla ba?layah bn alaka gunden giinc itcrieyerek nihSyei Amavut-

miktarda

liik'un italya'dau biiyiik

tavizlcr

vcrmesine scbcp

Amavulluk 1939 yilmda

Zogo, camni

giicliikle

krciiilcr

almasma vc buna mukabil dc birgok a?in

Bu diirumda yava§

olniujftiir,

fiilen tie

bu devletin

iggal

yavag bir lialyan pcyki

fiatine gircn

ve istU&noa maruz kaldi.

Ahmed

kurtararak once Yunanistan'a sonradan da Misir'a sigmip

yeriejmiitir.

Yasadigi miiddet^e

ugurda

tefcrar

Amavut

biiyiik paralar saifeden

vut^a'dan bajka

Ttirkcc ve

Kralligini elde

etmek icm faSHyet gostcren, bu

Krai Zogo 1960 yilmda Paris'te vefat elmi^tir.

Almanca da

IdSdisindc yapmis,ti.tttihatsilardan

bilirdi.

Ama-

son derece pahah bir §ehirde miitevazi bir hayat yagayabiliyor ve hastaligmi tedavi cdebiliyordu. Lakin §ehzade'yi Paris'te hasta ve yalniz bem§iresinin 144 vaktiyle Damad N&mi Bey (ki

birakmak istemeyen

sonradan Suriye Devlet reisi olmu§tur) bu Suriyeli zat ile evlenmesinden dogan yeti§mi§ cocugu, §ehzade Abid'i Suriye'ye yahut LUbnan'a 145 almi§ orada tedavi ettirmi§. §imdi orada oldu|unu i§ittim.»

144

-

145

-

Bu, Ai§e SttitaK Efemdf'dir.

Esasen tahsilini Selanik Riijdiyeve

mejhur Cemal Faga'mn

Mahrcud §svket Efendi'uin

akrabasiydj.

mektubundan,

husfis? arjiivimizdc mabftlZ

3

6 Ektm 1967

tarihli

308

KADIR MISIROSLU

Mehmed Abid Efendi burada miitevazi ya§amaya baslamisbr. Beyrut'un eshur Hamra Caddcsine

Paris'ten Beyrul'a giden bir tarzda

fikan Sadat Caddesi'nde icinde bircok talcbenin banndigi bir pansiyon-

dakaliyordu.

Mehmed Abid

Efendi'nin

biitiin

sckildc gecmi§tir. Bcyrut'la biraz daha

hayati temiz ve dindaranc bir

da takvS yoluna

dciktilen

Abid

Efendi buradaki bir kac yakin akrabaxiyla olan munasebetleri dismda son dcreccde icine kapah bir hayat yajiyordu. Gcrcekten Beyrut'un

me§hur magazinlerinden

Onun hakkinda

sinde

gostcrmektedir.

Bu

biri

olan

fikan

«0 s b u g u A r a b I » Dergiuzun bir makalc bunu acikca I

dcrginin inuhabiri kcndisinin, sorulan suallere ce-

vap vormek istcmcdigini rcsminin cekilmcsine dahi razi olmadigim, siyasetle mesgul olmayarak, icine diSniik miitevazi bir hayat yasadigim anlalmaktadir. Gcrcekten Mehmed Abid Efendi, O'nun israrlt talebIcrinc

ragmen sorulan

Ben

«...

flas

sualicri

cevaplandirmak istcmemis ve:

pinltilanm sevmcra, onlardan daima kacanm...» 146

diye cevap vermistir.

Bu muhabir O'nun hakkinda

§u hiikmc vanmjiir.

«-Susmayi hatiralanm

tercih eder, sanki bu sukuta siguur. Hadiselcri ve gizler. Hatta urnum! mes'cleler hakkinda bile fazla '

konusmaktan hazzelmez.» demektc ve ilavc etmektedin «

-

Fotografci

ile

temas kurraak istedim. Buna izin vermedi. Gaze-

tecilerden ve fotografcilardan Paris'te yas.adigi yirmi yil boyunca kactigmi soyledi. Hayatia hicbir sey istemedigini, sadece siikunet icinde

yasamayi diisundiigunu

neye yarar?

Madem

cikardi.

Bunun

fotograf ile verdi.

anlatti ve sonra soyle bir sual sordu: «Fotograf ben siyasede mesgul olmuyorum, bunun kimscye Ama lsranma karsi ceketinin cebinden bir defter

Ve

icinde istanbul'da cekilmis cocuklugunu gosteren bir 1945'de Paris'te cekilmis diger bir resmi vardi. Buniari bana

-

:

.

:.;:

-;:::;

-"*-"'''!.

zz** **£-si iz

ile:

Bkz: Osbujul Arab? ismiyle Bcyrotta $ikan magazjnin 22 Aralik, 1969

550'nci sayisi

^,,...-..

?:...,.

goriismenin bittigini iflde etmek uzere giiliimseyerek

Fransizca ve efendice bir sivc 146

....:.'...,

ki

faydasi olabilir mi?»

**

tarihli

Mehmed Abid fin

Efandi'nin Beyrutta
KADIR MISIROGLU

310

«-t§te boylece beni Liibnan'da

Muhabirin

israrlarina

147 kimsc tamyamaz.» dedi.»

ragmen:

«-Benden nc istiyursunuz, ben siyasellc mesgul olmam. Hatla ondan yoktur. bile islcmem. Bcnim indimde siyiisctin hie bir degeri

bahselmck

Hususf hayatiraa gelincc, o yalnrz bana aid olan kcslirip almisur.

148 diyerek bir scydir»

.;

Mahabii:

-~.\

«-Lubnan'a nc zaman gcldiniz?

Gecen kikbej sencyi yani 1924'ten

sonraki hayalinizi nerede gccirdiniz?» diye sorunca, giitcrck sciylc cevap

,

y*

.

I*

jl

«•.

,

av

su c^r

j>y_

.ca-

-U jf. fr X>. M.

- as-,^ ^ti, ^.^, ,^u ojf> •&> ^, ^J,

^£

•

left- id

.><„

J ^^f

",

,

/

A

(

ju

vcrmistir:

«Bcni konuswrmaya calismayiniz. Ben kendimi reklam etmeyi scv-

mem.»

149

Hakikaten Abid Et'endi son dcrcccde miitcvazi, sakin, nazik ve dindar bir insandi. Bu satirlann yazan O'niin bu hususiyetlcrine Bcybirkac mt'ta tanijip goruserck yakindan s.ahid olmwjlu. Beyrul'taki yakrmyla, kaldigi pansiyonun civanna kain apailimanimsi bircaraiin zc-

min katmda oturan aslcn Oflu

bir

meczubtan baska hi? kimscyle

li'iW ijiy

ail

ii)

w

"uV.

«

V.iA»i>C.f».i rfT /i,'^u

;

U^

goriismuyordu.

Mehmed Abid

Efcndi'nin, kendisine bir arkadasla birlikte

^»

>^f

o.ii' jyi>

^ ^x^W

t«^ ^/';

yazdigimiz mektuba verdigi su cevap O'nun nasil miitevazi ve kamil bir sahsiyyet sahibi oldugimu acikca gostermektedir:

P,*/^£L,1

-

^-^ .*J

J&

Xj* s£* iui

Efendim,

7 Mayts

^

-^'.^Uj^Wta^

mektubunuza ancak bugiin cevap verebildim, §imdiye kedar ski satirllk bir mektupla hatir sormaml§

tarihli

Oziir dilerim.

olmanizdan dolayi miitaessir bulundugunuz beyait ediliyor. Bu bana teessXir nabomehaldir. Bilakis, fimdiye kadar yazmak Mektiibunuz geleli onbes giinden fazla bir zaman halde ancak bugun bu vacibeyi yapabildigimden dolayi

diifmekteydi. gectigi

ben sizden 147-

a.y.

148-

a.y.

149-

a.y.

r^ViJj* \fc*~4 .

^-/
r^- ^VT Aif

WJ /tf^ A* _>j—

oziir diliyoruni.

Mehmed Abid

Efendi'nin dercedilen

mektubunun

^-^H

'

^l' 4—-^

bir sahifesi

-^

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR M!SIRO
312

Vatan haberlerini biiyiik teehhGrlerle olsa dahi ogrenmekteyim. Istanbul'daki vekilim her onbes. plar bir paket yapip

halta

olan

daha geger. Yani azami iien

!.i

gundo

var

ki,

anlamak mumkiin olmuyor. Onun

silatiyla

memleketimizde

aylik teehhurle

bir

ogreniyoruz. Yalniz qv

i

otcudugu gazeteleri to-

bir

gonderir. Postalann ataleti sebebiyle birka§

i;lerin

yiizilnu

ig

taf-

verdiginiz bilgi ve

igin

yazmak

Ben kendimde

keyfiyetine gelince:

Bu

bir

egol

hak tasavvur etmiyorum, ne yazabilirim. gibi

adamlarm

yazmaya haklan

hatirat


6

hatirat yaz~

9

r

i

vardir. Hayatlarinda

tutmaz ve o sayfanin muhteviyati gayet

bile

Gordiiklerime gelince onlar da pek azdir.

meden evvel

zaif

ve basil

olur.

Merhum da 90k

beyi'nde

beraber

israr idiniz,

etmisti.

«Babanizfa Selanik'de, yazip

bildiginizi

demtsti. Sekiz on sahite yazi gdndermi^tim, 2,5

ya§ imda

Selanik'e

1918

gittim.

ya$indaydim. 70 yasjm gegmis,

bir

bana

bir

anlatrr

12,5

baba, bu ya§lardaki bir gocugu

mi? Hususiyle O'nun Ittihatgi

gibi

ihtiyath

bir

muhafiz zabitlerin

rassutunda yasayan ve cocugunun yalniz uyumak

adam

degilim.

bulmuyorum. Ben

Onun 9 in i

biinlan zihnimi zorlaya-

20 sahifeyi bulmaz ve bun-

bite

yazmak)... Fakat asla tarihi bir

hatirat

filar,

hi 9

yazmak

'•

roman

degiil

Bunu yapabil-

.«

sadih kalmak tsterim. Kendini begenmis

de

vardir.

5lkar,

Yazacagirni

Begenirsem

bir

adam

ynthes.> diisturuna

degifim

herkesien

ka 9 sene sonra

amma

6nce

aksamlan

izzeti

kendim

bu kitap ortaya

begenmezsem topunu birden ate e atarrm, kimse 5 Bu mes'ele iizerine soyieyecegim, ^imdiljk

gormez. igin

kendini gibi taf-

I

babal...

iaht-i

butiin

ki;

gibi sozlerdi. Tabii not

et!...

Birgtin laz.m olacagini o yasla

5 in de 50k

begenmeliyim.

Hususiyle kendisine diisman

yokus asagi kosturma!... Bin-

atini

okumak, takibatta bulunmak lazim. Ben F u s t e d e Coulangir'in bir 90k seneler «analyse» ve ancak ondan sonra sadece birka 5 ay halta bir kag haffahk S i

yerine koyup da ge9mi§Seki hadiseleri, ne yaptigim ve ne

yapmadtgim

dikkat ederdi.

i ? in hi ? bir 5 ey yazmadan olmek de istemiyorum. Muradim 1870-1918 arasrndaki devrin tarihini yazmaktir, yani ilmi bir tarih

mek

vefatinda

etti.

rafurugluk yapmayacag.m. Fakat su varki, kalemtme giiveniyorum.

nefsim

adam

oglum

kolanmin muayene

kazanarak kismen hatirlasam

Beyler-

gdnderinl.„»

o kadar. Ben babamla

S,ubat'inda

etmemeye

siikut

Onun

KamiBe

I

belli

lan da bugunlerde yazmayi miin^sip

kitab. y,

a tin

diisiinemezdim. Tekrar edeyim

begenmi?

NihSyet yirmi sahifeyi

ismii

gecmez. Bu vakitler (20 kadar sens evvel)

Fakat digerlerine

verdigi nasihat: Sakrn

say-

bir

3)3

Ben zaten 6yle tahmin ediyordum dedi ve

ikisini severdl.

D

gibi,

I

90k ;ey yapmis, gormus kimselerdir. Fakat benim yaptigim fa

da:

(Benim anlad.g.m kadar) Bazen beni atla gezmeye gikanrlardl. Camlica'ya, Fenerbahge'ye filSn gotururlerdi. O giinlerde babamm

rak,

maya

O

almadigimdan pek gogunu unuttum.

haberlerden gok miistetif oldum. Te§ekkur ederim. Hatirat

dedim.

bir5 ey

buhdan

ibarettir.

riareme

ve Altahtn her giiniinu o zabitler arastnda

ddridugCiniJ

Hediye

selamlikia gegirdigini, onlar Haraftndan fahsil ve terbiye edildiginij hatta Ecendi aleyhinde felkinier yaplldigini bjlen bir baba!...

Maamafih aksamlan haretne dondugiimde bana zahiren gayet basit bazi §eyler sorardi. Meseia:

sap, hendese olaituyorlar, 90k

okutuyorlar mi? derdi. Ben sallar,

die

iyi

ama eordtl!

igindesin bunlardan hangilerj bes.vakit

men y&fmz Z

e k

e

r

i

y a

hi^bir

tarih,

cogiafya, he-

gun uIGrrH diniyye

O

da ba?im

Sen hergiin bu

zabitlerin

hayir efendim!.. dsrdim.

gun de boyie

susardi. Bir

Ogium sana

namaz

Ectlar?

.Ban de he-

Efendi ve M eh med Ef a n d

i

ettiginiz krtaplan

bunlardan

im,

•

bilmedigim

daima okumakta ve hatta tasavvur

bile

istifade etmaktey-

etmedigim nice

$ey|er ogrendim. Sixe 90k mute§ekkirim.

Daha ba§ka eserler gondereceginiz miijdenizden cesaret aiarak (Amerika'da Zenci MuslumanJfk Hareketi) kitabmt, fazla bir nushasi kalmigsa gondermenizi rica edeyorum.

Su imza

vesile iie tesekkQrMrtnt takdim eder,

her

ikinize

ve

ayni

zamanda

mektubunuza

bursdan

vaziul

miirO?leri

KADIR MISIR06LU

314

miinasebetiyle kendileriyle ianijSigim zevSta saygi ve selamlarimi

takdim ederim.

Mehmed ABlD (31

197 1 yilimla

Hac

clOnu^ii

Mayis 1972 Beyrul)

kakhgi pansiyonun kars.ismdaki Vestfalya

Otclinin salonundaki sohbctimiz esnasinda kendilerinc:

«- Efcndi Hazrctleri,

Cumhuriyetm

cllinci yildOniimi) dolayisiyle

umumi bil af cikacaktir. Bu kanuna Osmanogullan'nin yurda donmeleri hakkindaki manii kaldiran bir maddcnin de konulacagi israria soylcnilmekledir. Insallah bu tahakkuk cder de, siz dc aziz vatamniza kavujursunuz* dcmistik. Efcndinin buna kar$i cevabi gu o|mustu: «-

Kadir Bey, ben

biitiin

bende kalb

var.

Bu

clli yddan bcri madden daima vatanimdaydim. Biliyorsunuz vatan-i azlzini goiraenin heyecanma

gurbet hayatimda

gurbette fakat hissen ve hayalen

hasta kalbin,

§ehzade Mehmed Abid Efendi'nin cocuklugu

dayanabileccgmi sanmiyorura!»

Mehraed Abid Efendi,

Bcyrut'ta sakin ve miitcvazi bir hayat

yasarken, Osmanogullanni vatanlanna sokmayan ilgasina gahid

olamadan 8 Aral* 1973 Cumartesi

mahud kanunun ogleden soma

giinii,

'/l/^i.'^ul.*^ ..

Beyrul'ta ant bir kalp krizi digi

sonunda vefat

etmi§tir.

Kriz kendinise gel-

zaman -maalesef- sokakta bulunuyormus. Derhal uzerinden

cikan yakmlan, polisce haberdar edilmig, bundan sonra da

1973 Sah kilinan

giinu,

1 1

taC"2Sr"

*'

&&

.

"

^-'«'

^ j)UjU» °

^u

•

f*,~**

'•**^»

adresi

Aral*

Sam'da Sultan Selim Camii'nde 6gle namazindan sonra

namazim muteakib bu camiin avlusunda diger HSnedan men-

§ehzade Mehmed Abid Efendi'nin teyzezadesl Abide Hanim Efendi'ye, vefadndan sadece bir kse giin once yazdigi mektubun son saurian:

suplannin yanina defnedilmigtir. Mevlarahraeieyleye!...

zaman Meghur §eyhulislam Mustafa Sabri Efendi'nin Ibrahim Sabri Bey,

tskenderiye'de oturan degerli gair ve edib oglu

Sehzlde Mehraed Abid Efendi'nin

olitmii ifin gu tarihi diigiirmugtur:

« Sabr-u iman misali olrau;tar, « Buna menfada elli yil |ahid « Akdi (on katre) (yadr) Ja/ihe « Jiradi cennettedir emir Abid.»

(1393)

«Ruyaniz, kimbiiir belki tahakkuk eder, (Teyzezadesi, O'nun riiyada

vatanma dondugOnii gormiis)

belki etmez. Lakin etmese da pek elli serodir, ben, vOcOden gurbetteyira. Lakin, ma'nen ve hayalen daima oradayim. Sahite bitti. Allaha emanet olunuz.

zarar yok. Zira

Mehmed Abid Hamis: Mektubumu sOphesiz bayram arifesinde alacaksmiz. Bayrammiz miibarek olsun. .

;

OSMANOSULLARI'MIN DRAMI

316

8

-

ABDULKERtM EFENDI oglu Selim

Sam'da coluk cocugwiu gecindirmek hususunda biiyiik bir mali miizayakaya diiscn Abdiilkerim Efendi, keder ve teessiirunden iki

Efendi'nin ogludur. O'nun Nilijfer

defa inlihara tesebbiis etmijtir. Bir defasmda arsenik icmi§, ikincisinde

Abdiilkerim

hamid

Efendi, Sultan Abdtil-

Han'in en

biiyiik

isc

Istanbul'da Yildiz Saray'mda dogmu$iur.

kurtanlmijtir.

vaidi.

Kizi

bir klzl, bir dc oglu

Ncmika

Abdiilkerim Efendi

Sultan, oglu da

ra Beyrut'a

gitinis,

banliyosu olan «

suriikliiktcn son-

C u n y e » dc ycrlesmisti.

bu degcrfi

selv/frfcnin

Cimye'dcki evi hala «

Kasr

-

u

1

Mc

1 i

k»

yam sultanm sarayi adiyle anilinaktadir. Sehzade Selim

iste

ilo

birlikte oglu

Abdiilkerim Efendi de Beyrul'a gilmi§ ve Cunyc'dc yerlejmijti. Honijz on sckiz yasnula biv dolikanhydi.

Bu

sirada kapi

Bu

komsnlan olan marun?

bir ailenin

gene vc guzel

kalkismi§tir. ° Fakat her ikisinde de Sam'daki dostlari kendisine bazi Arap

icin aslaelini

birkimseycagamaz!...» 151

sirada niifusu bir hayli cogalmis bulunan Japonya arazisini

genislelmek arzusuna kaptimis bulunuyordu. Esasen sanayide de bir bu memleketin, Birinci Cihan Harbi'nin hemen aka-

hayli ilerlemis olan

binde Sibirya ve Mogolistan iizerindeki emelleri su yiiziine cikmi§ti.

Gergekten Rusya'nin Bolsevik

Efendi'nin aile efradi

ise

Umumi

IhlilalT'nin sarsintilan diger devletleriri

Harbin yorgunlugu icinde bulunduju sirada Sibirya'ya el

atan Japonya ummadigi bir aksiilamalle karsdasmisb. Amerika ve ingiltere'nin sort muhalefeti bu harekatt verimsiz kilmrjsa da Japonlar

bu husustaki gayelerinden asla uzaklasmamijlardi. Ancak bu defa dalia

kiziyla anlasarak, O'ounla

siySst bir yol tulmuslardi. Kendilerinin

Efendi, babasinrn sen bir

ileri siiriiyor,

birbirlcrini

evlenmek isteyen Sehzade Abdiilkerim muhalefeti ile karsdasmisu. Ancak gencler

vazgecilmez bir

sfirette seviyorlardi.

Bu

yiizden, babasinrn

muhalefetine ragmen sevdigi kizla evlcnen Abdiilkerim Efendi, Beyrut'tan

Sam'a gecerek orada oturmaya

Burada samTmi

bir

miisluman olarak «Nimet» adint alan

hantmindan bin Karun (1930) digeri de Diindar (1932) adinda

Mehmed

larini yiiztine

Selim Efendi, ne kendisini ve ne de gcliniyle torun-

koymami?

Dogu TUrkistan vc

Mogolistan'da kesif bir propagandaya girismisterdi.

onlarla asla aiakadar olmamijtir. Halbuki Os-

Cok gecmeden bu ugurdaki

gayret ve faaliyefler semere vermcye

baslamrsU. Gercekten.«Dungan» da buyiik bir halk hareketi ba? gostermisti. lali

Aynca bilhassa Kazakistan'daki

Turk subaylarnun meydana

gd;mek

ta-

bajina

Ostelik Nirnet Haruni tarn ve miikemmel bir

150

-

Savt-ul Ahrar Gazetesi,

miisluman olmu§ ve zevcine gercekten buyiik bir feragat ve fedSkarlikla

151

-

ay.

manoguilart'mn pek cogunun aslen hristiyan lianimlarla evlendikleri rihl bir gercektir.

Rusya'ya karsi dahili bir isyan vc kar-

gasalik gikarmak gerekiyordu.

iki

Sehzldesi Diinya'ya gelmi$tir. Vefatina kadar kendisinc dargm kalan babasi

ile

«T0rant» bir kavim oldugunu

bu sebeple de Orta Asya'daki karde5leri!...»nin derdleri alakanlanmayi bir hak ve vazife olarak goriiyorlardi. Bu maksad icin

Ilk 15 olarak buralarda Cin'e ve

basjadi.

,5

kesmeye

iizerine

Sehzade Sclim'in oglu ve Sultan Abdiilhamid'in torunu maddt

«-

yardim

veoras-iom bir sayfiye

Araplar larafmdan .Sultan Selim» diye

ile

Bunun

memleketlerine giderck oralardan maddf yardim saglamasi teklifinde bulunmustadir. Sehzade bu teklife karsdik ;u cevabi vcrmistir:

Selim Efendi,

idi.

Osmanogullari yurt dljina

bilincn

bogazim ustura

Hanirn admdaki refikasmdan 1906 yihnda

Selim Efendi'nin

Sehzade Abdiilkerim Efendi'nin cocuklugu

317

baglanmi$b.

iizere bir

getirdigi

TUrkler arasinda, «bu ihtive pek yakinda da harekatin

cok Turk subayimn daha buraya gelecegi» Sam - 16Agustos

1935

OSMANOSULIARI'NIN DRAMI

319

propagandasi yapiliyordu. Nihayet, Uygur, Taranca, Dungan ve Ozbek Turklcri'nin birlestigi ve

Japonya'mn yardimi

ile

kurulacak biiyuk bir

«Tiirkistan frapaialorlugu'iiun ba$ina Sultan Abdiilmahid'in torunu

jL

;

J»bi

.J j $1*11 1

°Xft>

Sehzade Abdulkcrim Efcndi'nin gojirilmis bulnndugu haberi, biitun Rus vc fin esiri Turklcrin goniillerinde bir kere daha «tstiklal» arzu-

h>\ f-:J
sunu alevlcndirmi^ti. Jp ^.U.

jUA Jl

,_**£ sUJl

^

KVv

*».l j_>_

Gcrgektcn, bu sirada, arlan Japon nufuz vc propagandasma karjilik, Ruslar da S/am'daki clcileri vasitasiyla Abdulkerim Efendi'ye' inuracaat edcrck Sirti Turkistan ve Mogolistan'da mahalli bir

kurulmasma ve bunun

»>

ft"

jl^yvO

J \ j^-V jaw 1

tLaji; -U>j^-

t»,X)

*~.j .iJ-l-U- jlkUSI

jf

I

ji

riyaseiini

hukumet de O'nun deruhtc ctmesinc yardimci

j'

j OJ

***

~L- jUJuJ

jsJljjajaol*

jljUj.Cnr-Ffc£i>jj *3u»i

*o* J^o. jU.i

v«

jl

',-„

11

V-K

U?-jJ -'-.

Jl

§ahzado Abdiiltorim Efendi'nin bogu Tilrltistan'da ?in'a kai-jl iTiBeadef© -baljii de- SLllan Abdulhamid Han'm ?6hreli

agtigi

sebebiySe Arap AJemi'nd© gani§ aklsler uyanrfss-ms§ts. i5ia bir Arab gazatesindekl haber.

§ehsade Abdulkerim ile

Efendi, @am'da Harem Agasi Bahzad Efendi yakinlartndan Besim Bey arasinda.

fjj jj (J^*$

i

^OlXCji^y I^Jo

a>^ J t/^> !fU ^

c)

i^'

$J&X!

f] ,jJ

yi

ii

jvL^fi

tM-M

JL.W

lA»»'

t.««b'

V?

jjl

4>M

Sj^i o^- jU* 1

'

THE BRISTOL HOTEL,

^

dLy J^CT

!

Jjdt jmNJI v^j 1

^>ci k jlic>-'

r ((

1

V?

^

•^i'.?

iJU Ja>

ft

f

IJ.-.aJj ±ljii'.j

^

J!

LA SjJ^

J>0t_5

IJjjmJ

1

SEHZADE ABDULKERiM EFEMOl'NlN MEWVORK'DA DEFNi DOLAYtSlYLA YAPILAN MUHTESEM iHTlFAL Abdulkerim

Newyork

gonderilmesini vasiyet york'daki

>''-

v

muslumanlarma na$min arap msmleketlerine Kahire'deki Musluman Gencler Cemjyeti New-

etti.

Musluman Gangler Cemiyeti'nden Sultan

II.

Abdulhamid'in oglu Se-

lim Efendi'nin oglu Abdliikerim Efendi'nin yefatini bildiren bir

mektup

Newyork'daki MCislliman Gentler Cemiyeti §ehzade'nin cenazesini, Islami bir miiddetle miidafaa etmi§ bulunan ailesine yaki§ir bir

Cenaze merasimine Newyork ve ciyanrtda §arkiyat?llar ve hatta muhtelif vesilelerle §ark

ijekilde kaldirmayl kararta§Iirmi§tir.

mernleketlerinde va hassaten Tiirkiye'de vazife gorrnQ§ clan bir^ok Amerikali

ve Avrupali

ilsri

gulen zevai da katilmislardir.

Merhum §eh2ade Ikamet

mekts bulundugu Kartayl otelinde vefat

etmi§tir. Elinde

manti Konsoloslugu'nun sabik sekreteri

Sah

Pir

>v> >" l

.

'

.-^ -> -j :

•-/

almi§tir.

dortyuz seneden fazla

bulunan MaslLlmaniarla bir?ok

Y'

,.;"--

lV «-5C

et-

-Newyork'daki Os-

Bey'e hitaben yazilmi? ve

Abdiiikerim Efendi'iiin Seylan'dan hammina gonderdigi mizacim ve irtini.io bulundugu §artlan aksettiren bir mektup.

na^inin Arap memlekellertne .gfinderilmesinuzira bugOnku vatanin orasi oldugunu bu sebebla New York MOsiiimanlarmdan bunu talep etmesini" diley-

en

bir

mektup ve yanm da da

bulunmti§tur.

tntihar

etmek

icin

kuliandigi saniian bir

tabanca

KADIR MISIROGLU

322

olraak vaadindc bulunmustardi. 152 giizel lakdir

Her

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

iki taral'm

da

asli

maksadim pek

cden Schziide Abdulkerim Efendi, girisecegi

i§tc, Ja-

poolan arkasina almanin daha muvafik olacagun hesab ederck ijnee Hindisian'a

oradan

da Japonya'ya

gciiiismclcrdcn sonra harekelin

propagandalanoin hasil

Ja|)on

gilmis,

basma

cltigi

gerckli

gecmistir. Ancak, Cin,

Rus ve

kansikhklari bcrlaraf ederck, yerli

Abdiilkcrim Efendi'nin Tiirkistan'a gecmck

bulundugu sirada

iizcre

mahalli hiikumctin Hlndislan'daki Pcsavcr Schri'ne fcvkaBdc elci olarak giindcidigi doklor suallerini su sckildc

«

Mustafa Ali Bey, Bcrlin'de cikan

bir gazetenin

Cemalcddin Efendi'nin

gideccgi haberi dogru mudur?.

O

bcldcnin

sarkl Tiirkistan'a

ileri gclenleri ile bir

alakasi

varmidir?..» «

Asia!..

-

CemAleddin Efendi

Kas.gar'a gitmck istedigini ve elli.

Ben do

«

-

«

Dclhi'de goriisUim. Benden rica

Maniac ile tulmayanlar arasinda karAynca Sehzade oraya gidcrse, padisahligini ilan et-

mck isleycecktir. BOylece iki

taraf yani Cumhuriyetcilerle saltanatcilar

arasinda kargasalik cikacakur.

Bu da §ark! Turkistan

icin vebali

mucip

bir haldir,»

-

O

du. Bunlarin birine «Kadimciler» digerine ise «Ceditciler» deniliyordu. Yukariya derccdilen bcyanatindan anlasUiyor ki, TOrkislan mahalli hiikumetinin o sirada Delhi'ye gfjnderdigi bu fevkaladc elci

Tiirkistan

etti:

Cumhuriyet Hiikumeti

ise

GSzl Mustafa Kemal'in

Japonlar'dan da tam bir destek sagliyamamisti.

imkanlanyla

Diyorlar

ki;

Sehzade Abdiilkerim simdi Japonya'dadir. Acaba

Saiki Tiirkistan'a gitmeye niyet edecek midir?.»

«

-

Sehzade Abdiilkerim'in

-

a.y.

kisa

zamanda

yerli halki teskilJnlandirarak cetin bir

Ancak

bakimdan

niifusu

on milyona

bir hayli geri kalmis

bile

bulunan

varmayan askert ve

Dogu

iktisadl

Turkistan'in miitevazi

imkanlanyla ne yapilabiiirdi? Nihayet bitip tukenmek bilmeyen deniz dalgalari gibi Saldino! gin kuvvetleri karsismda emrindeki derme calma birlikleri rica'te giiciilkle

mecbur kalan Sehzade Abdiilkerim Efendi camni

kurtararak Amerika'ya siyasi miilteci olarak yerlesmek

mecbu-

riyctinde kaldi. Burada dehsetli bir fakr-u zaruret i ? inde bikes kalan bu Sehzade 3 Agustos 1935 tarihindc New-York'ta ikamet etraekte

bulundugu otelde intihar ederek hayata veda eylemi§tir. Bir musliiman memlekete nakledilerek defnedilmesini vasiyet etmis. olmasma ragmen -

mezan

haia

Yanmda

New

York'tadir.

ise,

demek memleketboyle yabanci

bir

Ancak bu

intihar vakasi'biraz

Sultan Abdiilhamid

Efendi'nin halen Paris'te yasayan ogln takip edilmektediydi.

Tiirkistan'a gitmesi

imizde Japon nijfuzunu artirmak demektir. Biz 152

Dogu Turkislan'w 6z Rus, digcr taraftan ise koskoca Cin'e karsi mu-

ctmeye elbetle imk3n yoktu.

miicadeleyc giriscn Abdulkerim Efendi bir hayli muvaffakiyet elde

mejkuktur. -

bir taraflan

vaffakiyel clde

maalesef-

yolu istikametinde bir siyaset takip etmek istemektedir.» «

doktor

Mustafa Ali Bey de memleket dahilindcki cedidciierden biriydi. I§te jartlar dahilinde Turkistan'a gecen Sehzade Abdiilkcrim Efendi,

degerfi

Sonra soyle devam «

Bizce muhim olan

sirada anavalan Turkleri de biri «tnkilapeilar» ve digeri de tarih ve din suuruna bagli «!ekamiilculer» olarak ikiye aynlmis bulunuyor-

etmisti,

kendisinc bunun dogra ve raiimkiin olraadlgini izah ettim.»

Zira oraya gidisj O'nu

-

buliin Tiirklerin lidcridir.

sozleridir!.» 153

Buna ragmen ile

bu hususla kendisine yardim ctmemi

Nicin ?!..»

gasaliga sebep olur.

M. Keraal

ki,

323

adarm asla sevmeyiz!. Biz

bu

ccvaplandinyordu:

Osinanli Sehzadesi

-

inaniyoruz

O'nim

anlasma ve

bhligini saglamak kolay degildi. Gcrcckten tam Sehzade

lialkui

devlcti destekleyen garib (yabanci) bir

Han'm oglu Abdulkadir Orhan Efendi vardi. Efendi

Orhan Efendi sigara almak maksadiyla oteldcn bes dakika kadar aynlmi§ti. Iste her ne olduysa bu esnada olmustu. DondugUnde O'nu Ol u bulmujtu. Tabancasi elinde olan Abdulkerim 153

-

En

-

Nehar, Beyrut

-

20/21 Mayis 1934.

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

324

Efendi kanlar icinde yatiyordu. Acaba Efcndi hakikaten etmij, yoksa i§e bu siis

mu

vcrilmigti?

Bunu

intiliar

mi

tayin -bugiin icin-

32.

inadrndan vaz geccrek torunlanni yamna atmamigtir, Qocuklanm bagnna tag basaiak buyiiten Nimet Hanimi da yiiziine kabul etme-

Bu gun Allahin

iinkansizdirL.

mistir.

§ehzade Aodiilkerim Efcndi, Dogu Tiirkistan'a giderken Harun ve Diindar admdaki cigcrparelerlni ccfakar zevccsi Nimet

yeti§mi§lerdir.

llanim'la yakinlanndan Nizameddin Bey'c birakmigu. Kcndisinin hazin vcfanndan soma ancak iki yd data hayalta kalan babasi Selim

(Tiirkiye'ye geldiklerinde) onbir

heniiz bir yagina basmamis. oian

Efcndi, oglunun feci nkihcline -hie suphesiz- yiircktcn yanmis. fakat

jehzade

Harun Efendi

evli

Temmuz

inayetiyle bu cocuklann ikisi de

llitfu

ve

iki

cocuk

sahibidir.

Cocuklannm

Nurhan

Sultam'dir.

Bu

isjerini tasfiyc

degerli

1974'te aile cfradiyle birlikic tstanbul'a gclmis. bir

miiddet kaldiklan sonra tekrar §am'a donmu§liir. Bilahare

kiiciik oian

biri

yasmdaki Orhan Efendi, digeri de

oradaki

cderek gelip vatamna yerlcsmistir. Kendisinden

Diindar Efendi de §amda resmi

iki yas.

bir fabrikada m'iidurluk

yapmaktadir. Evli ve cocuksuzdur.

8

-

VE DIGERLERl

:

Osmanogullan'mn gurbette gecen « e 1 1 i yillik drafn» lam ve miikemmel bir surette yazmak -evvelce de ifade etmis. oldugumuz gibi- imkansizdir. Zira, bir kere gerccklerin bijyiik bir kismi larint

hemen hemen mandan

bir

herkesin lam minasiyla mechuludiir. Bilinebilenlcr.umkatre

bile degUdir.

Bunun da sebebi sudun £ogunun

meslegi yurt dijinda para kazanmaya ve gecim saglamaya yaramayan « a s

ke

r

1 i

bagirlanna

k

tag

» oian

bu

asil insanlar,

vatanlanndan kovulduktan sonra,

basarak yasamistar ve icinde kivrandiklan binbiriaciayi

mutlak bir nisyana gbmmusterdir.

Aynca §unu da

belirtmek yerinde oiur ki, aslinda her birinin gmbet

serencami hailevi (dramalik) bir roman asil

te§kil

edecek kadar

de miimkun degildir. Bilinebilenlerin

iiakli

etdkten sonra kabul etmck gerektir

mas

oian bu

de hie suphesiz

gerceklere kiyasen son derece eksik ve soniiktiir.

Abdulkerim Efendi'nin ogju Harun Efendi oglu Orhan Efendi ile Tiirkiye'de - Istanbul 20 Tammuz 1974 -

genis.

insanlann cektikleri sikindyi ve duyduklan izdirabi hakkiyle tasvir

ettiklerimizin hakkiyle

ki,

Bunu

asil

boylece, tespit

bizim birer misal kabilinden

yazdmasi halinde

te-

bile orlaya bir kac cildlik

326

KADIR MISIROGLU

bir cser cikabilirdi.

etmek

istcdik.

Fatal

biz,

OSMANOSUUAWNIN DRAMI

Osmano{uBanndan

clbcticki

rckcn bircok kiymelli sahsiyyel vardir. kisaca (etnas cderck bu balisc bit son

daha Uzerindc durulmasi gebunlardan bir ikisine daha

tstc

vcrmck

Sultan ikinci Abdiilhamki

bazi siyasi sebcplerle Bulgarislan'a gecip Sofya'ya ycrlesen Abdiilkadir Efend. o tilgUdc bir zararete surfiklenmistir ki,

bi'ndc ise bir

hava hiicumu sirasmda

gitciigi

gcdm

II.

vasitasi

Cihan Har-

malizende kalbi sikisarak

hayata veda etmistir.

liayir

Iclzi

biri

Ay S e Sultandir. Kendisi

de Sultan gurbelte

cektiklerini joyle anlalmaktadir: «... Nihayel Altinci Mehmedin gitmesiyte Abdiilmecid Efendi'mn Hilafet'e gecmesi vuku buldu. Halite, Hanedan'm erkek, kadui

gent, 'bliyar biitun azisini bir

aksam

bu

ilk

ziyafeli vermisti.

Dolmabahce Sarayi'na davet ederek

Hep

birlikte

hattrasi olan

bijyiik

yemek yemistik. Tarihimizde

defa gortiluyordu. Megcr bu ziyifct cakmis. Oteden beri menu loplamak

ilk

oldugu gibi son da oh-

meraklisi oldugumdan o gecenin menii kollcksiyonumda mahfuzdur.

Bundan sonra gecen gunlerimiz de

hie hos degildir.

felaket gelecegini diisiiniiyor, taiihimizc

korktugumuz

giinler gelip calmisti.

Her an ba§imiza aghyordum. Heyhat! Nihayel

Memlekcti, sevgili vatani terkctmeye

mccbur olmustuk. Hangi diyarlara gidecektik? Biz

idi.

hayatm nc oldugunu

Yegane

Tilrkiye'iiin

tasindan, topragindan yaratilmistik. Cesetlerimiz, kemiklerimiz o top-

gecen maasjarla betidegSmmiza bakmis., kalanim

iskrinc sarfecmistik. tnsanliga krymet veriyor, paraya asla tamah

etmiyorduk. Boyle g6rmu§, boyle yasamisuk. Jiradi ecnebi diyarmda yersiz, yurtsuz nc yapacaktik?

Encamimiz ne

giinahimiz Hancdan azasi olmaktan

ibaretti.

Yol hazirhgimizi yapmak gibi isjeri

Yegane

mevcud hem acelemizden, hem de bu

bilmedigimizden hie bir zaman hakiki degerleriylc

lamiyorduk. Topladrgimiz para yil

olacakti?

icin eviraizin kapisini aciyor,

c§yamizi harac mezat saliyorduk. Tabii,

ile

sa-

bizim gibi coluk cocuk sahibi olanlar

yasayabilirdi?

yasjan idnde vatani tcrkettik. O zaman biiyiik 12, ikinci oglum Osman Nami 6 yasmda ve en oglum Abdulhamid Rauf 2 yasmda idiler. Bu cocuklari buyiitmsk, yetistirmek kolay mi idi? Bu gugliikleri idrak eden ananin kalbi kan aglamaz mi idi?

bu halde,

tstc

Yurt disinda binbir izdirap ceken Osmanogullan'ndan

Han'in

Bu ne kadar aci

prcnsesleri gibi yetistirilmi§,

bahsctligi, elimize

kac

AYSE SULTAN Abdulhamid

Avrupa

inalimiz, miilkumiiz, yaijadigumz evlerden ibaretti. Millctimizin bizc

Han'm

yegane salmak raccburiyetinde kalm.stir.

Yabaiici Olkelerde Olraek istemiyorduk. Sucsuz ola-

gorcn; bilen insanlar da degildik. Ustelik scrvelimiz de yoktu.

oglu olan Schzade Abdiilkadir Kfcndi dc Osmanogullan ailesinin yurl disma sUrtllmcsindcn sonra

brie

idi.

rak vatandan kovuluyorduk.

Biz,

uzun zaman Budapcste'dc ikamcl clmisli. Fcvkaliklc bir muzik lahsili gijrmiis bulunan §ehzadc Abdiilkadir Kfendi, burada Mill! Orkes(ra'ya girerek hayatim kemamyla kazanmistir. Fakat daha sonra

kemamm

ragin mahsulu

istiyoruz.

ABDIILKADIR RFENDI

olan

327

meseleyi derti loplu bir did idnde hiiiasa

oglum

giiz

Omer Nam!

kiiciik

Zcvcim

Mehmed

Ali

Rauf

Bey'Ie birlikte du§iinduk.

Gitmek

ipin

bize en elverijli yerin Fransa olduguna kanaat getirdik. Bir kere, dil hu-

susunda

glicliik

cekmiyecektik. Qocuklanma da

verecektik, Artik

iyi bir tahsil

ve terbiye

bundan sonra elimizde olan krymetli evlatlarimizdan

bajka hif bir sey diisUnmiyecektik. Kendimizi her mahrDmiyete ali§trracak, yalmz bu cocuklar icin yasiyacaktik.

Bu

dii^unceyle Fransa'ya dogru yola pktik. Elimize biner lira yol

masrafimizi vcrmijler, e§yalanmizi da gecirtmeye miisaade etmislerdi.

Dogruca

Paris'e gidip

Keyres Oteli'no

yerlesiik.

O sirada Paris'te

Olimpiyat oyunlan yapiimakta oldugundan kesemize

barmacak

bir yer

bulmak pek

giictu.

elverijli ev,

1924 yahut

OSMANOgULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

328

Fransizlar bize nezaket vc kolayhk goslcriyorlardi. Fransizlara miilcsckkirim. Zcvcim, Fransa'yi siii

vc ilaha rahat yasamamiz

icin

iyi tnnirdi.

Bundan

dolayi

Cacuklann tab

banliyodc bir ev tutraak uygim

cagmi.dLisUndii. Talih cscri olarak Versay civannda, Viroftedc

kiiciik,

her cihellcn bize elvcrisli bir cv kiraladik. Fransa'ya gclisimizin on ziuci giinii oraya tasuup ycrlcslik. Biiyiik

ola-

Miisliiman Araplar tarafindan

islam mezarhgi'na gomiilmc miisaadesi vcriidi. Tijrklere

mahsus ayn

bir ycr

Bu

yiizden Bobini'de

dc aynlmis. oldu. Zevcim simdi haia orada

yatmaktadrr. Allah gani gani rahmct cylesin!...

Zcvcimden sonra

scki-

oglum Omer'i derhal mcktebe

Camide

329

namazr kihnarak Bobini'deki

teseili vcrici

biitiin yiik

iizerimde kalmisb. Hayat arkadasimin

yardinuni kaybctmistim. ikinci Cihan Harbi'nin arifesinde

yazdirmaya muvalTak olduk. Versay'da Hcich Lisesi'nc kaydcltirdik.

bulunuyorduk. Simdi

Digcr ogullarm hcniiz

vcrmigtim. Zira iicuncu oglum Abdiilbamid Rauf, malul bir cocuklu.

kiiciik

olduk Ian icin vakil Icri vardi,

Paris gibi bir sclurdc cvlfu yctislirmek

pek kolay

tlcgildir. Sirasi ile

her cgicnccdcn istifadc cdcbilirtcrdi. Fakat mfltedil kalmaya mccburdular.

Fransa'da tamdigimiz birkac

ccklcr, biz dc onlarla

iyi

ailcnin cocuklanyla arkadaslik edc-

mc|gul olacaklik. Fransalda yasayip da onun

san'at ve kiilturiindcn isiiiadc

etmemck oiamazdi, Oocuklar

da, biz dc

elbel bunlari gcSrccck, laytlalanacaktik.

bu

iste

sOrctlc

focuklannuzi

sesi'ni bilirdi. Paris

Hukuk

biiyuiiiik.

Fakiillcsi'iie

Bcyrut'ta calrsma

biraderimiz

Saadet Hannn

hayalma

Mehmed

alilrji.

dan mahrum kaldim. Simdi nc yapacaktik? Oglum

biisbiitun rac'yus etti. iste

bu

daha duydum. Aikiiciik

bir yasla Bcyrut'ta iiziintiilcrle

Eldc avueta ktnnti,

dokiintii

onlari satmakla gecindik. Fakat

Selim Efen-

lemizin kiymetii buyiigiinii kaybetmistik. Biraz sonra sevgili

hemsirem Refia Sultan da gene denilebilccck

Bu da booi

oglum

Omer

Osman,

irti-

dilhun iken

yaztst ile

ijlen,

valan hasrc-

C3miye

gittigimiz

muhterem

Paris'teki

zaman Fas Veziri Ben Gabrit'Ic bir zam. Bu zat imdadima yetisti.

Esirain bir miisliiman olarak techiz ve tekiTni yaptrrdigim icin Tiirk bay-

ragma

sardirarak

Camie

naklcttirdim. Virofle'deki Fransiz ahbab

larimiz, polislcr ve itfaiye heyeti

cenaze merasimine

istirak ettilcr.

Bu

cl-

yazilmis bir lcvhayi kopya ederck, bir dc tugralar yaparak satmakla vakit gecirdim. Giindiizleri bunlari hazirbyordum. Aksamlari lince

buntan Kttmak

icin

Ben gene yasimdan

Osman

beri

pulkua met^tkli

halimi bildi garden Ǥimdi satarsan

numu

eve ge-

ahp sokaga cikiyordu. Bir miiddet dc boyle iditn.

Esasb

ettim. Bir

iyi

gitti.

surette pul kollek-

musm. Derhal kabul

zevattan Paris'te ilk defa

kurban giden, maalesef kiymetii zevcim ohnustu. Bundan duy dugum elem ve kederin derecesini nasil yazacagimi bilemiyorum.

idi.

bu da kafi gelmiyordu. Bir zaman

acizim. Hanedana tine

on

mek-

«innallahe ma'ssabirin» (Allah sabirblarla beraberdir!)

siyonu yapiyordum. Bir ahbabima bir giin bunn sbylemistim,

goriisurduk. Bilgin vc

heniiz

ne buldumsa, ne kalmissa bir miiddet

hayat arkadasim, aziz ve sevgili zevcim Mehmed Ali Rauf Bey'i dc kaybetmeklc nc kadar bedbaht ve bikes kaldigimizi hakkiyla yazmaktan

mensup

cahsip

bayatim kazanarak bana para gbndcriyordu. Fakat yollar kapainnca bun-

fclaketin icinden nasil kurtulacaktik?

di'nin Bcyrin'ia oldiigiinii habcr alarak yeni bir aci

etti.

panmis. feiakei biisbiitun gelip catmisti. Biiyiik

tebe gitmesi icab ediyordu. Abdiilhamid ise mirhll ve basta

nibayct Hoch LiKamil Pasa'nin oglu

Omer,

hal

tarafidrr.

Bdylccc yasayip giderken ikinci Harb basladl. Simdi yollar ka-

yazddi.

km Saadet Hanim'Iacvlcndi. biiyiik

zavalh yavrunun maluliyeti benim hayatimin en bedbaht

Oglum Omer

Mirliva Said Paja'nin

Birkac zaman sonra

kuvvclimi ikinci oglum Osman'in tabsilinc

sekizindc bulunuyor, tahsilini lamamlamasi icin daha bir miiddet

oglumun halazadcsi

idi.

Bu

biitiin

O ahbab,

para eder, r^zi mism?» diye sor-

gun Suriyeli

bir

gen?

getirdi.

Koileksiyo-

gosterdim. Birmilyon franga alacagrni sbyledi. Derhal razioldum.

Kolleksiyonumu yerip

piirayt

aldtgim

zaman gbzlerimden bilSihtiyar

yaslar bosandi. Bu, bende yrllardan beri bir mcraktt.

Bu

kiidar

satmi§lim. Kiymetii elmaslanmi bile satmi§nm. Higbiri icin gbz

akmamisti. Fakat pullara cok fetmistim. Erdrler

buimak

emek

esya

yaslanm

vermi§tim. Saaderimi, girnlerimi sar-

icin giinJerce cali§mi§tim,

Bunlari toplaniak

330

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

icin

cok ugrasmisHm.

diyordu. Lftkin

I119

Iste

bile

Ikinci

bir

gey elimden

gi-

ckmpk

al-

bu para

ile

muvaffak olmustak. Cok

gecirdik. Karaborsadan

siikiir

olarak kullanmakta bulundugu anlasdiyordu. Kendisine bir sey

Allah yardimimtzu yclismisti.

Cihan Harbi sirastnda kardejim

Ahmed

-'

dLi5uncbilnsinii',!...»

l

i

Insail iizcrindcki lesirini

biri

de O'nun en

I'asja'mn oglu

Na.51,

Zekiye

bilyiik kizi

Orada

ile

Sultan'dir. Gazi

Osinan

evlcnmis. bulunan bu Sullan Efendi

Maddi

imkasizllklar vc kanuni manlier yuzlinden uzun siircn bu bckleyis. sonunda varana gelirilemeyeu Zekiye Sullan'in ne oldugu ve nereye gomuldugii mechul bulunmaktadir.

Onun Fatma Aliye Hammsuitan admda

bir kizi vardi. tslanbul'da

Tunel Basnidaki Narmanli Yurdu'nda karanhk, havasiz bir bekar

odasmda oturuyordu. Kendisini

ziySret eltigimizde

«Maddi

valana getirecegini» soylcmisti.

zaman Zekiye Sultan

vaziyeti

O bunu-

vefat edeli otuz seneyi gecmis. bulu-

nuyordu. Belki de kilise idarecilerince coktan bir tarafa kaldinlip

Hamm

Sultan'in kendisi

de pek cok maddi sikum

cekmisti. Ziyaret eltigimizde odasinda bizi buyur edecek bir tek sandal-

yesi bile yoktu^ Bir kosede iizerine tertiplice bir asker battaniyesi serilmis. bir

kulaklari dahi isjllmcyen sin bir giin Blse,

bu muhterem Sultan Efendi

Allali

kimsenin haberi olmayacaktir. Bundan

gecinden ver-

bir miiddet ev-

O'nu hasta, yatakta bulmugtuk. Meger

iki ay-

danberi yatiyormus.. Kaldigi apartmammsi evin kapicisimn kticiik kizi ugrayip bir gay veya corba yapip kendisine vermese coktan oliip gidecekmisj...

O

cocuk da her zaman ve muntazam ugramiyormugL.

Ziyaretimize sevinen Sultan Efendi:

« - Simdi biri gelip de yann blecegimi soylese ve bu sOziin dogru oldugunu bilsem, neyim varsa kendisine miijde olarak vcririm!...» demi§ti. Dustiniinuz §urada burnumuzun dibinde, koskoca Sultan

Abdulhamid

Han'in hayattaki tek evlMi ne lzdiraph

geciriyordu ki, bOyle komisabiliyordu. Sultan

giinler

Abdulhamid Han'i

dillerinden dii$iirmeyen bizler gibi sozde rniislumanlar

da bu

fiiciadan

habersiz rahat ve huzur icinde yagayabiliyorduk!...

atilmifti.

Fatma Aliye

155 O'nun hayatta olan bu maddi sikmtilar cekmektedir. Bir

yasamaktadirl. Artik seksen sekiz yajina varan, gozleri iyi gormeyen,

vcl, ziyaretine gittimizde

biiyiik bir iniizayaka icinde vefat elmisbr.

diizelirse anncsinin cenazesini

bilyiik

hayirsever'in verdigi iki odali kiicucuk bir evde, Cihangir'de tek bajina

sikuiidar cckmislerdir. Bunlaidan

tahnid cdilmis. olarak bir kilisede yillarca bekletilmiijtir.

sciyledigl

SADtYE SULTAN Sultan Abdulhamid Han'in diger bir kizi olan Siidiye Sultan

yegane evlMi da cok

kizlarimn bir cogu da erkek kardesjeri

maddi ve maiievi

Nurcddin Pasa

Nis'c yerle§mi5ii.

kimbilir nasil?- vefat etmi$, cenazesi Bclc-

da ydlardanberi tslanbul'da yasamaktadir.

Abdulhamid Han'in

gibi laliammiilfcrsa

-

diyccekakunlmisU,

*

ZEKlYE SULTAN Sultan

sormaya

dayanmazdi. Bizim ziyaretimizden azbir miidded sonra kalmakta

bir Iras-

lahfmcdc BldB. O'nu takip cden giinlerin birindc do kardejim Abdiilkadir Efendi'nin Bulgnristan'da bir sigmakta oldugijnii radyodan liaber aldim. Boyle an i liavadislcrin

yiirek

oldugu bu han odasinda

Kfcndi

331

Divamn bag ucunda meyva sandigim masa

Pasa'nin matbu birer porlrclcri asihyordu.

tersinc cevrilmis. ve iizerine gazete serilmis, bir

olmazsa eviailartmi kurtanyordum.

Iste alti yilhk savaja,

maya

bu kadar cmek vcrdigim

Osman

divan vardi. Duvarlarda Sultan

Abdulhamid Han'la Gazi

Bugiin, kendisini rahat edebilecegi bir aile

ve fakat -maaiesef- boyle bir

a.g.e. sh.

220 vd.

yamna nakletmek

155

-

Bu muhterem 1

istiyor

bulamiyoruz. O'nu babasinin

yaptirdi|t Dar(l5§afaka'ya yerlestirmek arzusuyla

lstanbul'da

154- Ay§c Osmanoglu

Stile

bu miiessesenin

veil

Sultan Efendi hakkinda malumal edjnmek isteyenler O'nun

%6 yilmda bastlmi| «IIayattmin aci ve tatii giinleri» isimli hatiratina bakabi-

lil'Ier.(Bu eserin birinci

basinidan azbir mijddet sonra vefat

etinistir)

332

KADIR MISIROSLU

OSMANOSULLARI'NIN DRAM

Hilmi Sencr Sky bizzat kaldigi eve gitmijse de Sultan Efcndi, bu tekliften son dercco de miileessir olmustar. Allah bilir, ama

333

I

labialli miidiirii

jurada belki de pek a?, bir orerii kalmis. olan bu Sultan Efendi'yi yamna aup O'na yalmzlik acisjm unuttaracak ve bliirken basmda Kui'an okuyup agzma bir damla su verebilccek bir tek mUsliiman Silenin bulun-

maraasi eidden

[eesslife sa'yajidir.

Sultan Abdulhainid Han'in kiz kardc?i

Mediha

Sttltan'in to-

«Takvimlcr 22 Eylul 1922'

yi gasteriyordu. Ferid Pasa SirkeBijyukanncm Mediha Suttan "Kocami

birakfnam, nercye giderse ben de giderim" diye birlikte "Ahali bu adami (I)amad Ferid Pasa'yi) parcalar filan

gitti.

Pederim

ben de yanmda

bari

istanbul'a doldular, cadirlarda kaldilar. Iclerinde

Miislumanlar da

Voikonski o zaman

vai'di.)

tammi§. Babamin cok yardimi dokunmu$.

anlatiyor."0

zaman sen

tie

Adam

anhemi kurtaraim bclki" dedi ve yola

cikti.

ingiliz lirasi istedi. Biitiin aile icin.

Yari yolda parasiz kalacagimiz keAvrupa'ya kadar gidcrsck melcleksiz kalacagiz. Malla'ya inmeye Malta'dan

Andrea Doria

isirali

Babam da du-

tstanbul'da sokakta kalmi§tm, §imdi de

ben burada sokakta kaldim." diyerek durumunu izab cdiyor.

Prens hemen yakinda bir bo§

oldugunu gidip oturabi-

villasi

lecegimizi soyltiyor! "Paraniz oldugu

zaman kirasim

ddersiniz" diyor.

babam giile giile geri geldi. Dona kalmisuk, babam yoksa akhni mi yitiriyor diyc.Durumu ogrenince saskinhgimiz bir kat daha artiyor. Allah'in kudretine bak!..0, daima darda kalamn yamndadir!.. Oturacagimiz ev Kralice Victoria'mn Monton'a geldigi

zaman

kaldigi villanm ta kendisi.

Biz de ba-

birlikte yola koyulduk. tngiliz posta geinisi ile seyahat edcceklik. tslanbul'dan cikarken Malta'ya gitmeyi dlisunmuyorduk. Oemici 100

kai-ar verdik.

bu yardimian unut-

aradigmi soruyor.

bamla

sindi.

Turk ve

babami tstanbul'da

Dii§unccli ve iizgiin giden

,

bulunayim

thtilaH

sirasmda Varengel'in ordusu Turkiye'ye geldi. Tiirkler bunlara kucak acti.

rumu

runu Bey/ade Fethi Sarai de yurt disma cikarilanhudandi. Bu vakur vc gimlii Islam vc Turklfik aski ilc yauan beyzade o glinleri sbyle

ci'dcu Irene bindi.gitti.

Rus Prensi Volkonski...(Bols,evik

mami§. Bahama denizin kenarmda

BEVZADE FETHt SAM!

anlatiyor:

degil; karsjsmdaki kigi

flalyan

Vapuru

ile

Napo-

Ferid Pasa ve babamin annesi Mediha Sultan Monton'da indilcr. Biz de Manton'a giltik. Villa Faraldo diye bir evde otur-»

Ayni sekilde

ikinci defa evsiz kali§imiz oldu.

can'h Setimzade

Muhsin Bey

Bu

defa da Azerbey-

ayni yerde babami gormti§.

Onun

evinde de bir bucuk sene oturduk. Bunlari nasil izah edersin. Bunlar tes&dufi olamaz. Bir kudretin, bir hikmetin neticesi

oldugundan §ilphe

cdemeyiz. Du§iinun yabanci bir memlekette bir bakkal bize

iki

bucuk

li'ye gectik.

duk.

sene erzak verdi. Kredili olarak, para almadi. Kazandikca bdedik. Kasap bize be§ sene para almadan ct verdi.

» lah'in

Sultan Valiideddin'in San Remo'ya gelmesi Uzerine ailece ViIB Noel'c yerlesm ve Vahideddin'in vefatina kadar orda kalan S«mi ailesinin daha sonrald hayatlanm Fethi Sami Bey soyle anlalmaktadir:

yardim ve inayetiyle gecti

Ne Fransa'da ne de ftalyan,

«Villa

Riaymond diye

bir

evde oturuyoruz.

Adam

bizden

iic

ay kira

ama nerden verelim, veremedik. Ejyalanmizi topladik, bavullanmizi hazirladik, nereye gidecegimizide bilmiyoruz. Babam gidiyor denizin kenarmda bir bank bulup oturuyor. Caresizlik icinde diisunurken omuzuna bir el dokunuyor. Dbniip bakiyor;

ingilterc'de hie

ne Fransiz, ne de

portunu almadik.

O cekilmez yillar hep bOyle Al-

gitti....

kimsenin teb'asina girmedik.

Ingiliz hie birisinin vatanda§i

Zaman zaman kulagirmza

Ne

olmadik, pasa-

geliyordu "yarisi Ingiliz

bekledi,

sasmamak ekte

oldu, yansi Fransiz" diye. Utanmiyorlar, Tiirkiyc bize yasak oldugu icin

kaldigimiz ulkenin verdigi hiivviyet kartim tasraak zorunda kaldik.

Ama hicbirinin teb'asina girmedik. "Haymados"

Allah'a §ukiir. Vatansizlara verilen

hiivviyet kartim ta§idik.>>

KADIR MISIR06LU

334

Beyzade Fethi Saminin dcrecede iiilcsinin

genis,

anlattiklan bir kac cild

roman olacak

ve cazib...Babasi Prens Sami Bey ve kalabahk

Avrupa maccrasinda byle acikh sahncler va*

ki yiirek dayan-

maz. Ailc'nin Rumcli Hisan'nda "Balla

mik Vcrern Hastahfmcsi)

dahil

miilkleri var, Fakat burasi

olmak

kapanm

Limani Sarayi" da (§imdiki Keiizere bin

doniim uzcrindc §ahsi

ulindo kalmisju. Kctidilcri

Mon-

lon'da (Fransa) otururkcn bir Kibnsh'ya bir parscl arsa satmisjardir.

Boylcce ellennc Preils

bir miklar para

Sami Bey "Musul

lakibi iyin ingilterc'dc

gccmcc

Petrolleri"

ingilicre yc gitmisjcrdir Zira

ilc

ugrasligindan bu mes'clenin

oturmnyi dalia uygun ganntislcnlir.

Bir tniiddet sonra ellerindeki para bilmi§ vc yine ac kalm inlaid ir. sebcple Londra'dan di$an gidcn trcnlcrin toria islasyoini'na gelip bir

Bu

harekeket noklasi olan Vic-

ilk

kcnara kilimlerini scrip olurmu§lar.

Once

kcndilcrini, yolcu sanan polisler bir§cy dcmcmis, lakiti buradaki ikametleri iki iic giin

ve durumlarmi ogrcmni§.

suriincc polisler ilgilenmis,

Kendilermi karakola gbturiip biivviyct lesbitinden sonra her birine

blmeyecek kadar

bir haftalik baglamisjar.

Ancak

"

gavur sadakasi

yasayamayacagmi" ifade ederek kizkardesjcri Hatice Sami clmi§.

Ueyzade Fethi Sami bu

ile

kiyacagrm. Artik gavurun vcrdigi yardim

Sen

evlisin,

-

ile

ya§amaya dayanamiyomm.

kann var, ama bizim cektigimiz sikintiyi antayamazsm, bbyle gidiyor" diyordu, Karde§imi ikna

etmeye gah§hm,

Sen Miisliiman degil misin, bu du§unduklcrin Miislirmanhga uyar mi,

musliiman hie kendi canma kiyar mi?

Ama

-

diyerek ikna etmeye cali§um.

benim sOylediklerimin pek

tesiri

olmayacagi endi§esini

ta§iyordum. Korktugumuz akibetin ba§imrza gelecegi gtin yakrndi sanki...

Bir sabah karde§im Saip'ten telefon geldi. "Acele gel, Hatice ken-

dini 7. kattan atti" dedi. Polis raporunda ise karde§im du§iip 51mu§tii. Oldii

gitti

kizcagi, geride bir terligi kalrmsti.

bile yoktu.

Fethi

Sami

i§bu eserin muellifi Kadir MtsiroglU'

ile

(Londra 1985}

vak'ayi §oyle anlatiyor.

"Krz katde§im Hatice bir giin "ben kendimi pencereden atip canima

ya§amak 90k agrima

Bayzade

intihar

Ne mall ne miilkti giyecegi

Beyzade Fethi Sami, anlatmaya devam ederek diyor «Prof.Degran§in "Tarihte gecen hanedanlar" adh

ki:

bir

konferans

veriyordu. Avrupa'da yeli§enleri sayiyor ve diyor ki; "§imdi size bir

hanedandan babsedecegim

400 sene

titretmis. bir

ki

on lane dahi yeti§tirmi§, hem de Avrupa'yt

hanedandir." Dinleyenlerden cit cikmiyordu. Her-

kesin agzi acik, onu dinliyordu.

"Bu hanedan Osmanhlardir. Asya, Av-

rupa ve Afrika olmak iizere

kit'ada bir imparatorluk kurmu§lardir,

tic

I.Osman'dan Kanuni'ye kadar

Ne b'oyle bir aile,

ilk

on padisah'in hepsi birer dahidir.

ne de bbyle diMleri fikan ba§ka:bir millet var."

Mektebin Mudiirii konferansdan sonra beni tanisurip,

cagirdi. Profiisbr ile

Osmanogullarina mensup oldugumu sbyledigi vakit,

§a§kmliktan koltugunun altindaki kitaplar yere

du§tii.

Belki de bir

336

KADIR MISIROSLU

Tiirk'iin

orada oldugunu bilscydi, soylediklerinin yiizdc birini

siiylcmezdi. Fransiz gcnclcri, dojjruyu hakikali bilsin diyc soylcdi. Benin! orada

oldugumu

vcrmedi diyc diicktbre de kizdi.»

halicr

AzizokuyucuL.

Bu

facialar

yazmakla

bitmez!... Osmanli Ailcsi Mensuplan, dayamlmaz Immmasi icinde kiwanmiglante bunu yasayarak taimayan hie bir kimse hak-

yfidellerde, valan hasrclinin

Bu

Byle bir izduapnr ki;

kiylc lakdir ve lahayyiil cdcmcz! Gcrccktcn

«

Va

!

a n s e v g

i

s

i

» ni

UQUNCU BOLUM

en comcrt kan ve can fcdakarliklariyla- kiibina vanlmazbir surcllc ortaya koymus. ve bunu aildcrinin bir ncvl « a 1 a in c t fa r i -tarihlcki

i

ka

»si gibi nesilden ncsile daima tczayiid cdcr bir laizda tevarus ctmis. bulunan Osmanogullari'mn nasi) bir « a y r 1 1 1 k a c i s i » laldklarini hakkiyle his vc idrak edcbilmek icin onlardan biri olmak sartlir! Zira, bu

OSMANOGULLARI'NA KAR§I SON HACLI TAARRUZU

gayrin asla tahayyiil cdcbileccgi bir keyfiyct degildir.

Ancak yukardan

beri anlalilaniar gostermcktedir ki,

Osman-

Osmanogullan'm

O derecede ki; bunlardan bazilan IcvSrus melin imana ragmen- kendi cllcriyle aziz canlanna kiyraayr -bir

nevt kurtulus yolu olarak-

intihara

mecbur

hcmcn hem en

yazilann

istisnasi vardi.

Bir zamanlar kundaklanna kar§i gogusleri madalyali gazt miisMerin

durdugu, bu Tiirk ve Islam tarihinin en biiyiik ve en gerefli ailesilun binbir naz-u niyaz ile biiyiitiilmus evlatlanmn, kara, kapkara ve

soguk oliime

bir kurtulus. caYesi olarak

kucak acmalanm

hennemt mirabi hakkiyla

tasvir imkansizdir.

burada son veriyor ve

sizi

kojturdugu

eden ce-

Bu bakimdan, bu bahse

onlann yuzyillarca zaferden zafere

biiyiik Tiirk Milleri'nden bir ferd olarak

basbasa birakiyoruz!..

intac

bu mes'eleye bigane kalmarm§

Tiirk basiiu da

cok

bir

degerli makalc yazihp yayinlanmi§ti. §ayan-i memnuniyettir ki,

kalmisUu-dir.

bile selSraa

bunun

ve

cdildigi

gergeklegebilecegine dair kuvvetli umidler belirdigi sirada,

sefalet i?inde cirpunruslardir. cllikleri

vatan lanna kavu§turacak bir kanuni

mevzuubahs

de«i§ikligin

ogullan'nm pck cogu, bu dehscdi vatan hasretinin lzdirabi yclmiyormu? gibi, bir de tahammiil edilmcz derecede korkunc bir fakru zartirer ve

156

-

hepsi de onlarm Iehinde

idi.

156

O da Hiirriyet Gazetesi'ridc « Osmanogullari'mn

(Yeni Asya 7 Nisan 1974)

tihli niisha)

-

Rasiin Cinisli

(Ortadogu 27 Nisan 1974)

Oyun

bu

blikmiia bir tek

Bunlardan bizim gorebitdiklerimiz junlardir: Ergiin Coze -Osmanogullan

Eirafmdaki Demi rperde. (Terciiman 9 Mart 1974) Miinevv«r tnuy'or.

Bu

(BabiSlide Sabah 22

kendi vicdanmizla H2nedani'r>a Reva" GoriiJen Btit-han l-'clek

-

-

Ilgar

Muradoglu (Miincwcr Aya|h)

23 ve 27 Nisan 1974)

Au ve

Hukuk

Diji

-

-

1

1

Hachkr DurNisan

Muamclc (Ortadogu

D6nmc Hakkt (Qrtadogw

1 1

-

1

974

ta-

Osmanhya Son

Mtiammer Taylak

Osmanli Hanedam (Milliyo: 4 Mayis 1974)

manli Hanedaru'nin Yurda

Ayagh

Son Osmanlilar (Hayat Mccmuasi

Osmanogullan vc Tekliftcn ^lkanlati Sekizinci Madde

-

-

-

-

3-8

-

Osmanli

Mayis 1974)

Yilthrim Zercii

Mayis 1974)

-

E. Giingor

-

Os-

-

-

Os-

mancyullari Af mi istlyorlamiig. (Ortadogu 26 Nisan 1974) Nitiad SSnil Banairis Osraanogullan'tia Dsir

(Mcydau Mco. 14.5.1974) ve

Tarih?i» iniatsiyla ns^migiiniz baiisi

gc^-.ri ya^ilar.

nihaye:t

hizim MiSlT Gazcte'de «Bir

338

KADIR MISIROSLU

Son ysu

Oyou» sericvhasi ve Nuyan

OSMANO&UUARTNIN DRAMI

Yigit imzasiyla nesrcdilen

Ancak bu yazilar <> kadar accmice sahnelenmisHr ki; guya kalmig bir hakikat ispat ediliyormus. gibi ortaya afilan iddialann

«

Ta

r

i

h

i

339

Ara§tirma» olarak lavsif ve takdim olunmaktadir.

scrisidir.

gizli

yanli§larmi sayip

dbkmek

-adeta- imkansizdir.

Bu

scbepledir ki, biz,

okuyucularimizin sabntanni tiikctmemck ve kiymetli vakitlerini israf ct-

mcmck

ipin

bunlardan sadece chemmiyetli gorduklerimize temas

edccegiz. Kiymct hukumlerindcki hatalar bir tarafa, ilmt ve tarihi bfltimdan pekcok yanlis ilitiva edcn bu tefrikanin ortaya cikmasinaamil olan gcrcek saik ve scbeplcri de okuyucularimizin ferasctlerine havale eden ima ve isOreUerle elc alacagiz. MaJiud tefrikanin dafia kimlerin

Hanedan mensubu

sayilabilccegini bile bilmeycn ve ismiyle bir ermeni

oldugu intibami uyandiran bu acemi ara$ttricisinm bir takim diizme ajan raporianm tariho mesned olacak ciddi vssikatomug gibi gbstcrmck istemcsindcki garabet ve cehalcti tebfiruz ettirmedcn Once mes'elcyi tarih

Halbuki bugun

tarih

de

iideta bir laboratuar ilmi haline gelmistir.

Onun

kendinc mahsus bir takim

ispat

da gercekleri ortaya eikarmak

icin

usulleri vardir.

Kisaca soylemek gerekirse, ele gecen vesikalarin sihhat derecelerini aragtinnak ve bu vesikaiari icabinda ba§kalanyla mukaycse ve kontrol

etmek

gibi prensiplere riayct ctmeksizin sihhalli bir

arasbrma yapilamaz.

§uradan vcya buradan ele gecmis, herhangi bir vcsikayi katl telakki ederck isc koyulmak ve sadece bunlarla ihticac etmek arasunciyi cok defa yanlis. neticelere goturiir.

-bilhassa- kontrol

Hele bu vesikalar, habcr kaynaklari meskuk ve

imkanindan mahrum bir takim ajan raporlan olursa,

onlara sadece bir ihtimal belirtmekten bteye chemmiyet atfetmek iinkSnsizdir.

ilmi

bakimdan ve herseydcn once « u s U »

itibariyle cle

almak

isliyoruz.»

Ustelik bu raporlar, bir vcsika olarak telakki olunsalar bile, bunlar,

olunmak

istenen kimselerden sSdir olmadiklan ci-

helle ancak bir ncvi hukuktaki

«beyyine ba§Iangici» gibi ka-

mulitevalariyla ilzam

USUL

:

bul olunabilirler. tleride goriilecegi iizere acemi bir ara§tmci oldugu

Mahud tefrikanin ba§lamasindan zalanan bir yazida: «Gazetecinin

«haber» her zaman tekrar raek degildir.

Bugunim

bit giin evvcl gazetcnin adiyla im-

yazilanmn muhteva^mdaki

cesjtli

bdcvi habcr bulmaktir. Ancak

Yigit Ingiliz Entellicans'ina

mensup casuslann tanzim

asil

ettigitniz gibi gtinluk

olaylan okuyucuya

ilel-

gazeiccisi, artik olaylaii derinligine, genishgine

incclcyebilen, bilinmeyenleri ortaya cikarabilen, gcrekirse hatta" tarihi kanstiran, olaylaii, kuflenmi§, gizli belgelerden, tozlu arsjvlerden sdkebilen adamdir,

Londra tcmsilcimiz Nuyan Yigit,

i§tc

bunu

yapti.

Buyiik Atatiirk'e

kar§i hazirlanmi§, fakat

mechul kalnus, bir suikast tertibim, ars>Ieri inceleye inceleye Ogrendi ve yazdi» denilmekte ve muteakiben de bir gun sonra yayinlanacak olan tefrikanin bir hiilasasi verifmektedir. I57 ButakdimdeacikcagoriildugUiizere ne§redilecegmden bahsedilen «OsmanItlar'i n Son Oyunu.» isimli tefrika bir nevt 157

-

Bkz: 14 Nisan 1974

tarihli

Hiimyet Gazetesi'nde yer alan «HMrriyetten

Size» serlevhali ve «Hiirriyct» imzali yazi.

;

sakathklarla agikar bulunan

Nuyan

ettikleri raportar-

dan bu EnteUicans hakkinda degil de Osmanlilar hakkmda son derecede garip hukiimler Qikarmaktadir,

Bu sakim

siiretle

gercek bir arasHncimn hie bir

bir yol tutmu§tur,

zaman ba§vurmayacagi

Gercckten dercedilen vesikalar arasinda Os-

majih Hanedam'na mensup herhangi bir kimseden sMir olmu§ en

mevcut

bir vesika

degildir.

Muhakkak ki; bbyle

taya cikilinca, bu iddiayi, itham edilen §ahislann

da bu derecede katiyyet bah§eden vesikalarin

kiigiik

buyiik bir iddia ile orel

yazilanyla veyahut

delaletiyle ispat gerekirdi.

Adi gecen tefrikada boyle bir §eye rastlanifmamaktadir. Ostelik, vesika diye dercedilen ajan raporlarinda adi gecen sahislann

com da bu

HSnedan'a mensup

Gercekten

Pa§a'y a

kars.i

Nuyan

Yigit,

degildir.

yaziianmn birincisinde guya

pl§nlanmi§ bir suikast

tertibi

M. Kemal

icinde bulunan

Hanedan

KADIR MISIROSLU

340

OSMANOSULLARININ DRAMI

mensuplan olarak Damat Fcrit Paja'mn iivey torunu Bahaddin Sami ve O'nim da oglii Sami Bey'in (Herhalde, babasi dcnilecekti)

edilen suikastin gcrceklesmesinc sadece

Tariht bir arajtmna

50 gun kalmi§li!...»

adim onaya koymakladir. Bu maksatla, ingiliz Entellicansina mensup bir ajanin bagh bulundujju daireye takdim eyledigi bir raporu deiccdcn

Hanedam hakkmda

yazar, bununla

ithamda bulunan yazann satulannm. dogiu olabilmesi

gOya Hfinedan mensuplannin

M. Kcmal

Pasa'yi

Bldflrmek istediklerini ispat ctmis. bulunuyor. Vesikamn derccdilmis. kismT foiokopisinin allinda su izahat vardir:

«Bahaddin Sami oglu Sami Efendi'yi Ataturk'ii oldtirmck gerceklesjirmek iizcrc Londra'ya yollamisn. Sami Efendi

plfinini

Keith Williams adinda

lemasa gectigi sirada

bir bankerlc

ortaya cikti. Deniz istihbarau Keith Williams'! sikisurmis, cliklerini

ogrenmi§ti.»

lejcbbiisii biitiln bil-

lsB

tamamen hayal mahsulii

bir senaryo usllibuyla

Osmanli

mensup

bir casus

Ermeni oldugu iddia edilen

icin, kendisinin

olmasi gerekmcz mi?

bi». kimsenin, bir

de

Bu

tak-

ingiliz casu-

su olmak gibi menfi bir sifau haiz bulunmasi karsrcinda yazdiklanna

giivenmenin nasil mumkiin olabilecegini iakdirlerinize birakiyoruz. Eger, casus degilsc, tngiliz islihbarat Merkczi'nde bulunamiyacagina gore, yukariya alrhan saurian onun rnuhayyilesinden cikmi§, hayalt Seyler olarak kabul etmek mecburiyetinde degil miyiz? Yazann, aklen ve fiilen,

Yazar, tefrikasma

iddiasi iie ortaya cikan ve

bugun'e kadar hig bir yerde rastlanmamis boyle bir

ingiliz Entellicansina

dirde aslen

yapmak

Ml ls5

vaki olmak ihtimali bulunmayan beyanlan bundan ibaret de baska misaller de verileccklir.

degildir. ileride

bashlinaktadir:

«Haggallay»

gijzliigiinu diizeltti

rin islihbarat rapoilaii

seferki rapor her

vc kendi kendine, «Bu dcnizcile-

da daima heyecanli olur» diye minldandr.

Ama bu

zamanki raporlara benzemiyordu.

«- Uciincii suikast tesebbiisil ise

mensup

ya Kasim 1937'de, ya da Mart

1938'de yapilacak.» Eyliil

1937

yazihydi kagidin iizerinde. -

islihbarat Boliimu, Bahriye Nezareti, Gizli

«Saym Baggallay» diye basiiyordu «

-

Belki

ilgi

ekte size

rapora ekli mektup:

cekici buiur ve harekete gecersiniz diye iyi islihbarat

stmuyomm.

kimseleriti «Sultan» denilen kiz cocuklan icin kullanilan bir Gerek yukariya aldigimiz parcalar ve gerekse tefrikamn diger

gesitli beyanlar gostermdcledir ki; yazar, kimlerin bu Hanedan'a dahil-addedilebileceklerinden ve HSnedan mensuplannin ne gibi sifatlarla anildiklanndan habersizdir. Eu sebeple, bu hususta kisa

bir izahati zlruri addediyoroz:

Tutunuz.»

yapan bir sahsin Bahriye Nezaret'indc baskan yardimcisina vcrdigi gileri

tabirdir.

kisimlanndaki

Baggallay heyecanla clindeki raporun tarihine bakti 7

«

Aynca bir senaryo uslubuyla takdim edilen adr gecen vesika musveddesinde bahsedilen Bafiaddin Sarai Osmanli hanedanma mensup bir kimse degildir. «Efendi» tabiri sehzadeler ve Hinedana

bil-

Saygilar.

Bir kimsenin Osmanli Htoedam'na mensup addedilebilmesi icin onun babasinm Hanedan mensubu oiraasi sarttir. Bunlar erkekse «§ehzade» kiz ise, «Suiiaa» lakabiyia amlirlar. Erkek evlatlar hakimdaki JehzJde tabiri isimden evvel kullamlir ve sonuna «iEfesidi» kelimesi ilave olunur.

Binbaji Webb'

«Binbasnun 158

- Bfc?,:

«ilgi cekici

Bowen»

bHluma'» limidiyle gonserdigl raporda sSzii

Hiirriyct Gaz^tesi IS l'
19'H

Sehzaoe

iVIshnseii

Abid Efendi

da Mesela §ehzade Seihn Efendi veya gibi.

Kiz cocukian icin tallamlan «SuiiteB» tabiri ise isimden sonra gelir ve yine «Efendi» tabiriyle birlikte kuHamHr. Ayge Saltan, Sabiha

342

KADIR MISIRO&LU

Sultan Efcndi veya Sabiha Sultan Sultan Efcndi'Icr

lurdu.

Hanedana mensub olmayan

takdirdc dogan focuklanna bunlar erkekse

«Hammsultan»

OSMANoeuiXARI'NIN DRAMI

gibi.

Kiz evlatlara

bir erkekle cvlendikleri

«Sultanzadc» kiz

ise

«Osmanh

denilir.

P

« Sultanzadcler, babalan HSncdan'dan olmadigi cihelle his bif Irak sahibi degillerdir. Ziia, bdylc

sub babamn socugu tahta gcsmis olurdu manasina gelir.

talit

iizerinde

olmasa, baska bir ailcyc menki;

bu da hanedan

ticgi s ikligi

a©

161

62

«SuItan»

ise

denilirdi.'

Hanedam'na mensub erkeklerin biiyuklcrine ilkin a » denilmis ise de sonralan bu iinvan vezirlere tahsis ve

a §

Saltanat

sehzadelere Fatih devrine kadar «

Ce

1

e b

i

» denilerek ve dalia sonra

bundan da vazgecilerek saltanatm sonuna kadar « E

f

e n d

i

» iinvani

kabul edilmistir.

Sultan Ahmcd'e kadar sehzadeler, erkek socuk yapabilirken, bir kanunla erkek ziirriyeti yasak edilmis', Marin erkek {ocuklarma « B ey » kizlanna da « Sultan* I.

Biraz asagida izah edileccgi iizcrc Hiirriyct yazarmin Hcnadana mensub lelakki eyledig) kimsclcr, bir Sullanzade'nin oglu (Hahaddin Sami) ile liayali bir lorunu (Sami) dur. Bunlar, yazann bcyan ettigi gibi «Efendi» labiriyle yad olunamazlar. Efendi, arzelmis

oldugumuz

schzadclcrc raahsns bir Ifikabhr. Bunlardan sadoce

ilzerc

«Bey» diye

^

O'nun zamamnda s'karilan

de-'

nilmistir.

Sonradan vezirlcrle evlendirilen sultanlarin erkek socuklarina

« B e y » kizlanna baslanmistu.» lM

«Hanim. Sultan*

denilmeye

bahscdilir.

Sultan Iiahattin

Sami

kirn olduklarmi

ile O'nun asbnda mcvcud olmayan oglu Saminin ve Hancdanla aiaka derccelerini belirtmeden once kimle-

Hanedan mensubu addedilebileceklcrine dair scrdeddigimiz

rin

tarihi

malQmati tevsik eden bir kac ciddi kaynagi dikkatlerinize arzetmek

is-

tiyoru/.:

Ǥehz8de,

Osmanh Huklimdar

stilalesinin

kullaiuhr bir tabirdir. Asl. Sab oglu, Padisah oglu dir.

«Sehzade»

bunun

erkck evlallan hakkmda

demek olan S

a hza

de

liafifletilmis.

seklidir. Bununla beraber bazi vesikalarda « S e h z a d e » surelinde de geser. tlk devirlerde bunun yerine « Q e I c b i » denilirdi. iSbiri sonradan kullandmaya baslanmis, sonuna kadar devam eimistir.»"°

Sehzadelere son zamanlarda «

E

Osmanh Saha-

160

-

Bk 2 Mehni.d Zcki

XXI,

:

sh. 327.

1 1

a n z a d e » saltanat

hanedamna mensup kadinlarla evlenen

damatlann erkek gocuklan hakkinda kullaniur bir

tabirdir.»

,,is

Baton bu izahat kimlerin HSnedan'a mensup addedilebileceklerini ve Hanedan mensuplannm ne gibi sifatlarla yadedilebileceklerini asikga

Buna nazaran Hiirriyet yazannm Bahaddin Sami'den Hanedan mensubu kimseler olarak bahsetmesi ve bunlan bazan gostermektedir.

«Prens»

vebazanda«Efendi»sifaUanylakaydetmesimaksatli

degilse, ilmen katl bir sOrelte yanhstir. Zira prens kelimcsi bizdeki sehzadenin karsdigidir. Prenses ise sultan demek olmaktadir.

PAKAUN

.

yazik 161

fe

n d

i

» denilirdi. Elkab olarak da

«Devletlu, Necabetlu» gibi kelimeler kullamlirdi. Veliahilar'dan « Necab e Ipen ah Efendimiz» diyebahsonusikffl

1

« S u

Falcat

Schzadc nati'ran

Efendiler'Ie evlenenlerc gelininbabasi padisah degilse bile

«Damad-i Hazrct-i Sehriyari» denilirdi. "

Tarih Deytmlcn v

Terimteri So2lu»ii Fa-

ki;

-

Avrupahlar, Osmanh Devleti'nin resmi

Ismail Hakki

UZUNCARSIU

-

Ojmanl,

tefrifat

Devletinir, Saray Teskilat.

kara 1945 sh. 106

162 -ay. 163

-

Mehmed

164

-

Halid Ziya

165

-

M. Zeki

Zckl

PAKAUN

U§AKLIGlL

PAKAUN

-

-

ag.c. Fasikiil

Saray ve Otcsi

a.g.e. sh.

277.

XX,

C

sh. 275.

II.

sh.

93

ne

elkabim An-

*H

KADIR MISIROGLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

hafckryla bilmediklcri icin

olmayan

sullan

bazan Hfmcdan'a mcnsup yani §ehzadq veya kimsderi de prens ve prcnses lftkaplanyla

yfidedegclmisjerdir.

Bunun en

(i|)ik

Prens Sabahaddin'dir. Bu da bir sehzade Yani sadece anncsi Hfaedtm'a mcnsuplur. Ba-

misali

basinin Hancdanla hie bir alakasi yoklur. Sihri akrabal.k (ah! iizerindo

hak iddiasma imkfm vcmiiycccgi

tabetic,

bunlann padijahligi asla

mevzutahis olmadigi

halde, Hurriyet yazan Bahaddin Sami Hey'i padi|ah blmak gayreti pejinde gostcrmektedir ki, bunun garabcti biraz asagida beliriileccktir.

EcncbUer bu gibi yanlis lavsiilcri bazan kendi siyasetlerine kimsderi buyiilmck ve onlara ilibar kazandirmak icin balisi

gecen Prens Sabahaddin

Cunkii

m

devlctimizin biranevvel

- i

mcrkeziyct»

ve su kaliksiz bir

icin

Mescla

boyle harckct edildigi

ingiliz

casusu

parcalanmasina miincer olacak

gibi yanlis bir goriisiin ba§

murevvici

Hanedan mensubu zannctmek gafletinden kurtulamamislard.r. Nilekim, Sultanzadc Sabahaddin

Bey'in Tiirkiye'deki §ohreti de bu gibi

isaa etmesi yiizijiiden

ycrlesmistir.- ihtimal ki;

«Prens Sabahaddin» olarak Hurriyet yazan da aytu hataya diiserek

Ingilizlcrin prens sifatiyla

Hanedandan

Bu

lakdim

ettikleri

Bahaddin Sami

Bey'i

zannetmi$tir.

izahattan sonra

Bahaddin Sami Bey'in

kimligi hakkinda da

birkac cumlelik kisa bir izahal verelim.

Sullan ikinci Abdiilhamid Han'in

Mediha Sullan adinda

bir

hemsiresi vardi. Bu, Haradullah Suphi Tannover'in amcasi Necip I'asa ile evli idi.

uran cocuklan vardir. Igte Hurriyet muharririnin

&S

lialen

talit

Londra'da

ol-

uzcrindc iddia sa-

Necip Pasa'dan Mediha Sultan'm SSmi Bey Sami Bey'in Riikneddin Sami, Bahaddin

adinda bir oglu vardi.

Bahaddin SSmi bu Mediha Sultanzade Sami Bey'in ogludur. Bunun taht uzerinde bir hak iddia edebilmesi, asla mevzubahis olamaz! Bilfarz,

Hamdullah Suphi

Taniiover Osmanh

tiihli Uzerinde ne dcrecedc bir hak iddia edcbilirsc, bunlar da o kadar iddia edebilirler. fiinkii, Hamdullah Suphi

Tannover

ile amca cocuklaridirlar. Arada sadece biiyiik nineleiinin Hancdan'a mensup olmasi gibi kiifiicuk bir fark mevcuttur. Hal boyle ilcea,

Hurriyet yazari, 16 Nisan 1974 tarihli Hurriyet Gazetcsi'ne der-

«Prens Sfimi babasinm

tarn

ve kesin

yetkilerini haizdir.

Oc

sene

once Mussolini kendisine yaklasmis ve

muazzam paralar ile birlikte Tiirkiyc Sultam olmasi icin diplomatik destek teklif etmijtir..» cumlelcriyle hanedanla alakasi olmayan kimselerin

Osmanh Tahtim

gecirmck

icin bir

lakim siyast faaliyetlere

giristiklerini iddia

ele

edebilmek

garabetoe suruklenmistir.

idi.

Bizdcki ciihela da aslinda sehzade olmadiklari halde ecnebilerin yanlis olarak « p r e n s » lakabiyla andiklan bu gibi sahislan bazan

cahillcrin

adinda ve

alct olan

kanaatindeyiz.

« a d e

Mahmud Sami

ceyledigi bir ajan raporunda ycr alan:

yaparlar.

yukanda

Fethi Sami,

hibi olarak giislcrmek isledigi

degil, sulianzadcdir.

hie bir

Sami,

tngiliz Entellicansi da -dUnyaca meshur jbhretine ragmenyamlabilecegi gibi orlaya bir takim maksatli sayialar cikararak kendi cmellerini gerceklestirmek arzusunda da bulunabilir. Bu entellicansm cfkar-i

umumiyeyc

vesika diye takdim ediimis raporlannm orlaya citas sebeplerinin, girift ve seyrani ingiliz siySsetinin hususiyetleri ile izalu

uzun

bir mcscledir.

heyecan

yiiklii

Ancak burada su kadarim

soyleyebiliriz ki;

raporlari tanzim ve takdim

yamlabilecckleri vc hatta

mensup

sadim takib edebilecekleri

gibi, cesitli sSik

bu

gibi

eden ajanlar, sahsen

olacaklari tcskilati

yamltmak mak-

ve sebeplerle de boyle hatala-

Bu hukmiimiiz bazi kimselere garip gele-bilir. ingiliz Entellicansi gibi, johreUi bir istihbarat teskilatinin maksatli birra siiriiklenmis. olabilirler.

takim raporlar ihdas edebilccegi mcs'elesinden kat'annazar nasil olup da yamlabilecegi diisuniilebilir. Halbuki bunun herkesce maruf bir misali de vardir. Biz kaydi ihtiyatla vazettigimiz yukandaki hiikiniimuzun

dogru olabilcceginc kat'iyye yafan

bir ihtimaliyet

kazandirmak

icin sa-

KADIR MISIROGLU

346

dece bu

bir lek misali zikrelmekle iktifa edecegiz.

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI Hatulanacagi (izere

347

II,

dirki:

Kim

Cihan Harbi icinde bu entellicansin bajmda bulunan daha sonra

el

Philby'nin

altmdan Ruslar'a casusluk yapmakla bulundugu

ck!

bulunmaktadir, Bir zamanlar Ingiliz Entcllicansimn Ortadogu'daki bir

numarah crcriniii

ruknii olup, Beylcrbeyi'ndc bir yalida ikamet cderek haib sen-

en

girili istihbaraltna istikiimct vermis, bir

« 3 Mart 1924'dc Hilafet kaldrnlinca,

sczilmis,

ve kendisi yakalanacagmi anlayinca Rusya'ya kacmigti.? Halen de bra-

kim.se oldugu halde,

disma

iiyelcri, yurt

crkarildilar. Halife II.

Hanedamn erkek ve kadm Abdulmecid (Abdulmecid

Efendi) ve Silesi, yirmi dort saat icinde Turkiye'yi mahfuzen tcrk etli. SehzSdelcre ve sullanlara ise iilkcden cikmak icin yedi gun, Tijrkiye'dcki biitiin gayrimenkullerini tasfiye icin

aslmda ve gizliden giziiye Rusya hcsabina cah§makta olmasinin sasrrhci

Aslmda

de

bir

bu, siySsi bir tedbirdi tabii. Ciinku

yd sure tanindi.

Hanedan

iiyeleri

gcrcegi oniinde bir nebze durup dii§ikirack lazimdir. Bir cntcllicansin

arasinda, Milli MucSdeleye, yeni rejime ve Cumhuriyete kar§i koyan

boylesine ehemmiyefli bir elemani, hasim laraf hcsabina yillarca cali§tr

olamisn.

da o

hideddin.

teskilat

bunu farketmcz.se Hurriyct mubabirinin vbsika diye takdim

cyledigi ajan raporlarirta tarihi birer vasika goziiylc

Kim

bakilabilir?

nas'il

Pbliby, Rusya'ya kactiktan sonra bir haltral yaymlami§ ve bu

hanrat 18 Mart 1968 tarihinden itibaren Milliyet Gazctesi'nde tefrika edilmi$tir. Bir enttelicansm

blciide yamlabilecegini

-

o

cnlellicans Ingiliz entellicanst

kavramak

istcyenlere

bu

tefrikayi

da olsa

-

ne

meskuk

istihbaraum aksettiren raporlarmi tarihi bir vesika olarak takdim etmenin -her nasilsa- ciddi oldugu kanaatini uyandirmi§ bir gazete icin ne dereyiiz agarlici

oldugunu takdir etmeyi okuyucularimiza brrakiyoruz.

Kanaatimizce Efkar-i

UmOmiye bu

tefrikanrn ne maksatla ortaya ko-

nuldugunu kavramakta asla giicluk cekmemi^tir. Gercekten o sirada crkanlmak uzere bulunan af kanunu layihasina Osmanh Hanedammn er-

kek azalannin da dahil edilmi§ bulundugu malumdu. Bu vesilcyle Turk Matbuatinda bu hanedana muteallik

memnuniyet olan husus §udur ki; ses,

cesttli yazilar

biitiln

yaymlanmtgu.

§*lyan-i

bu yayinlar arasinda tek catlak

bteden bcri bir takim gizli kuvvetlerin emrinde bulundugu sSyi

olmus, bulunan Hiirriyet Gazetesi'nden cikmishr. Gercekten, memleketi-

mizde hala hak ve insaf degildir.

Bunlardan

sirf bir

Hayat Mecmuast'nda yaymlanan objektif ogullan hakkinda

olcUIerini terketmiyen

kalem erbabi da

misai olmak iizere 11 Nisan 1974

«Son OsmanliIar»

bir

makaleyi misiU

gbsterebiliriz.

km ve fakat dogru bir bilgi

O

bir kiji olmugtu: VI.

Mehmed

Va-

da coktan, Turkiye'yi terk etmi§ti.»

Gercekten insaf

olcilleri icinde kalcme ahnan bu salirlarin da sedece Bunlar da Sultan Vahideddin'in Milli Miicadelc'ye karji gostcrilmig olmasi ve sehzadelere taninan muhlelin yedi degil iki iki yanlisi vardir.

gun olmasidir.

okumalarim

tavsiye ederiz. Netice olarak, bir ajamn kaynaklari tamamiyle

cede

Daha dagrusu olmujtu,

Hiirriyet

muhabiri gurbette ancak

Sultan Vahideddin'c de

serlevhasiyla

verilerek denilmektc

sene kadar yajiyabilmij olan

hiicum

etmistir.

madigi anlajilan sayin yazari, HSnedan'i Tiirkiye ve onun Reisicumhuru aleyhine bir tertip icinde goslerirken, iddiasina mesned olarak derceyledigi ajan raporlannda gecen isimlerden biri de son Halife

Efendi'dir. Gcrci

hangi bir « d e ingiliz

I i 1

Abdulmecid

O'nu itham ederken de kendinden sadir olmus, her » olmak vasfmi h&z vesikaya istinad edilmemektedir.

ajanlannm her nasilsa elde ettikleri giiya

settiren raporlar, Tiirk

umumi

fiili

hususlar yer aldigi gibi

bir takim gercekleri ak-

efkarina dogruluk dcreceleri miinakasa

edilmcden takdim edilmi? bulunmaktadurlar. lann mulitevalarmda

Burada Osman-

iki

Hiirriyct Gazetcsi'nin tarihi arashimalar icin hie bir temel hazirligi ol-

az

tarihli

alabildigftie

Bu

sebepledir ki, bu rapor-

vakialar finiinde gayri kabili miidafaa

cok cesjfli

pek cok

tezadlar da derhal goze carpmakladir.

Gercekten Hiirriyet yazanmn, son Halife Abdulmecid Efendi'nin

admi

ilk

defa antji,

malmd

tefrikanrn ikincisinde

ve aynen

§oyledir:

OSMANOGULIARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

3H8

Kemal

«...

Abdiilbamid

Atatiirk

24

disiylc birlikte

SIFii smirdisi ettigi

de Turkiyc'yi alclacclc tcrk

aile reisi

zamanken-

arasmda Prens Sami

ile

ya§amakladirlar vc Ingiliz

makamlarmm kendilcrine verdikleri

ile seyahat.

Bunlann

ctmi§tir.

babasi da vardii Halen Montone'de

degil

miyiz? Ostelik

vesikalar

ctmcktcdirlcr. Ellcrinde diplomatik pasaport yoktur.

2

katlctmek itin

tertip yapmislardir.

life'yle

yeni bir anlasmaya varmistardir.

Alman

Disijfleri

oturtulacaktir.

Bakanlagi'nm

Kemal

bir

Sfimi'ye yaklasmijlar vc

yapdmasma i?.in

Kemal

ailenin her leitibi,

Prens

temsilcileri,

babasimn Osmanli

basanya ulasacagi anda ordu

bir

tahtina

oldugu

siiylenen HUrriyet Gazetcsi yazari, bunlari kesfcdip aleine ilan etsin!...

iizere

Hem

tahlil

ve

sadece son Halife

Abdiilmecid Efendi vesilesiyle yukariya almmrs bulunan parcayi

tahlil

edecek ve burada yer alan yanh§lik ve mantiksizhklan dikkaderinize

Osmanogullan'mn gurbetzede mensuplarinm anavatankavusmalarimn mevzubahis oldugu bir giinde, bu her biri binbir mantiksizhk ihtiva eden ajan raporlan buyiik bir alayisle husus! bir maksad takip edilmeden nesredilmis b»lunsunl... Biitiin bu suallerin cevablarim, feraseflerinden emin buluhdugumuz saym okuyucularimizm taklarina

3 - Hanedan mensuplarinm ve bilhassa bunlardan Son Halife Abdiilmecid Efendi'nin yurt dismda hayaUanm «AIman yardim r a i I a 1 » surdurdiikleri iddiasi da kulliyen yalandir. Hakikaten y bu husus yukanya alman satirlarda sadece bir ajan iddiasi olarak yer

almis bulunmaktadir. Halbuki hakikatte son Halife Abdiilmecid Efendi'ye yardim eden Almanlar degil, bu raporu bizzat tanzim eden entellijansin s

Osmanli Hanedam mensuplan arasinda «AbduThamid I3I» unvamyla yad olunan bir kimse mevcut degildir. Malum oldugu iizere -

sayi sifatlan II.

tarn

devleti, yani tngiltere olmustur.Gercekten Ingilizlerin «

arzedecegiz: §6yle ki: 1

de

dirlerine birakiyoruz.

hacmine sigmiyacagi cihetle okuyucu-

mukayese imkani vermek

da bundan simdiye kadar bundan bahsedilmesin!

yetkilileri tertibi

HUrriyet yazannin derceltigi ajan raporlannin leker teker tcnkidi boyle bir cevabt yazirun

bunun her Aklen ve mantiken mumkiin

miidiir ki, boyle bir soy 19 kere tekrarlansm

altinda tahta Halife

aciga vurmuslar ve engel olmu§Iardir.» ,fi6

lanmiza

19 defa sfiikast ter-

yilda 19 suikast,

oldtiruldukten sonra

oturup Sultan olmak isteyip istemedigini bgrenmck islcmisterdir.

Bu

On

vasati iki defa tekrarlanmasi demektir.

hie kimsenin haberi olmasin!... Hicbir kaynakta

Aialiirk'un hayatma ba$anh bir

verdikleri (akrdirdc,

1937 arasinda) hanedan mensup-

-

Briylesine ehemmiyetli ve bu kadar tckerriir eden bir terdb sadece ajan raporlannda sakh kalsml... Guniin birinde Ermeni asilli

sorumlu mevkileri i§gal etmektedir. Fakat, askerler, Alman

sfiikast

de yoktu.

M. Kemal Pasa'ya

tiplcnmis bulundugu iddia edilmeklcdir.

yd

cok ajam, Turk Ordusu icinde

hukumranligmi istcmemckledirler. Ordunun

Son on yd icinde (yani 1927

bir sclizade

Simdi Almanlar Ha-

ileri siirecegi §artlar

Alman Hukumeli'nin

-

Abdulhamid admda

larinm calismalan ncticesinde

Abdulmedd de vardi ve bugiin Tiirkiye'de Sultan O olacaktir, Halife, Alman taraftaridir. Ailenin cogunlugu da Alraan taraftandirlar ve Alman Hukumeli'nin yardimlanyla yasamaktadirlar. Bu jahislar son on yd icinde 19 defa KeAilenin digcrefradi arasinda Halife

roal Alaliirk'ii

3«

veya sehzadelerin bu tarzda yad edilmediklerini bilemiyecek kadar mes'cleden habersiz bir kimse veya raakamin tanztm cttigi sacma bir rapor karsismda bulundugumuzu kabul ctmek mecburiyetindo

bu hanedamn sadece

Abdiilhsmid Han'dan sonra

tahta gccenleri icin kullanihr. Sultan

bir

baska Abduihamid'in gelmedigi

i

y a s e

t i

» yiiziinden «

H

i I

afe

t

M

e

s s

e

s

H i

»

i

nd ile

i

s

t

an

yakinen

alakadar olduklan ye bu rauesseseyi kendi taJiakkiimlerine mSni tel&lki eyleyerek yikmaya calistildan cumlenin malumudur. Bu sebeple Ingiliz himayesrndeki « l n »sihrt yakmligmdan istifade eyleyerek son Halife Abdiilmecid Efendi'ye

HaydarSbad Nizam

m

yardimda bulunmuslardir. Esaser, Halifenin kai Diirriiehvar Sulta» 166

-

Hiimyet Gazetesi

a.g.t.

16 Nisan 1974

£0

OSMANOGULLARININ DRAMI

KADIR MISIROGLU

Haydariibad Nizarm

ile cvli

bulunuyordu. Nizam bir kenarda oturup,

bir giice sahip

belli

bir

maas ddiiyordu. Bunu, metbuu

bu pararun

tngiliz Entellijans'i

hcsabina malisup cdilmcdigini

ki,

ve

kansarak

sahibi bir kim.se

l'ikriyat

lierluingi bir

de

oklugu

gibi, san'alkftr ruhlu bir

adami

Bunun en

dcgildi.

Resim

.san'ati

muvaflakiyct saghyabilecek

degildi. Ilakikalcn evvelce antalilmrs

kimscydi. Harb, darb ve kavga, cidal

tipik misali Sail Tevf'ik Fikret'in butiin

manll tarihinc kufreden meshur « S lunmasidir.

s

»

siirini

bakimindan

-

belki

i

Os-

tablo haline gelinnis bu-

son dcrcce de kiymetli

M

Agiyan ii z e s i »nde temasa edenter, Abdiilmecid Efendi'nin siyascucn nc kadar ankabul cdilebileeek olan bu cscri bugunkii «

ladigini

kolayca lakdir edcbilirler. Bir

(!)

oldugunuz kuTrelsin

ailcniii lias,

de

cakbirsey

six

.sair

cikip sizin

o kuTiimamcyi

ki;

anlamayan saf

siiriiklenmcsi

lakdir ve tahsinlc tablolashrm!...

Abdiilmecid kimse ise

bir

vesileyle

Abdiilmecid tiple,

§unuda

Efendi,

M, Kemal

ra'daki siyasilerin

O'nun

liiya

dayanan

etmek miimkundilr

aHkau

Paja'yi

ki,

oldiirmek

son Halife

gibi bir ler-

olabilecck bir kimse olarak addedile-

Pasa'nin yukarida bahsi gc?en mektubu Anka-

aksettirmekte ve binnctice laraftarligina

ifflde

M. Kemal

uzaktan ve yakindan

mez. Zira

sahsiyeti hakkindaki hissiyatini iki taraf

50k

giizel

arasindaki temelleri ttihad-i Terakki

fikrt beraberligi

koymaktadir. Bu mektup,

gayri kabil-i inkar bir surette or-

sfiyledir:

HANEDAN-I ALl OSMAN'DAN, HALlFE-l MOSLiMf ABBlJLMEClD EFENDl HAZRETLERlNEI...

Bu ola-

daha ziyade luibad tste

bu

tttihat

Efendi, her ne kadar

Terakki propagandalanna kapilmis

-

Terakki

laraflarligi yiizlindendir ki, onlarin

ile

aralannda bir

anlasmazlrk vardi. Belki de yukanya dercedilen ajan raporunun yazar ve

yamltan husus bu olmustur,

Amme-yi

le,

son Halife Abdiilmecid

Efendi'nin

dogru olup olmamasi mes'elesinden crkmi§tir.

Bu

soyliyelim

ki,

i

kabul

ammeye

fiilen tesebbiis ve bu harekatmda devarn ve israr ve binnihaye ecnebi himayesine levdi-i nets ederek bir Ingilij gemisiyle

Makarr ve Makam-i Hilafel'ten firar eden Vahideddin Efendi'nin, Turkiye Buyiik Millet Meclisi §er'iye Vekalefi'nden verilen felevaserife

mucibince

hal'ine

Meclis

heyet-i

umDmiyesinin 18

Tesrinisani 338 tarlhinde mun'akid 140'inci Ictimanin 8'incl celsesinde mtittefikan karar verilmislir.

mes'eleye

evvelce Hariedan'in yurd disuia crkanhsi vesilesiyle temas edilmisti. Bu-

kadanm

miislimin

5 in miicib-i mahv olan dugrnan tekalif-i vo miislimtnin miidafaa-i miicahedelerinde diismana muvafakatle beynel muslimiii fko-i er ve fesad ve fisk-l 3

Sedidesini

yi

Sultan Vahideddin

arasindaki anlasmazhgin bir diger sebebi de Hilafefin saltanatsiz ka-

rada da su

Bu

meusup

de, boylesinc batalara

amansiz dlismani olan Sultan Vahideddin

buliiniin

-

midir!...

olmasmdandi.

nakilini

4

amili bulundugu altibucuk asirhk sereili tarihe

Surasi muhakkaklir siyasetten

sonra M. Kemal Pasa'nin kendisini Turkiye Biiyiik Millet Meclisi adina Makam-i Hilafete nasbeden mektubunu hu'snii telakki etmig, ve sadece « a 1 i f e » sifaliyla bu makama gecmigii.

son Halite Abdiilmecid Efendi siyilselten anliyan, bu

gibi girift me.s'clelcrc ruli

351.

«Saltanatsiz

H

kirn lemin cdcbilir?

Kaldi

ve bu sebeple

i 1 a f e t » olamiyacagim iddia ediyordu. Bu goriise kalilmayan Abdiilmecid Efendi, Sultan Vahideddin'in vatandan ayrilismdan

ingiliz Devleti'nin

maiiimah tiaricindc yaptnasma imkaii var miydl? Haifa, Halife'ye oticTicn

sart goriiyor

H

Hilafet Miicssesesini ihya gaycsi pcsinde kosniamasi sartryla kcndisine

ayda

olmasmt

Sultan Vahideddin, Halifenin

«tehdidini ikaa kaadir» yard emrettigi seyi fiilen yerine getirebilecek

Turkiye Devleti'nin hakimiyetini bilalwydu sart, milletin uhd>sinde mahfu! tutan Teskilat-i EsSsiye Kanunu'na tevfikan, icra kudrcti

ve

tefrt selahiyeti

kendisinde miiteeeili ve miitemerkiz bulu-

milletin,

yegane ve hakikt miimossillerinden miirekkep

Bijyuk Millet Meclisi'nin bul

Hilafet'e

Tiirkiye

Tesririisani 338 tarihinde miittelikan ka-

1

mOcibe ve esasat dahilinde Meclis-i alice 18 338 tarihinde miin'akid celsede Makam-l Mualla-yi

esbab-l

ettigi

Tesrinisani

reti

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

352

nan

intihab buyurulduklarim hiirmet-i

Kilatotpenabilerine arzederim.

mahsusa

Keyfiyet, Tiirkiye

ile

Millet

Meclisi'nco Alemi islam'a vo Tiirkiye halkina iblag olunmustur. Intihab-l

olmasml

vakiin Alemi Islam icin

eltat-l

ziddiyclin tesbiti gcrcck ise de,

1926 tarihinde

miitcyemmcn ve fiiyuzatbahs

Gazi Mustala Kemal

eden

vcsika gostcrmcklcdir

Pasa'mn

kciulisinc

« h

ii

r

m

ki;

e

t i

Abdiiltnecid Elendi,

mahsusa*

arz.

llirlil

bir niiinafcretlcn

nc lain ve ne de

soz

ve mantrki

frill

izfthtan varcslcdir.

O'nun yakinlanyle devam

bunun da

biraz asagida izah edilecegi

cdilir ise

M. Kemal

Pasa'yi bldiirtmek mes'elcsiylc alakasi

«Musul Petrollerix

Uzerindeki hanedan iiakkmdan dogmustur. Esascii kanaatimizce

HUniycl yazannm

lngiliz Enlellicansina alfen orlaya

koydugu

biitiin id-

dialarm bu mes'clclcidcn galat oldugundan sijphe edilmemclidir. Nite-

kim bu gercek,

Bu

yanlistir.

kadar yasayarak,

irlihal cylcmistir.

yoktur, Bu, dogrudan dogruya ve sirf

19 Tesrinisani 338

iki yil

deddin'lc sallanat icin rekabeti devara eltirraenin

iizcic

Tiirkiye Biiyiik Millet Nleclisi Reisi

ancak

Arlik siyascl salincsindcn cekilmis olan adamla, yani Sultan Vahi-

imkansi/.Iigi ise her

ilahiyeden tazarru ve niyaz ederim.

bunun lafsilatma miiledatr izaht

Ciinkii Sultan Valiidcddin, gurbctic

Haz-

Zat-l

Biiyiik

goslcrmcsinde mantik da yoktur, Sultan Vahideddin'lc aralanndaki

M. Kemal

edcbilccegi bir

ladir.

Ajan rapom bu

kimsedir. Sultan Vahideddin'c karsi olmakta Son Halife, Anka-

5

islinad cdilen ajan raporlarindan

Hakikaten, 17Nisan 1974

-

larihli Hiirriyet

goriisiimuzii teyid

da acikca

belli

olmak-

Gazclesi'ne dcrcedilen

eden bir muhteva tagimaktadir,

Son Halife Abdtilmecid

Efendi'nin

M. Kemal Pasa'ya

ettikten ra'daki siyasilcri do gecmisrtr. Gercektcn Halife stfattm iktisap

karsi vatandan clkanlisindan miinfail olarak, bilahare muhalif bir lavir

doit giin sonra gazctecilcre verdigi bir bcyanatta:

lakmmis olabilcccgi ve binnelice Hiirriyet Gazetesi yazarinin,

«0, hain yalmz vatammiza ihanet ctmedi. Hfinedaiumizin screfiyle de oynamisur. Artik vatandan da, hanedamraiz sicilindcn de kovtilan bu adamdan bahseuneyelim. Yazik ki, benim babam da bu adamm am-

lellicansi

casiydi.

«

Bunu

bile

diismimediy

6'

dcraek surctiyle o gun

Sultan Vahideddin'i T

e 1'

i

moda

olan

n » yansmda hcrkesi

gecmisti. Gcrci bu hususta Ankara'dan verilen emir karsismda once

Vanidedtaut dilemisti. Fakat, sonradan adeta gbnullii olarak Sultan din'i kotiiledigi goriilmustiir. Hal boyle olunca son Halife

Abdtilmecid Efendi'nin Sultan Vabideddin'den ziylde M. Rene olantal Pasa'ya yakm bir kimse telakki edilmesindcn daha tabii billr. iste

bu yiizdendir

ki, Hiirriyet

Gazetesi

Abdtilmecid Efendi'yi, M. Kemal Pasa'ya

yazannm son

Halife

karsi bir tertip icinde

bilccegi

Ingiliz

En-

raporlarma atfen ortaya koydugu iddialarla alakalt buluna-

ileri sijriilcbilir.

Ancak, O'nun gnrbetle geccn hayatim yakinen

bilcnlerce boyle bir ihtimalin de asla varid olamiyacagt bir gercektir. Biz

bu

goriisii

dogrulayan ve Hiirriyet Gazetesi yazarinin iddialariran haki-

katle alakasi olabilme ihtimalini kulliyen bertantf eden

mevsuk

bir tek

vak'ayt zikrctmekle iktifa cdecegiz.

Bazi Hanedan mensuplan ailcnin biitun

ve Musul kurmalc

fertlerini bir

petrolleri uzerindeki ailcvi haklari eldc

igin

harekete gecmijlcrdi.

Bu

araya toplamak

ederek bir aile

§irketi.

harckcl, yurd disjna suriildukten

sonra fogu sefalete dii§en Hanedan raensuplarini iktisaden rahatlatmak

ve bilhassa genclerin siyasi

iyi yeti§melerini saglamak gibi taraamen gayri ve temiz bir raaksada baghydi. Fakat Abdtilmecid Efendi

boyle bir faaliyete bir taktm zan ve yakisunnalarla siyasi bir maicsat izafc 167

-

Bkz: Vakil Gazetesi, 26 Kasmi

1

926

3M

edilmcsindcn endive duymustur.

manlanndan

biri olan

O

bulundugundan dolayi «

Mahmut

A

dekiOsmanli H a n c d a n 1

g

i

n

i

derecedc

ki;

bu

lesebbiisiin faal cle-

ve bit yd once Fransa'da «valan!... va(an!...»

diye diye vcfat eden Sehzade etlcrde

d

OSMANOGULLARININ DRAMI

KADIR MISIROGW

i

aza

1

Sevket Efendi'yc bu

1

1

g

tckrar iklidar elde elmclcri igin faaliyet

s

i

Bu tuium, O'nun

» leblig ettirmi|tir,

faaliy-

rcisi sifatiylauzcrin

e

I

I

fa

t (

n

l

kaldir

olamiyacak

den

lanmizm 6

(aya

koydugu iddiakm mullak

suicilo

tngiliz Entcllicansina atfen or-

etvar

ve

harekatimz,

muvafik

nesayih-i

miiessire ve ihiaraH

lesjri

olmayip,

hatta

tasimakta

olmamasi

kat'iyyen

elde

edilen

anla^ildlgl iizere ef'al ve harekatimzi zerre

ba§ka haysiyet-j zaliye ve ahlakiyBnize melalta bulundugunuzdan ve ?u hal

Hilatetpenahi haiz oldugu

Osman'm

seref ve

miikerreren

lazime icra kihndigi halde, hisbir

ahiren

silkinde ibkaniz gayri caiz

oldugunuz namin

hasebiyle

ile

oldugundan bukuk-i

delail-i

kadar

tadil

kiilliyen

kafiyeden etmedikten

mugayir mua-

Hanedan-i Osmanf azasi

Zal-i

riyaset-r

teblig

15

Hiikumeti'niii bir cok

ajam Tiirk Ordusu icinde sorumlu

sercfli

mcnsuplarma kar$i ortaya

alilan

bu cirkin

gun icin ve nc de her hangi bir zaman icin varid olamiyacagi meydandadir. Alman Hiikiimeii'nc ajanlik yapabilecek kaiftiramn ne o

dar alcalabilen kimselerin Turk Ordusu'nda mcs'ul mevkileri isgal edcbilcceklcri gibi ham bir hayale yer vermis; olmasi bile bu raporlarin saliteligini lek

7

-

basma

Guya

«...

izali

ve

ispata kafidir.

Alman Ordusu'nun

lemsilcileri,

Prens Sami'ye yak-

lajmislar ve K. Atatiirk'un hayalina

ba§anh bir suikast yapilmasma vermcdiklcri lakdirde babasimn Osmanli tahtma otu-rup sultan olmak islcyip islemedigini 8grenmck» islemisterdir. Halbuki ne Sanii, iz.in

Bey(Prei)S Sami degil) ve ne de O'nun babasimn -IiSnedandanol-

Al-i

ciheile- lahta gccimeyecckleri evvclce izah edilmisli. (Muharrir

Bahaddin Sami Bey'e S3mi adinda bir evlat uydurmustur. Halbuki Sami O'nun babasidir. Fakat biz mecburen nakle ve iddiaya gbre cevap veriyoruz.) Buna, salianat liukuku ile Orf ve taammiillerin asla

Hilafetpenahf Hiiseyin Nakip

Kanunu

ittihaz eylcdigi

inevkileri isgal elmckle...» dcnilmektcdir.

olmadigmi bilemiyecek

-

yazarimn iddialanna mesned

madiklan

istinaden

ederim.

Katibi-i Hazret-i

hususu, okuyucu-

aileye

azasi hakklni nez'eylemis olduklanni telakki eyledigim irade-yi se-

mebni

Bu

§evkel3imat-i Hazret-i

namusunu vikayeten sizden Hanedan-i Osmant

niyye-i htimayunlarina

Tiirkiye'yc karsi biiylcsine

etmekle oldugumuz paragrafinda:

Turk Ordusu'nun

soyledir:

«Misir*da

Alman

«...

lahlil

Osmanf bir tasarrufa

buakinz.

Hiirriyet Gazeicsi

ajan raporunun

muhal kilmaktadir.

Abdiilmecid Efcndi'nin bu gcrcegi oriaya koyan mcklubu aynen

serefine

-

lakdirieriric

3S6

«silki asm

a k » sifatim orladan kaldirmak seklinde

olciisuz tesebbiisler icinde bulunabilecck...

anlagilabilccck bir gayrt siyasT faaliyctlen dabi cekindigini gijstcrmekte

ve binncticc Hurriyet Gazetcsi yazantun

m

1

kiyam eden bu Abdiilmccid Efendi mi

Osroanogullari ailcsinin

gOslcrmek soyle dursun, boyle

o

bir sekildc ilalii iradenin tayin ettigi

evvel 1928

-

nabilir

8

miyen, ihtarlanna aldinj edilmeyince de selahiyeti raevzuubahis

Alman vcya

mi? Olunabilirse boyle

mUsaid

ingiliz Entellicansi tasavvur olu-

bir entellicansm lanzim eltigi rapora en

kucuk bir ehemmiyet atfedilebilir mi? -

biiliin

Hanedan mensuplannin gccimleriyle alfflcali olup Turkiye siyasetine hicbir surette taalluku bulunmayan boyle mes'elelere bile miisaade et-

bir

Sami Bey, bu

babasi (ashnda oglu)

tcrtib ifinde

mektedir.

Madem

Bahaddin SSmi Bey ve

bulunanlann o anda Ingiltere'de ikamet etmekte

bulunduklari ve ellerinde de bir pasaport

mevcud olmadigi beyan

edil-

dercedilen bu rapor onlarm ingiliz siyasetine karsi ol-

arak Almanlarla bir lakim tertiplere girijtiklerini kabul ediyor, o halde

KADIR MISIROGLU

356

neden

OSMANOSULlARI'NiN DRAMI imkan VST midir? Bulundugu mcmlckelin

izalia

mcmlekcl

igin

-

siyftseti

daha sonraki rapoilarda izah cdildigi

aleyhine vc o

iizerc

-

vahim

ih-

sebcp olabilccck bir (akim laaliycllere girigen birkac pasaport-

tilatlara

suz, tabiiyctsiz vc binnetiee himaycsb, kimscyi

hudud

liarici

ctmck

giic

raUydil? Halbuki adi gcccn §ahislar haia Londra'da ikamct ctmektcdirfer.

Demek

ki;

bu raporlarm muhtcvasnia onlann takdim cdildigi resmT ma-

kamlar da hcrliangi bir ehemmiycl dogrulugunu

onun cok mi§tir.

(!) - lier

bcccrikli

Bu

halin.

nasdsa

(!..)

-

at('eimeini$Icrdir.

Bunlann

bu gttnc kadar $u Hurriycl Ga/.clesi'yle

sayin yazanndan ba§ka hie kim.se lark edeme-

Con Abmed'in «dc vr-i

da m i

357

bulundugunu

tngilicrc'dc ikfimet etmelerine miisaade edilmcklc

»

inakinasmi

Osmanh

aiicsi

mensuplarinin faydasiz ve hatta cogu kere de zararh

unsurlar olarak gdsterilmi§ olmalan gibi bir iddiaya kar§i soylenecek

pekcok §ey

vardir.

Ancak

mevzuda Osmanh Ordu Kuman-

biz bu

dan'lanndan Vehip Pa§a'nin

kli§esi

takdim edilen bir mcktubunda yer

alan vc $ahs! mu§ahcdclere istinaden Osmanli §ebzadclerinin vatan icin

calishklanm bu bir tek vesika i!e ortaya -koymak istiyoruz. Vehip Pu§a bu mcktubunda El Ehram Gazetesi'nin 19 AgustOS 1933 tarilili niishasmda Anadol Samfm Bey tarafindan yazilan bir makeleyi okunasil

dugutm beyandan soma, bu makalcde §ehz§lerin en son tutumlanna kar§i yoneltilcn tcnkidleri cevaplandirarak diyor ki:

ke§fctmcsinden nc farki vardir, Evet Jjehzadelerin badel miitareke takip

«...

9

-

S lym Hilrnyct yazannm dogruluguna ilimad cmg'i uan raporun-

da yurt digina cikanlan Ilancdan mensuplarinin aile reisi

kal'i bir

rakam olarak 24

olduklan bildirilmcktcdir. Halbuki bu rakam dayanhijlir. Ev-

vclce izah cdilmi$ oldugu iizerc O.smanogullanni yurltan tard eden

niahud karar, damadlan da §umulune aiiyordu.

Yam

uzak vcya yakin

hanedaii mcnsuplanyle cvli olanlar da kovulmu^ardir.

Ycri gcldigindc

lanndan

izali

cdileccgi iizerc,

bir tedbir olarak isabelli

munakasasinda

artik faidc

dogup

buyiidiikleri aziz vatan-

bir kararla

^iiphe edilmez

mek

-

(ardedilisjn aci

milletle

maz.

fitrT

yekdll

Ancak

borcu

ve ezelt olan civanmerlligi bir

ve bundan da Anadol

bilir

-

Sehzade Abdtirrahim

etmi$ ktymetli

laburuna ve

tie

lisanla

kabiti lelif ota-

zikretmeyi

bir

Efendi,

topcu zabitimiz

Filistin

idi.

cephesinde de

Almanya'da

ikmal-i

tahlil

Sana raporun digcr

kisimlariyle emsallerinin sihhat ve itibar dereccterini takdir edebilmen icin arzedilmi§ tek bir misaldir.

hipleri icin giig

olmasa

gerektir.

Bundan

btesini

anlamak

akil

ve insaf sa-

2

-Sehzade

Cemateddin

Seddulbahir grupunda ve

asabmm

bu

geri hizmeite

bir

topcu alayina kumanda

ile

Efendi, altinda

eyle-

gun

alayiyl.a

raiismi?

ve fakat

birkac bilfiil

ifa

fetm mubarebeye miitehammil oimamasmi

binaere

rstihdam ediimek uzere merkeze iade kilinmia olup

Istanbul's avde'tini vazifesi

ate§>

tahsil

Gali9ya Cephesinde bir lopcu

Hilniyet Gazetesi yazanndan alinan dokuz satiruk bir paragrafta

Bu

bir

Samim Bey'e bu zemin

mislir.

tcsbit edildigini goriiyorsun.

da un-

9ati§tik!anni

etmi§ ve vazifesinj emsaline faik bir maharet ve cesaretle

sadece ehemmiyctli noktaJard temas cdilmck usuJii takip edildigi halde-

et-

umumf

Harb-j

AzizOkuyucu!

dokuz yanh§

itti-

etrafinda hitab elmeyi luzumlu gorurtim:

yer verileccktir.

-

.

ve yekviicQd olarak gaye-i mu-

Ben kendi hesabima bunu a?ik

tazilel

ve

intikat'tir.

de bunu hicranlarla tasdik ve kabul

kaddeseye dogru canlanyla ve ba^artyla nasif Tiirk'un

ettikleri yol

vueuh sayan-r

ktiili

tbrazdan hSIi kalmazlar.

esnasinda biifun

1

Iiazin gurbet hatiralarma kisaca

hareketleri

kendileri

ki,

buyOkliigiinii

lzdirabim tadanlar kirk civanndaydi. Bunlar isim isim beyan cdilecek ve

bircogumm

ve

tarz

etliklerj

ulmak

veya isabclsiz bulundugunun

buluwmyan

haz

fn'uteakip

3.

Ordu Talimgahlar Kumandanligi

Sivas'a izam ktlinmistir. Sivasta

iki

sene orduya mual-

KADIR MISIROGLU

358

lim efrad yeti?iirmek suretiyle

hidemat, $iy3ni takdir ve

eftigi

ifa

Batum'un tarafimizdan zaptim miiteakip, talimgah Ba-

tahsindir.

tum'a naklolunmu§

ve mevki-i

acizanemden

memuriyei olarak kendilerine

iiave-i

mezkOr kumandanhgi da cdnibi

Nezaket ve duriist mua-melati

idi.

lie

habbet ve hiirmetlerini kazanmi§ 3

§ehzade Osman Fuad

-

He

kez

her

idi.

pek gen? olmakla beraber mer-

Efendi,

rabitasi

tiirlii

kllmmi§

tefviz

askerin ve anal in in kalbi mu-

oian

miinkati

Trablusgrab'da

ve

miicahedenin ba$inda zamanlarca vucut curiitmu$tu. 4

$ehzade

-

Abdiilhalim

mtiddetince otomobil

mechul 5

-

Veliahdi

Zaman

Seddiilbahir ve

mekinet-ii

-

cihad-i

7

ifa-i

hfzmel

ettigi

Merhum

sekinetle

izzeddin

Anburnu cephelerini ve efrada

zabitan

Efendi'nin

butiin sio'deiiyle teftj?

ruh

devam

harbi

etligi

bir

ve gosterdikleri

ve kuwel verdikleri

inkar degildir.

kabil-i

6

umumrnin devamt

degildir.

umumide, Balkan Muharebesinin giiride,

harb-i

Eiendi,

kumandanligmda

kitaatt

-

Sinn-t

askeriye

azam demek Sirtleri

dahil

olmayan §ehz£de!er

olati tahsil-i

iltm

gecmi? ve askerlik

etmemig mutebaki sehzadelerden beklemek ve o hizmetleri tutmak insafsizlik

olur.

ifa

tne^gul

ile

sinrfiyle esasert

harb-i

kaffeten

ise,

idiler.

iilfe!

umumi'de

fiili

ve unsiyet hizmetler

etrnedikiermden dolayi onlan muatep

Muatep aranmak lazrm

gelirse,

*%

ancak on-

lan yeti§tirmeyenler oniimuze ctkar. 8

-

Harekat-i milliyet esnasindaki safahafa gelince, bunlari

oniinden gecjirirken xuruf ve zaman'i htikmii

ona gore vermek

Vesselamu

a|3

da

itibar

nazarina

goz

alarak

?iar-i miiruvvet-i tfazilettir.

menittebealhuda. GUIehmerf Vehip

Qanakkale Muharebelerinin gergek kahramanlanndan Vehip Pa§a'nin fehzadelerimizin vatan yolundaki 5ali§malanm hulasa eden mektubundan bir sahife.

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

360

r

lerseniz, -

bu mes'eleyi

daha da bariz

layiki vechiyle tafsil

bir sQrette - ortaya cikar.

361

ve izah etmenin imkansizligi

Bu bakimdan

biz,

bu husustaki

cevaplanmizi telegrafik ciimlelerle bir takirn kiymel hukLimlcrine

mShut

baglayip, nihayete crdirmek ve cevap verdigimiz

tefrikada yer

alan iddialarin ger^ek maksadiyla vanlacak nihat kiymct hukumlerini

«Netice» 1

-

umumi

serlevhasiyla takdim

yazarimn istmad

Hiirriyet

etmek

istiyoruz:

Ves

de «

ettigi

i

ka

» olarak lakdim

eyledigi mesnetsiz ajan raporlarimn ilmT vc tarihi bakimlardan muteber

M-

added ilmelerirte irnkan ybktur. Zira bunlar yanli§lar vc mugalatalarla malamaldir. §oyIe

Bu

a)

ki;

raporlarda adi geccn Prcns

Sami ve oglu Bahaddin

(!)

Sami'nin baba larafmdan hanedana mensup olmamalan sebebiyte, Os-

manh

Tahti uzcrindc hie bir hak iddialan

asirlarca

lalbik

cdilegelmig

gcicgincc olamazdi -

^f

-

^Vi>V -r-^—- *c*j>'«jf

yanh§a

>

da!... Hiirriyet

bir de, hayali bir $ahis

varroi§!...

Bu da

degildir.

Esasen

Gazetesi, bunlarla alakali binbir

uydurmak

Babaddiii SAmi

migtir. Giiya

mevcud

«VerasetKanunu»

olan

gibi diger bir yanh§i ekle-

«Sami» admda bir oglu M. Kemal Paga'yt bldtirmek

Bey'jta

babasiyle birlikte gerck

vc gcrcksc binneticc Osmanli TaJiti'na gecmek maksadina bagh faaliyerlcre(!)i§liraketmi§.

168

Halbuki Bahaddin Sami Bey'in hicbir evlSdi mevcud degildir.

Sadece Fethi Silmi Bey'in Leyla adinda

Vehip Pa§a'nm mektubunun diger

sahifesi

bir kizi vardir.

O da bugun

ancak onbe^-yirmi ya§larmdadir, Bahaddin Sami Bey kendisi bile

K. Kemal Pa§a'nin hayatta bulundugu devrede ancak yirmi

Bu

bir fek

madiklanmn

vesika bile §chzadelerin vatan ugrunda hizmetten gcri kal-

seiahiyetli bir agizdan

ispatma kafi gclecegi kanaatindcyiz.

mibe§ ya^Iannda

bu

gibi, siyUsi iglcrle

kek evl^di

AzizOkuyucu!...

lannda

Osmanogullarinm gurbet

liayatlan vc yurt digindaki faaliyctleri

hakkinda soylcnip yazilabilecek olanlari olsa

-

-

velev bir hulasa suretiyle de

boyle bir esere sigdirmaya imkHn olmadigrjfH {akdir buyurursunuz.

Ustelik bunu,

aJti

tefrikaya en az altmi§

yanh§ dercetmig bulunan

bir delikanh idi.

lik

olabilsin!

mukim

S

i

me§gul olabilccck

tngiliz Hiikumeu'nin, toprak-

t

a s

i

»

« Ihtiyar He geginen Bahaddin Sami Bey, yelmi§

Ne

gariptir ki,

muteaddid muracaatina ragmen

-

hanedandan olmadigi

ihtimai ki, Hiirriyet Gazc-

bir ga-

zetcnin maksatli nesjriyatim cevapfcmdirmak gibi bir mecburiyeti de ek-

168

-

Bkz

:

- yir-

O'nun, daha o zaman

her ya§h §ahsa tahsis eyledigi mutcvazt bir

g o r

- valci

ki;

«Samb adinda yeti^mig bir er-

§u anda Londra'da

kiisur ya^inda bulunmaktadir.

halde

Nerede kaldi

Hiirriyet Gazetcsi 16, 17

vc 20 Nisan 1974

larihli nushalar.

KADIR MISIROGLU

362 tcsi'nin cfkftr-i

umumiycye iakdim

ajan raporlan yiiziindcn

-

eyledigi

Tiirkiye'ye

porlara bit bir

o

chcmmiycl alt'cdilemcyccegini

Percy Loraine

sh in e»

mabud

ilo tc-

«Moon

yani hayat mulisulii oinrak tavsiicdilmektcdir."'

lunan yard]. } malumaun, Hancdan mcnsuplan icin hayat 1

M

«

u

s u

gcciicbilmck icin

sclcrini ele

les,ebbuslcrden galal oldu^u

Pc

t

r

o

giris.tiklcri

9

1 1

en

er

i

-

memat

davasi

» iizerindeki his-

labii

ve inasumane

Htunyet Gazetesi inn biiyuk

umumiycye sundugu bu

cfkar-i

1

bir abfyisle

ajan raporlanndan dalii kolayca

anlagllmaktadir. Gercekten. 17 Nisan 1974 larihli Hurriyet Gazctcsi'ndc

ycr alan bir raporun eski Ermeni vatandasimiz Giilbenkyan'a Icmas

eden de

maddesi bunu acikca otlaya koymakiadir. Uslelik bu misal iek

5.

dcgiklir.

b)

Mabud

Cakmak 171

ajan raporlan inonii

kalmis. kimselcri bile

O'na kar§i

gostermekte ve onlan

bilmeyen

yoktur.

Okyar 170 Fevzi

Bu

I'aga'ya

bagh

girisjlen suikast lcs.cbbijsu icinde

Hiliifet'in Tiirkiye'de

caltsmakla itbam eylemekledir. fikirleri

ve Fethi

boyunca M. SCemal

gibi butun hayatlan

yeniden leessusiine

sahisiann hayatlanni ve tas.idtklan

Kendilerine

bbyle

bir

isnadm

yapilabilmesinin imkansizhgi orladadir. Yalmz, cocuklann bile inana-

mayacagi bbylesine dch§etli

bir yanh§i ihliva clmis.

hud raporlarm keenlemyekiin addedilmeleri

bulunmasi

icin kafidir.

bile,

ma-

Gercekten

Hurriyet Gazetesi'nin nesreyledigi diger bir raporda, bu iddialann hayai otesi bir yanli§i aksettirdigini, tngiliz Entellicansi'nin selahiyetli 169

-

Bkz

170

-

Bkz

:a.g.t.

18 Nisan 1974.

171

-

Bkz

:

a.g.t.

20 Nisan 1974.

:

Hiirriyet Gazetesi, a.g.t.

20 Nisan 1974

2

-

172

Hiirriyet Gazetesi, cflcar-i

umumiyenin

rak muhafaza eyledigi diger bir lefrikasinda 173

Pasa'nm lehinde gostcrmisUr. Esasen, bu

heniiz taze bir hStira ola-

OsmanoguUartm M. K.

tefrikada ycr alan bu

ma-

hiyclleki bcyanlann, Hanedan"mensuplarrndan sadir olup olmadiklanni

keslirmek dc gercekten kolay degildir. Zira biraz asagida izah edilecegi

Hakikattc bu raporlara maksatli vcya maksatsiz oinrak aksefmis. bu-

cmlaklcrini kuriarmak vc

giirulmektedir.

ra-

bcyan ctmckte-

ajan raporlan btinlar tarafindan

343

kimselcriyle Ingillerc'nin Ankara biiyiikclcisinin de acikca ifade eltigi

Hiirriyet Gazetesi, iistelik

inas eden EmeMicans'in en sclfihiyclli kimsclerine alien

Hakikalcisc,

eden

durumdadtr. Halbuki bu

struda TQrkiyG'de bulunan Ingiliz Elcisi Sir

dir.

ihtiva

bugune kadar kabul olunmamisur.

aym

Kardegl Riikncclditi Siimi Siey de

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

bu binbir yanhs.

iizerc-o tcfrika da bir cok yanhjlar ihtiva etmekiedir. Ancak gercekten Osmanogullan raensuplari Hurriyet muhabirine o tarzda beyanat vermis, iselcr bile, Hurriyet'in

tumu arasmdaki

o

sozleri ballandira ballandira nakledigiylc

tezat astardir. Hatta Hurriyet Gazetesi, bahsi

bu

tu-

gecen

eski tcfrikasinda

giinlcrine

flit

Osmanli Hanedani mcnsuplannm gurbette geccn acikli beyanlarim da -her yonuyle onlann lehinde olclugu

anlajdan- Turk

rsflclt-i

umumiyesinin

da- tatmin edecck tarzda nakletmisbr.

hissiyatini tahrik

Demek ki;

ve

-bir

bakima

Huiriyet Gazetesr'nin

bir tek asli gayesi vardir: Tiraj!

Bunu saglamak ijin bugun sflyledigini etmeye amade oldugu anla§ilmaktadir. §imdi size mahud gazetenin, vaktiyle Osmanogullarmin nasil acikli bir gurbet hayati yaiin tckzib

gecirdiklcrini ve vatan hasretiyle tie Olciide kivranmakta buJunduklanm hikaye eden yazilartndan bir kac misal nakledclim de bunlart velev onlann kendi bcyanlart bulunmu? oisa bile - nasil ballandira ballandira ne§rettigini ibrctle gortiniiz!...

Hiirriyet Gazetesi 1970 ydinda, Dunya'nin dort bucagina dagilmig bulunan Osmanli Hanedani mensuplanni aratip buldurarak onlarla

roponajIaryaplirmi5ti. BuropOrtajlart

levbasiyla 18

«Son Osmanhlar»ser-

Mayis 1970 tarihinden

itibarcn yaymlanan mihud HSnedan mensuplannin agzindan naklen ve kali da muha<.Dogan Uluc»un kendi iSdesi olarak pek cokacikh tasvirler

gazelcde, kah birlcri

yer aim 15 bulunuyordu. 172 -a.y. 173

Osm

-

an

Hiirriyet Gazctesi'nde 1 1 1

a

r » isimli cefrika.

1

8

-

25 Mayjs

1

970 larilllcri anisinda nesredilm « S

II

OSMANOGULLARI'NIN DRAM! KADIR MIS1ROGLU

364

bekJenebilirmi?

Bunlan okuyunca insan

-

adcta

sanin gayri ihtiyari akhna §u sual

-

gozlerinc bile inanamaz...

Ve

in-

Bakimz ayni tcfrikanm

«Bugun Osmanogullan'mu vatankinna kavusmalanm bnlemek

§ehzadestne

Ama

aittir.

bir kayd-i ituiraz?

bu sozlcr Hurriyct muhabirine

igin

den

Osmanli

degil bir

Omer Namik

«Prcns

H

«

cirkin bir tc/.virata girigen HUrriyet Gazctesi midir bunlan yazan?..»

Bclki denilebilir ki,

Osmanli «

H

a

m

5

bunlara inanmayan bir gazcle de, bu stolen hi?

a

s,

I i

m

c

t i

I

e

habirinin §chzadclcri bile geetigi gdriilmcktedir.

Bilmcm

ki;

mu-

»

kelimesini de ilk defa isjliyoruz.

edecek degil

artik hie bir

mensup oldugu

«

H

a"

§

i

mt

H

a

§

mccal kalsiilunlarma aktaran soziim ona ciddi

madigini ilan cderek din vc milliyclimizin btaman du$manlarmin kizarsimz bilmem!... yiireklcnne soguk su serpmck icm mi yapmi§tir?i Dogrusu, bugdnkU

Bunu

ailenin

c

1

1

§u mu-

admi bilme-

» kelimesini

m

m

uydurati

-

belki de,

» olarak zaptede-

bulunan bir muhabire mi, yoksa O'nun yazdiklanni aynen

bilmis,

bu en buytik ailesinde

ya!...

bugiine kadar asla duymamis, ve bunu «

bunlan,

ailesin-

»den gelmekteymi§. Buna ragmen gene,

r

habir her halde gene §e!izade'nin digini iddia

larihiuin

yazismda ne cevher yumurtlarms/

anne tarafmdan Hz. Muhammed'in

Prcnsinin dint akidelcri yok denceek kadar az...» c

derceimeden yaymlar mi? Usiclik, Qsmanogullan'mn

gurbeiic gecen clcmli hayallanndan hazui tablolar gizmekte HUrriyet

Turk vc islam

.son

gelir:

Bu

(!...)

gibi kalem§orlere

gazeteye mi acir veya

ne olciide inanilabileccgini

kiymctli okuyuculaiiinizin takdirlerincbirakiyoniz!...

tuiumlaii insani boyle dOgtinmeye zorlamakiadir. Niiekim, bu icfrikada bile, bir

cok

hilar- 1

Buna

hakikat beyanlar mevcullur.

Osmanogullarrnm valanlarina kavusjnalarmdan endi§eye kapdan ve

bir tck misal vere-

girisjigi cirkin bir tczvirat ile

lim:

si'ne

23 Mayis 1970

tarihJi

HUrriyet Gazetesi'hde

-

evvclec uzun uzun

-

mas

ettigimiz

«

-

Mahmud

Jjevket El'endi'den baliscdilirkcn ayncn:

Mahmud

66 ya$indaki Prcns

konusjuyordu.

§evket, Tiirkccyi

mukemmel

Ama. okuyup, yaxamiyordu. Okuyup yazmada

min yardim ediyordu

kcndisinc...» dcnilmckledir. Bugiin

km Ner-

bu iddiayi

tekzib edecek pek cok canli §ahid islanbul'da aramizda yasamaktadir.

Gereekten, uzun zaman Misir'da ikamct etmis. butunan

§cvket Efendi, oradaki Tiirk suretle vatan hasretini

Mahmud

talebeleri ile stk sik goriisUr

gideriidi,

bu iddiasindan

asil

harflerle okuyup

Butilann hepsi de Efendi'nin

.

maksad

«

latin

yazmak»

asil.li

ise,

yeni

bu da yanhsbr. Zira,

biz kendilerine Efendi'nin bu harflerle yazilmis. el yazdanni takdime haziriz. Ustelik Babiali'de,

Ocak 1973)

iki,

yevmt

muhterem

bilen bir 90k soztine giivenilir §alus

gazeteden heyecan

§eiizadenin, vefabna kadar (31

Islanbul Gazetesi'ni

ticSreti

muntazaman

mevcuddur.

yapmak maksadiyla

gtizcl

bunu bnlemeyc kalki§an HUrriyet Gazete-

ccvabi yine bir Osmanli SchzSdcsi vcrmektedir.

yamUmi§ olacak

Allah

ki;

-

alarak takdim cdiyoruz. Halen Londra'da yasamakta bulunan 1941

Iskendcriyc dogumlu §ehziide «

-

Osman

Selahaddin Efendi diyor ki

Sadece garibimc giden Osmanli Hanedani'mn her§ey olup

len sonra sinir di|] edilmclcri. Bizler Padigah idaresi

bittik-

olmadan da

Turkiye'de oturabilirdik. Bunda da bir kotuliik olmazdi..V

7S

ve

§ehzade dcvam.ediyor; «

-

Pasaportum

ister Fransiz, ister ingiliz

fark etrnez! Turkiye'de dogmarni§

port vennemesine

...

ilk firsatta

Ama Hiiniyet gibi bir etmemesi

-

Bkz

175 -Bkz

:

:

ta§imi§ olsun,

Turkiye'nin bana pasa-

ragmen kendimi Turk addediyorum. Turk'iim

Cocugum veya cocuklunm da Tiirk ve MusJuman olarak!,..

174

damgasmi

olmamama,

bir

Turk olarak dogup

ecdadimm topraklanni

istanbul'u

takip ettigini

gercekleri tahrif

Bunu da

yine Hiirriyet'in adi gecen yazi serisinden

ve bu

Tiirkiye'dcki nc§riyati takip ettigini yakinen bilirler. Hurriyct Gazetesi'nin

en

le-

a.g.t.

25 Mayis 1970

Iliirriyct Gazetesr,n.g.l.

21 Mayis 1970

Hurriyet Gazeiesi,

ben!...

yeti§ecekler.

gbrmek

isterdim.

KADIR MISIROGLU

366

Bogazici'ni, Kapahcar§i'yi,

Sultanahmcd Camii'ni ve cligerlerini.

Biiliin

bunlun zaman zaman okudugum kitaplardan, mecmualardan az cok laniyor gibiyim.

Her halde pck yahancilik cckmezdim

Tiirkiyc'dc.

Hcle

tisam da bildiklcn sonra. f-Icrscydcn once §unu bclirimek islcrim ki, bc-

nim, bizlerin yani Osmanli

Hfmcdam

siirgiinierimn Tiiikiye'de lekrar

kabul edilmelcrindeti ktmscnin zaran o]mayacaklir!..,»

176

Evcl aziz sebzadem hie kimscnin zene kadar zaran ohnayacaktir.

Aina Tuik vc Islam dugmanlaniun kaiiraman mid'lerin

liissiyati incineeektir!...

Fiitih'lerm, Yavu/.'lann, Kaiuini'lerin,

magdur vc mfisum ahladmm

ilh...

hailisesiylc, kin

eiidis,eye kapdnu^lardir.

asiriardir neeip inillciimiziccndere

Bu mes'ud

Ama bu millctin enin lelkin ve

de -digcr

bit

nclice onlara

Son

cok scbcp meyaninda-

miintchap vekillerinden tc^ckklil eden

te'siri

/ail ola-

alhnda lutan «Hag!i Ruhu»nun

zaafi vc -bclki dc- maglfibiyeti olarak goziikmckledir!.. asxl saikt

DORDUNCU BOLUM

vatan-i azizlerinq avdcdcri

ve gayzlannm tatminine mcdar olau bit imkfmin

cagim diJ§unerek

ruzlanmn

Zira onlar,

Abdulha-

OSMANOGULLARIN

UZERINDEN

KABUSUN

bir

KALKI?!

cirkin laaf-

i§ie btidur.L.

TBMM bir gazet-

A iLK MERHALELER -

alluida rey vc kanaat dcgijjtirmcyccegini O'na da

but Lin aleme de g5slermi§ vc ispal elmi§lir.

Hilafct'in

ilgasi sirasinda,

liizumundan fazla hissi davranan

resml makamlar, Osmanogullan'm yurt disma cikarmakla kalmamis, onlarm teskil etciklcri gurbet kafilesine bu aileye sadece, evlilik dolayisiyle bagh bulunan « d a m a d 1 a r i» da kalmislardi. Fakat bir mijddct sonra, hie olmazsa bunlarm, memlekete donmeleri ve bundan hie bir mahzur dogmayacagi yazilip

sfiylenmeye baslamis ve mezkur 431 sayih Kanun'un

tadili

is-

tikametinde bir temayiil belirmeye basjairusu. Gercekten siyasi mahfillerde

uzun zamandanberi miinakasa edilmekte olan bu mes'ele nihayet

1949

yili

Bu hasma

Nisan'inda Meclis'e getirilmisiir.

sirada orlalikta, HSnedan'a aid mallarm bazi kimselerce

man Nuri 176

-

maktadir.

Bu miihterem §dizade velev muvakkatcn dc

olsa Tiirkiye'ye gelmi§ bulun-

§u anda Londra'da bulunan.buyuk.biriI35^iricetindc9ali;mak(adir.

getirmis. misti.

yok ba-

ele gecirildigi saiyalan dolasiyordu. Hatta Istanbul

Kbni,

calib-i dikkat bir sual takriri ile

Mebusu Osbu mevzuu Meclis'e

ve devrin Maliye Vekili Ismail Rii§tu Aksal'dan izahat

iste-

Bu takrirde, Hanedan szasma aid mallann Maliyece nasi! tasviye

KADIR MISIROGLU

368 edildigi, nclcrin,

nan vagina vc

OSMANOGULLARININ DRAMI

kimlcrc nc Hafla satildigi sotuluyor vc sayi otau? bulu-

lalfini

ima

cdiliyordtl."

o gun ccvap-

landirmadi. Cevfibini tadili kararlagtinlmis, bulunan 431 sayiti (lolayisiyla 18 Nisan'da vaki olacak kal.

miiztekata

larihli

ixi

ladilai gorjeklejmi?'

dogum

cdilcrck

llancdan'dan bin

ile

imkan

vcrilmisli.

cvlcnmis. vc

Bunu

Osmanh Hancdani'ndan

itilifuiyle

610m vcya bosanma

olan vc cocugu bulunmayan crkck vc rine

1

1

g

i

»

sifalira ikiisab

Bu

adimdi,

giinlcr,

Bumm

Ickrar «

T

r

il

Va

k

t

an

kavusmak

bcmuaf islikametindc

ilk

vc

ip-

Cumliuriycl Halk Parlisi'nin son iklidar

iki biiyiik

1950 yilmda

iklidar degismij, i§ basroa

Dcmokrat

Parti gclmijti,

Arlik halkin arzu vc hissiyalina biraz daha hiirmclkar ycni bir fikriyat

elmij bulunuyordu. Tiirkiyc'dc

lialk cfkar-i

umumiycsinin

tamamcn Osmanogullan Ichindc oldugu muhakkaktr. Bu

halk hissiyatmj ofcsayacak ve rcy tcmin edccck bir icraat mevsimi 3511115

bulunuyordu.

!§tc

bu ciimleden olmak

sayih kanunun bir kcre daha tadili

kadmlann yurda

iizcrc

ile

1952 yilmda mezkfir431

bu defa Hanedan'a mcnsup

girebilmeleri de saglanmak istenmijtir.

Meclis'e scvkcdilen tadil leklifi Adliyc

Bu

rnaksatla

Komisyenunca da bcnimsenerek

Meclis'e sevkedilmis. ve mlizakeresine basjanilmi£tir. Once, hey'et-i umumiyesi uzerindc miizakere acdmis ve soz alan haliplcr teklifin lehinde konusarak bu mevzudaki gercekleri 50k giizel bir sOretledile ge-

177

-

Ilk

soz

-

Muhterem

arkadaslar, bir-

yam sua

bir

cok hiikumdarliklarin basmi

ve tabuni kaybeden

bir

hanedanm,

Ncye mal

mcmlckctlcrinin

ihtilal

kalmamisbr. Bircok komplolara

olursa olsun, la? ve tahtlanna

kavusmak

icin

vc kan icindc yUzmesine razi olac:ik kadar beseri

iiniraslara kapilinislardir. Arkada-5lar, yalniz

buna

lenezziil

Osmanh Hanedam'dir ki, etmcmis, bu suretlc mensup olduklan Hanedan'in temiz

kanini lasidiklanm, biiyiik ruhunu tasjidiklarim ispat cden parlak bir imtilian gceirmisterdir. Arkadaslar, kadinlan ac kalmijlar, erkckleri

Bu bakimdan

TafsilSt ifin bkz.

1949tarililiCel5cZap[j.

konusmalari, zabitlan aynen iktibas edip dik-

T.E.M.M. Tutanak

Onlar

komploya girmemisjer, her

realiieyi gflrmcyi, hakikatleri

teklifi reddetmislerdir.

kabul etmcyi de hilmisterdir.

Bu

hicbir iddialan yok, hicbir lasaddi vc taaddileri ve kasitlan yoklur. lann bugiin maneviyatlarma, rulilanna hakim olan bir sey vardir;

giin

On-

iclerini

sirada Halk

karjismda (cmel bir mukabil gorujii olmayan Dcmokrat Parti ise

tirmi|lerdir.

(Antalya)

nciicesi olarak tac

cih cdilccck hie bir

Pariisi

mi efendim?

sofbrluk cimislcr, garsonluk etmisler fakat mcmleketleri aleyhinde tev-

giinlcriydi.

cccssiis

islcyen var

Diinya Haiti, Ycryiizu'ndcki dort biiyiik im-

icin girismcdikleri tesebbiis

-

cdcbilmclcri imkani saglanmtsu. Bu, 431

siiz

bescr ihiiraslanna kapihp tac ve lalitlanna, binacnaleyh menfaatlcrine

dul kahms.

Tiirkiyc'ye gircbilmcle-

millcSkip kabul olunan ayui larih vc 5371

sayih kanunun scbcp oklugu haksizhklan lidai bir

ilc

olmayip,

hakkmda

paraiorlukla bcrabcr buruann

kalilmrjlardir,

kadmlann

sayih diger bir kauunla da bu gibi kimsclcrin

d a s

takihcdcn

bulunuyordu.

Kanun, IS Nisan 1949 tardive 5370 sayih yen! bir

sayilr

Tilmij

BURHANKDDiN ONAT

Fa-

vemrslir.

Hakikalcn43l liidil

lalik ctiigi gortildii.

cclscdc soylcdikleri de mcs'elcyi

aydmlnimiyordu. Aroma arzu cdilcn

kanuiite

Kanun

-

ISurhancddin Onat'uidir.

biriili

O'nun 18 Nisan

3»

sunmayi faydali giirduk:

BALKAN

Miiliyc Vckili 8 Nisan 1949 larihinde somlan bu suali

-

kallerinize

7

Dcrgisi, C. 18 sh. 187 - 88, 8 Nisan

cayir cayir yakan daiissila acisi, daussila atesi. Bir tasan geldi, bu, Os-

manh

Hanedaiu'iia

mensup kadmlann memlekete donmeleri

miisaMcsini istiycn bir tasandir. Arkada§Iar, hicbir mahzur yoktur. Bunun vakii zaten foklan gelmis gccmistir. Hatta uzatmadan, onlann lslirabim tcmdid ctmeden bu kanunun en kisa zamanda yuksek heyetinizce maz.har-i kabul olmasini temenni cderim, saygilarimi sunanm (Alki§lar).

BALKAN Necdet Alkin NECOET ALKtN (Kutahya) -

- Muhterem arkadaglar! 431 sayih rmdudlanmiz dijina fikanbras olan Osmanh tHnedam'ndan kadm ve cocuklarin memleketimize donebilmelerini istihdaf eden ve

Karran'la

yuksek lasvibinize aizohiiian bu kanun tasansi; takdir buyuracaginiz

KADIR MISIROGLU

370

vechilc,

hak vc

adiilet

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

esaslarma lamamen uygundur. Tasarmin gc-

rekccsinde dc bclirlilmij oldugti gibi, yaglan

edcrim

ki;

ulaginis,

kar§ilastnirsak, bunlar

bu kadmlann bir coklan gunun,

sefil bir

haldc kul-i layemul yagamaktadirlar.

icin cckliklcri istirap

hakikatcn cok hazirelir. Gorduklerini vc

bunun ynrdimlariylc Gccinmck

ar/.

§dde

olan

liayli ilcrlcmis.

Hancdan'a mensup kadmlann Cumhuriycl rcjimimiz icin bit tehlike mcvzuu olabilcccklcri artik vaiid olamaz. Fransa vc tsvicre'do sahst miigahcdclcrimc istinadcn

sarsilraayacak

Ciddcn 50k pcri§an bir duruillda bulunan bu bcdbahl valandaglarimizm yajayi? tarzlan TiirklUglln liaysiycl ve jjcreiiylc Ic'lifedilcmcz. Bu zavallilnrin iirtik mcmlckctimizc donmclcrine

371

olan bir rcjimimiz var.

zamana kadar, tam manasiyle kuvvetlcnmis, kargismda, bu Hanedan rcjim ve

iki esasi

hudud dismda bulunduklan zaman ekseriyetinin

lutiugu yol, dttrust, valansever bir yoldur. Diger taraftan

kadm

Bu

zamandan bu

bir rcjimimiz vardir,

eMdi mcmeleket dismda

bunun

bulunduklan halde,

mcmleket alcyhine calismamislardir. Binaenaleyh crkek,

hepsinin affini icaliettirecek bir

durum

tagimaktadir.

tjilliklcrim, yiireklcr acisnhr.

mtisaadc cdilmcsi cok yci'indc vc insant bir barckct olur. Yiiksck clis'inizin

bu

talihsiz

vatandaslanmr/. hakkaida

uliivvii

cenap

Me-

aiifctini csir-

gemiyeceginden emin bulunmaktayim. Takdir yliksck Heyetinizindir.

SURKYYA

P.NDiK (Canakkalc)

-

Muhtcicm

gayesiyle 43 1 saydi

almasim hedef lulan rcjimimizi koruma

Osmanh Hancdani

Kanun o zaman cikanlnu§ vc bu kanun

mticibince

gianun ilitiyaclanna en

zifesini

dc yapmistir.

Bu

iyi

arkadaskir,

niiihim noktayi

bu

ijte

dis.

degil,

goz onunde tutmak icabeder. Bunlardan ettigi gibi,

hudud

biri,

bilhassa

harici edilen

raemlcketlerdeki hatli harekelleri, birisi de, yine bir ar-

kada§imizm (emas ettigi rejimimizin kuvvet derecesi. Bu hususlarda

mamen arkadasjanma

i§tirak

etmiyorum, fakat

raeraleketlerde bulundugu zaman, asla hicbir sahsl

emel ve ihtiraslanna

atet

biiyiik bir

ta-

cogunlugu, di§

yurt aleyhinde bulunmami§,

olmamistadir,

Diger taraftan ikinci nokta olarak, muhakkak

ederken

olmasina.

lann

ki;

bu vatandajlanmrz, soydajlaritntz

liayatta olanlari

etmi§ TUrkler dcgildir. biricik kusurlarint,

O i§lerde rol almtj insanlai

Osmanb

istirap

acisidir.

Bu

itibarladir ki;

Bunlarm tejkil

insanlarin gurbet diyarinda kahtr

cekmesine kafi bir sebep

Arkada§lanmin da temas

degildirlcr.

bun-

igtirak

Hanedant'na mensup olmalart

Bu mcnsubiyel de bu

etmijtir.

yiizellilikler gibi,

memlekctin karanlik gunlcrinde fenahga

dcgildir, arkadajlar!

vatan liasreti, acilarin en bu vatanda§lanmiz ve soyda5lanmiz bunu ettigi gibi,

yillarca cekmijlerdir. Perisan olmuslardtr.

Buna mukabil mcmlekete zaman

olan ba|!an, mcmlekete olan sevgileri co|unluk itibariyle hicbir sarsintiya ugramami§tir.

salim bir karara varabilmek icin bu iki

Burhan Bey arkada§imizin temas Hanedan'in

bu

de biz.den evvel konugan

arkadasjanmiza istfrak ediyor, hatta kanunun kismen tamamen kaldinbnasim rica ve teklif ediyoruz. Muhterem

ki;

sekilde cevap vermi§, fakat tarihi va-

itibarla biz

vctli

cekmesinc,

liudud harici cdilmijti.

Fakat arkadasjar, sjmdi surasnu mu§ahcde etmek miinikundiir

kauun

Biiyiik Atatiirk, arkadasjanna, yuzelliliklerin affini taleb

sebebini, bu arzetligim ikinci emniycte islinad ettirmi§tir, rejimin kuv-

Kaldi

arkadasjar, bciidcn

evvel konupil arkada$lanmizm da .tcmas cttiklcri gibi, millctin irade ve idarcsini bizzal kciidisinin elinc

Sayin arkada§lar;

ki, herhangi bir tesir ile

Demin

arzetligim gibi, yabanci

W5

bir emcle Slet olmami§Iar,

daha

yabanci ve gurbet diyarinda bulunan Turkleri, mall imkansizliklarina ragmen, bagirlarina basmij ve onlara gok yardim agikfasi,

yapmisjlardir.

Bunlara aid bircok misaller mevcuttur.

Bu itibarla bunlan

kadin erkek diyc fkiye ayumak, bir kismuii gefkat ve merhametimizden istifade ettirirken, diger bir kismmi vatan dijinda daussila

ile

dti§miiyor.

lerde

harab ve perigan bir hale

sbkmak

adalete

pek uygun

O bakimdan arkadasiai', ben rica edeeegim, dig memleket-

bulunduklan zaman ieaiisinde memleketiri rejimi"aleyhinde

OSMANOGULLARININ DRAMI

373

KADIR MISIROGLU

372

Eski

cahsmamis olan

O

lebilir.

ki,

Hiikumci, catigmis vc cahsmamis olanlan pckalii

bi-

haldc bu sckildc yarim bir kanun cikartmaktansa onlarin,

mcmlckct nleyliinde bulunmamisjariniii topuna §§mil cikarlmak dalia

Bu

iyi olur.

bir

kanun

sekilde scfkatimizi ve mcihamctimizi

biiliin

yon kilometre sahasi

Diinyaya ilan eunis olncagrz. Bizim knnaatimiz budur. (Bravo

var,

Rusya'da bir Tiirkislan kalmistir.

dcndir.

Uc

mil-

orada 19 milyonluk bir halk oturuyor. Icinde

Tiirk ncslinden Olmiyanlar var. Ezici ekseriyel bizdendir,

Bunu Avrupa bilmez, bunu Diinya

Turk

neslin-

bilmez. Bilenler bazi

tarihcilcr, miistcsriklcrdir.

Dlinya'ya ilan cderkcn lamfimcn rcjimimizin kuvvelinc inandigimizi da bUtttn

Tiirkisiaii'Iar vardir,

Bir

Tiirkislan'i vardir,

(".in

muazzam

bir sahadir.

Onu Avrupa

bil-

mez.

seslcri).

KASKAN giirtH saal

-

15'tc

loplamlmak

iizcre

Oluruma son vcriyorumV

Yepyeni

78

16 Haziran 1952 larihindc bu kaminun muzakcrelcrine Ickrar

basjamms

ilk

Bir Afganistan Tiirkislan'i vardir, onu Diinya bilmez.

Vaklin gccmis olmasina binacn 16 Haziran Pazartesi

olarak soz alan liumdiillali Suphi

kal baza yanhslar vc bclkklc esussiz.

mesmuali

Buy de

ihtiva

§u giizei fa-

edcn konusmayi

bir Tiirkislan viicuda gclmistir.

Bunun dogusu hakkinda

dikkalinizi celbederim. Afrika-Belcikasi gibi yabanibat bir sahada ku-

rulmamishr. O, Madagaskar'da elde cdilmis bir hiikumranhk dcgildir. Burasi Bclucislan'a benzemez. O, tcmeli Selcuk Medeniyeti olan, eski kliisik

Yunan ve Roma, Asur, Keldant,

Misir,

Arap medeniyetlerinin

yaprmstir. biiyiik devirlerine

BASKAN

-

Bu 43

1

sayili

Kanun'a ck kanun tasansimn bundan

$ahid olan genis sahalarda kurulmustur.

evvelki oturumda muzakeresine baslamlmisti, Soz liamdulfuh Sltp-hi

Turkislan'm viicuda gelmesi bir

Tanriover'indir. Buyurun Tanriover...

birbirini lakip

HAMDULLAH

SUPHI TANRIOVER

arkadaslar. basjangici. larihin l^igi alimda

(Manisa)

-

olmayan cngin

Muhterem bir muzinin

karanhklarina dalan, milli varhgimiz.ui koskoca bir mcrhalcsi, bclki biitiin tarih

Osmanh ijzcriiie, bircr

Dcvleii

kclimc

asirdan fazla surdii.

alii ilc

Turk Taiihinin alemsumul dir.

Dalia evvelki

Turk

Bunun

bazi hususiyctieri

miihiyeti,

devlellerini,

Osmanh

Bu

din zaferidir ve nihayet

edcn ve asirlarca suren cins cins muhtesem

Osmanh

tamamen kendisine yabanci tu-

lan ve mtitemad? iizerimizc Ehli Salip

Ordulan gondcren

Gene

idilcr.

bir

bayrammi bayram

Avrupa

Burasi ales ve demir firtinalanmn estigi bir yerdir.

olanlarimiz bundan 19 sene sonra -yalniz 19 scne soma-

Devleti'nin bir eseri-

Avrupa bilmez vc Diinya bilmez;

dil zaferidir, bir

devleti kurduklari vakit, karsimizda, bizi

lu'da millet

dikkalinizi cclbcdeccgim.

suretle,

miiesseselcrinin basil ettigi bir zaferdir. Cedlerimiz buraya gelip son

kargismda

mcrbalelcri arasmda en buyUgii, O-smaiili dcvridir.

Bu

evvelkilcre 50k iistun yepyeni bir Tiirkislan viicuda gclmistir.

vc dcvlet olarak dokuz yiiz sene

siiren bir

Anado-

hakimiyctin essiz

idrak cdeceklerdir. Biitiin bayramlarimiz arasinda en biiyiik

Muayycn bir toprakta hakimiyetini dokuz asir yalniz hancdan riyasctinde idamc etmenin mamlsim siz takdir edersiniz. Bunu benim izahima hScet yoktur. Malazgirt'te 1071 de bashyan ve bize olacaklir.

iki

bizi Selcuklar'dan dolayi

lammazlar. Gaznevtlerden, Harzemllerden do-

layi laniniazlar. Hindistan'da, Afganistan'da, Cin'de,

Saiki Avrupa'da, Afrika'mn gimalinde ve Sarki

Orta Asya'da,

Roma'da

birbirini takip

eden devletier kurmus olan irkimmn, milletimizin larihinde en maruf devil',

en sayan-i dikkat devir,

Osmanh

Anadolu kapilarmi acan muharebe hayrct edilecek kadar uzun surmiis bir taanuz liarbidir. Orla

1863 de Viyana devri olmusiur.

karsismdayiz. 178 aid zabu.

-

TISMM. Tutanak

ya§h olanlar Dergisi, C.

16lh.216.v4 BHaziran 1952

larihli

Celse'ye

Asya'dan merhale merhalc gelen bu taarruz,

surlari oniinde

durdu, 612 sene oir yayilma gazasi

En gen? olanlarimzi

iki Cilian

Haibini

istisna

bilirler,

ediyorum, digerleri, az cok

Almanya

gibi, bir asker!

kudietin

KADIR M1SIROGLU

374

sahibl olan mcinlekct, kisa (asdalarla yayilma muharcbeleri yapti, iki de-

lasinda da

maglup oldu,

tstila, licka

vc

geri cckildi.

istikrar nokfa-i

nnznrindan

cscr kaisisindnyiz. Escr vc miiessir obiir

ucuna kadar takip cdcn

manh fark

tarihi

cok

cok

vcrfisct

fevkalficic dikkata layik bir

biiyiikliir.

gdz online getnikhgi vc aiada bir

biiyiik

olmak

znns'la

on lifmedan

yalnu

iki

tizcre

muk rycsc yipildigi

birbirini takip clli

on

dUsman

saldinsjarnia, Asya'dan gelcn

en kisa

tarifi, llirisliyan

bir

istilft

Bu nc yamaa

istikrardir.

alcmin asularca birbirini takip cdcn oidulainia,

Avnipa'mn Sark'a

Bizans'in Islam Sarkin HirisLiyan Aviupa'ya gelijilmesidir.

Bu

Anadolu bcylcrbcyinin

knrsi en

fcar§l

en

ileri

Bu

bajtill

II.

Bunu ileri

size,

kalesi halinc

22 yasjmdaki

dfihi

kaluaman

soz alanlan dinlcdim, timuyontm

ki;

yekpare olarak, kanunu

tasdik edecegiz. Hiikumct lazim gelen diger bir ledbiri

de

almistir.

Vcrasct ihtilaflanna mahal vercbilccek olan yolu kapami§lir. Erkek aza,

dogrudan dogruya tahta varis olmak davasini oitaya atabilccek kimseler

hususiyetleri sizin takdirinize laytktir.

gclcbilirler, hatta

bazilannm vaziyetleri son derccc agudir.

hatirliyorum. «0, biiyiik bir asSletin en giizel omeklerinden biridir, hie zaman bir isim bundan fazla istihkak edilmemistir.» bundan dort sene evvel istanbul'a geldi|i vakit bir gazete

O

muhabiri sordu,

cocuklanniz Tiirkce konusuyorlar mi? Durriigehvar, cpey du§iindukten bir

halirlayacaginiz bir scyi ogrendim. Iki tane Hanedan'a

Hanim

zaruretin son derccesine dii$tuler vc

mensup kadin, buolann akgam

saatlerinde evlerjn online atdan yiyecek artlklan icin arandiklanni gbren

eski tiirlu

soma mahzun ve munfail

Turk kadim oldugumu

bir ses su cevabi verdi:

«Bcnim

unutabilir misiniz?.»

O'nun en yakin arkadaslanndan bin de Nizam'in ikinci oglunun kansi muhabiri O'na soruyor, «Hanedammzi

Niliifer'dir. lllustration'un

Atatiirk

Arkadajlar Paris'ie sizin de benden ijitecek zaman zaman yani Sultan

Hay-

bir miiddet icin ben de laraftanm.

Fakat diger azanm dijarda kalmasi icin hie bir sebep yoktur. Onlar

memlekete

ede-

Nizami'nin. gelinlerinden biri son Halife'nin kizi Diirriisehvar'dir. Yani Sahane inci. lllustration'un bir cumlesini

bir

mcmlekete gelemiycccMerdir. Buna

istinat

darabat

kaldinp sorsa «Ailcm nerede?» O'na nc diyeccgiz? O'na ccvap

ilk

Murad'm oglu)

Baskonlosumuzun lisanindan aldiguni malumata

Hanedan azasuim bazi

tes'id

bizc bir dakika

Hiikuinetin gctiidigi kanundur.

Ben

Osman Puad

rek naklediyorum.

bir miicizc...

Mchmed,

431 sayili kanunla yurd difina cpikanlanlardan Efendi'nln babasi Selahaddin Efendi (Sultan V.

cse-

kalcsi olan

Oelccck sene Istanbul Fclhi'nin besyuziincii sencsini edecegiz.

let

kiisui asir zurlinda, biz.de

aynlis niiicadelcriuc ragmen cscr nc kadar saglamdir, kukltidur. rin

va

bizim lehimizcdir. V-iusi oldu|umuz Si

liauedan dokaz asir zarlinda.

Karsisuida Avrupa gibi

Bizansi bir ucundan

kavgalan, mcz.hcp kavgalan, Os-

Ermeni vatandaslantruz kendi aralannda toplamyorlar, onlara her yardimda bulunuyorlar, hatta bjrev iutafak kirasini veriyorlar.

memleketten cikardi, hakkmda ne diisuniiyorsunuz?» «Evet»

diyor, «Aile olarak muteessirim, vatan topraklanndan uzaktayiz. Fakat bir seyi unutmamanizi rica ederim. Ben bir

Turk kadmiyim, vatanimi

kurtarana karsi olunceye kadar yaimz rainnettarbk hissi (Alkijlar, bravo sesleri).

New askerlik

York'a gitmis bir Sultan

Hanim orada

yasma geldi. Amerikaldar askerlige davet

tasBimU

evlendi. (Jocuklan

enikieri vakit iki gen-

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

376

cin vcrdigi ccvap budur: «Biz

Turk evlfuhyiz,

bizi kabul cdcceklcr, askerligimizl scslcri).

Bu

bir gilii

memleketiinize

mcmlckclimizde yapacagrz.» (Bravo

surcllc Tiirkliik hissini dairna

(chlikenin bugiin kasi uyarams

Bu zaman

gelmijlir ve hicbir

mevcut olmadigma kaniim. Rcjim kuvvcllidir ve beTurk valandagi ol-

bir millelin icminali altmdadir. Onlar da

arak gclsinlcr, kendi mill? bayraklarimn allinda mcs'ud yasjamak imkani bulsunlar. Buyiik Millet Mcclisi'mn vcrccegi karar onlari minneliar edeccklir vc onlarin isiihkak ciligi bir karar olacatlir.

Arkadajimz burni

siz-

-

BALKAN

-

Miillt

gecilmis, bunlar uzerlerinde miizakerc

Rtyasetj ne geldikieri ek.ldc kabul olurrmu lardir. 5 S c.kan 18 Nisan 1952 tarih ve 5370 say.li Kanun'un

Bu surcile memi sudur:

Kabul

scsleri) Tiimii

aay,ll

cdcnlcr... Elmiycnlcr...

Kabul

cdilmi$tir. (ivedilik lakriri var ses-

MADDE

1

.

S Mart 1340 tarihli ve 431

degistirilmis ve ayn,

Tasarinin ivelidiliklc gorugiilracsi hakkinda bir takrir vardir, okula-

My,,,

kanuna asag.da

Kanunun

yaz,l,

Ikinci

maddeler ek-

MADDE 2 - Miilga Hilafe, „e mtinderis Osmanl, Sultanat, Hanedaninin padisahlar sulbiinden olan erkek azas, ve buniarm erkek fiiruu Tiirkiye'ye gelmek Tiirkiye'den

gecmekten memnUdurlar. Buniarm d.sinda kalanla,

transit

olarak

Tiirkiye'ye ne-

lebilirler.

cagim.

EK MADDE oeklerin

Viiksek Baskanliga

1

ikinci

-

muracaatlar,

ikamet etmek

sartlar,

madde geregince

Tiirkiye'ye geiebile-

halinde,

Tiirkiye'ye gelmek ve Tiirkiye'de aranmaks,z,n vatandasllga al.nmalarma Ba-

kanlar Kurulu Karar verebilir. Hilafet'in eti

ilgasina ve Hanedan-l Osmani'nin Tiirkiye Cumhuriy-

mematiki haricine clkarilmasmi dair olan Kanunun ikinci maddegi§tiri[mesi ve aynl Kanuna bazi maddeler eklenmesi

desirlin

hakkindaki Kanun tasansinin ivedilik!© gbriisulmesini arz ve

EK MADDE 2 .. kanunun yiiriirliige dauesinde ma,

|

lerden olenlerin ikinci hlsseler sulh

k i„ci

ma dde

hiikmiinden istitade edenler bu itibaren umOmt hiikiimler

girmesinden

edinebilirler.

teklif

ederim.

Bu suretle

Tiirkiye'de mal

maddeden s ,„ade edemiyen mahkemesince bir sene icinde tasfiye i

edinen-

varislerine aid

olunarak tutar,

kendilerine odenir.

Adalet

Bu

Komisyonu

Rapor

Sozciisij

Vacid Asena

2

m

ve

leri).

Kanunun

maddesinin degistirilmesi ve ayn, kanuna baz, maddeler ek-

nc,

lenmesi hakkindaki Kanun:

hakkinda

Maddclcre gecilmcsini oyunuza sunuyorum.

oriaya

Hilafet'in ilgas.na ve Hanedan-i Osmani'nin Tiirkiye Cumhuriy. en memal.k, haricine c.kanlmasma dair elan 431

alki§Iar).

Erkuyumcu (Yok

Et-

okunarak re'ye konulmu hepsi de Meelis 5

lenmi^tjr:

basjka sijz isleyen yoklur.

377

oyunuza arzediyorum. Kabul edcnler

Bundan soma rnaddelere ac.Irnaks.zu, [eker leker

maddesi den islirham ediyor. (Bravo seslcri,

Takriri

miyenler... Ivediliklc gbriijulmesi kabul cdilmi§lir. 17'

ederj vc icinde bir

muhntaza

medium, uc be§ lane zaif adam cikmasina ragmen biiyuk vo engin millt tarlhimizin koskoea faslim acrms. olan bu Hfmedan'm kadinlan, gocuklan, mcusuplan, Hukumctin aldigi tcdbirlcr lane hain, bir (acre

daircsindc mcmlckclc avdet edcbilirlcr.

BALKAN

170

TBMMTftoakDergisi.C. 16sh.238vd.

16

IW™

1

952

tarihli cel.c

»p„

KADIR MISIROGLU

378

EK

MADDE

3

Bu kanuna mijsteniden yurda gelmek

-

hakkini

iradeler ve haiz olanlar 27 Agustos 1324 ve 20 Nisan 1325 larihli bilOmum 431 sayili tefsir kararl geregince millete intikal elmis olan

menktil

ve gayrumenkul

uzerinde miras sebebiyle veya

mallar

diger herhangi bir sebeple hak iddia edernezler.

EK MADDE

4

Turkiye'ye gelenler veya Tiirk vatandasligini

-

prens, prensiktisap edenler usultan, hammsultanlar, kadcnetendi, kullanee» gibi Hanedan'a nispet itade eden elkap ve unvanlan

maktan memnudurlar. Ikinci

madde hiikmunden

harekette bulunan

aydan

alti

edenlerden memnuiyet hilahna

istifa iki

yila ve bu unvanlan bu kimselet

hakkinda iltizamen kullananlar 3 aydan lie

kadat hapis oezasi

bir yila

cezalandinlirlar.

MADDE

2

-

MADDE

3

MADDE

-

4

-

ila

5371

ilk

sayili

kanun

Bu

merhale

yurtilur.»

iki

,! °

kabusun kalkmasi

Fakat bunun da

isti-

asil

biiyuk birisi,

dahi

Onlar yasU yakmlanni yidellerde yalraz yapayalniz birakmis, olmalandir. a k » gibi miifhis, bir amil olmasaydi, elbunu, «vatana k a v u §

m

ve

ne fare

ki,

« v a

t

a n »la « y a k

iki taraftan birini tercih

Osmanogullan'mn vatanlanna baghliklanmn

-

bir faciaya

sebcp olmu 5 tu. Zira, niyet

lialis

eksik ve hatta kusurluydu.

ki, bundan istifade ederek vatana gelen Sultan ve Hammsullan Efendilerin buLUn eral ve harcketlcriyle rejim .icin hi bir telilike lesjkil etmedikleri s

garulmiis. ve anlasilmistir, Bu da, son merhalenin, yani sehzadelerin de vatana kabullerini kolaylajtirmi? ve bu husustaki endisclcrin yetersizligini bedahet haline getirmistir.

l

n

1

ar

»i

mecburiyeti dogmuftu.

ise,

bu ugurda kundaktaki

B

-

SONMERHALE

m

1973 yihna gelindiginde « C u h ur yet i d o n ii u »nii kutlamak icin genis hazirliklar i

m

ciimleden olmak iizere son dereccde §umul!ii

fikamlmasi

n,

Ellinci Yil

yapilmaktaydi.

Bu

bir«Af Kanunu*

umumu

bir temayiil haiindeydi. Zira bu sirada Turk hapishanelerindc sagci ve solcu olarak binlerce siyasi mahkum bulunmaktaydi. Hatta

180 -a.y.

is.

idi.

»ni Digerleri ise, hie bir rzdiraba benzemeyen « v a t a n h a s r e t i dindirmek imklram elde eden ba'zi Sultan Efendilerin kosup gelerek

Ama

yapdan

Bununla beraber bu kanun yine de faydah olmujtur. §oyle

«Tiirkiye'den transit olarak

kar§i karjiya gelmis.

fcdfl

hesapta olmayan

uliyse de

noklasi vardi: Bunlardan

kat'cdilmis, oluyordu.

gecemiyeceklerinin» tasrihi

bette yapmazlardi...

etmcye kadat varan atal ve raantik iistu bir a§k ve ihtiraevzuu olduju malumdur. t$te bu sehepledir ki, bu ailenin kadmlarnu erkeklcrinden ayirmaya scbep olan bu kanun da - maalesef bflyte

kaldinlmistir.

larihinde yiiriirluge girer.

iizerindeki deh§cili

yaraya merliem yerine nester olan sehzadelerin

Kanun

yayimi

Bu kanunu Bakanlar Kurulu

Bu suretle Osmanogullari kametinde

{ocuklanra ras

Kanunun ve diger kanuntartn bu kanu-

431 sayili

na aykin hukiimleri

Sehzade Suleymari Efendi'nin oglu Mehmad §erefeddin Efendi'nin cocuklugu

bu satirlann yazari da onlardan

biriydi.

Yaktasan seciraler

'

KADIR MISIROfeLU

300

dolayisiyle partilcr,

bu hususta

bir nevi

vaad yans.na giri§mi§lerdi.

bu vaadlcrin tahakkuku gcrckiyordu. Bu maklarafuidan Mcclis Baskanhgi'na birer sadla hcmetl hemen biiliin partita birisi, «Af Kanunu L a y i h a s 1 » takdim cdilmisli. Bunlardan olarak mczkur 431 Sayih Kason dcrecc dc calib-i dikkal bir husus Osmanogullari'mn kadm kismma evvclce lanmmis

Mcclis BaskanligYna verilmis bulunan butiin af kanunu tekliflerini mlizakere cdip birlestirerck bunlardan tek bir metin meydana getiren Adalet Komisyonu bu mesele bakkinda: 20 Mart 1974 rarihindc BaskanligYna takdim edilen raporunda:

tc'min cdccck bir madde iholan haklarin crkeklere dc tesmil edilmesini yapilmis. olan teklifli. Bu cdiyordu. Bu, Demokratik Parti'nin adina

verilmis bulunan bir onergenin kabulii

Secimden soma

labiatiylc

TBMM

«...

nun'iin tfidiliyle,

tiva

eic alan Particle mes'clcyi ilk (lota olarak

biiyilk bir

vc

samimiyctle bc-

olmustur. Bunu af tcklinimscyen muhtercm SuSdeddin Bilgic Bey onaya atmis vc Baskanlannin tan/.im igin toplanan parti mcclisindc fini

tercddiillerinc

ragmen miidafaa cderck ckseriyctcc

Daha sonra da bu mcs'clcnin kuvveden kiymclli niilliyclcitcrdcn

M.

ya Milletvckili

kac giin vckili

Cinisli ile

Kon-

Millclvekili

M. Kubilay tmer, Kars

Millet-

Bozkurt, Ankara Milletvckili C. Ondw af kanunu Cinisli'nin 29 Ocak 1974 larillinde bir ve Er/.urum Millet-

Rasim

liiyiliasi

Bunun

Milletvckili

Rasim

Kubilay Jmer'i vazifclcmlinmsur. Gercckten bir

soma «Konya

Y

vckili

Erzurum

tasvibini saglamistir.

cikmasi icin gene ve

Elite

eylcdiklcri gorulmiistlir. tanzim cdip Mcclis Baskanligma tevdi

csbab-i mucibc

181

verilmistir. zaruri buimaktayrz..> ciimlesine yer

esbab-i mucibeyle takdimedilen

say.li

5

-

Kanun'un 2

26 Receb 1342 ve 3 Mart 1340 ile

4'imcii

83 ile' 26 Rcccp 1342 ve 3 Marl Kanun'un 2 vc 4 lined maddelerinin kaldmldigma ve bu durumdan istifade ctmck istcyen crkek mensuplar

1340

tarih

ve 431

maddeleri kaldirilmisw. Bu durumdan

Sayill

liakkmda 431

sayili kanunu tadil eden 5958 sayill kanun' gcregince tammlan haklarm uygulanacagma dair liiikiim, metne 8 inci

madde olarak

ilfivc

edilmis vc ilave edilen bu

sonraki maddeleri birer fazlasi

ile teselsiil

maddc

ile.

icklifin

bundan

ettirilmistir.»™ dcnilmckte

Bu raporu imza eden Koraisyon azalanndan

bazilarinm bu

madde

idi.

icin

mulialcfci serlilcri mevcutlur. Bunlardan

Oguz

Komisyon baskani Yah'ya maddcye muhalifim» diyerek raporu imza Komisyon Baskan vekili Istanbul Milletvekili A.D. Oztunc

(C.H.P.) «8 inci

etmistir.

Hatay Milletvekili M.S. Rese, Istanbul Milletvekili 1. Ozbav' Nevschir Milletvckili M.Z. TeWiwr'de bu raporu ayn. muhalcfet imzalamislardir. Adana Milletvekili O. fjitink «Osmanogulian'na muhalifim», Mardin Milletvckili T. Oguz «tUmiine muhalifun, soz liakkim mahfuzdur» tarztnda serf] vermis Konya Milletvekili M. Kubilay imer'in ise bu rapora, «Tumiine muhalilim, muhalefel serliim Anayasa'ya aykinlik dahil ve Osmanblar lehte eklidir.» sozleriylc imza

sayill kanuetmek isteyen erkek mensuplar bakkinda 431 sayill kanun gereglnce 5958 ve tarih 16.6.1952 eden nu IK hadinlara tanman haklar uygulamr.»

koymus

gBrulmektcdir.

Komisyonda son

ah. 23,

27 Mart 1974

seklini alan af teklifinin

-

TBMM.

183

-

AdSla KoiimyomVndaki

partitarin tekliikri

bulundugu

1!s

1S2

tadil

TBMM. Tulanak Dergisi, C. 2,

vc 431

tarih

kad.nlara

istifade

-

miizakcrelerc baslandig. sirada

icm

Icklifin besinci rhaddesi ise su

sekilde tanzim edilmisti:

.MADDE

ilgili

serhiyle

kismmda:

Hanedam'na mensDiger laraflan 1952 senesinde Osrnanli «... ve temin olunan haklann, up kadmlar bakkinda kaldinlan yasaklar saglayaeak bir hukuki degisikligi erkekler loin de aynen tatbikini

Bu

Mctnin 8 nci maddesiyle

Tulanak Dergisi C, 16

sh.

27 Mart 1974 tarihinde

24

niiizakerclcrdc daha ziySde Hukiimel's mensup e !as al,nd,Jmda„bu ha slls bir takrir verilcrck mcine daliil editek is,

Iciimjjtir.

184

-

TOMMTutanakDcnislC.

185

-

TBMM.

tarihli zabil.

Tulanak Deigisi

C

16, sh. 45.

OSMANOGULLARI'NiN DRAMI

KADIR MISIROGLU

M2

TBMM'dc

adina bo layihamn miizakcrcsinc baslamlmi$ttr. Gruplan A.P. Isparta Millctvckil, sir, alan hatiplerdcn once

tBmU iizcnndc

MMetvekih MehDcmircl, miitcukiben dc C.G.P. Siirt Bunlar konusmalannda Osmet Nebil Oktav, konusma yapmislanta.

rilen

vazife alan gibi bazi

SMeyma.

martllan

hskkinda

-

nc lehte ve m> de aleyhtc

-

higbir

beyanda buiun-

MiUelvetah Yasm MulcakibM sfe alan M.S.P. Qotura soramda Osmanogullar. mesclcs.nc Hatiboglu heyecanh konusmasmm mamislardnr.

mciinde yer alabilmesi de bu

383

Paiii'nin,

Adalet Komisyonu'nda faal mebuslarmdan (smail Miiftiioglu ve Yasin Hatibnglu

MSP milletvckillcri sayesinde mumkun olabilmisti.

Biiahare D.P. adina

site

alan

M. Kubilay tmer de Osmanogullan

mes'elcsine lemasla: «... Bu arada belinmek istcdigimiz bir husus var. Adalci Komisyonu'nda yeni Cumhuriyel Halk Pariisi mensubu iiyeler d.sindaki ekseriy-

Osmanli Hanedam'nni erkek ahfadi icin, 1952 de banim racnsuplanna laranan, yurda giris-cikis imkamnm tamnmasi, vatandasliga

el,

lemas ederck: «

-

Milleivckillcri,

Muhterem oy kullanacakur.

MSP Gtubii bu af kaminlarmtn

tUmii

miiracaat ve vaiandashk

iizciindc miispcl

seneterce vatancttda yasayan Banun sebeplcrindcn bittsi dc, yurda donmclerinin teminl de Hancdan rnensuptoroun crkek cvladlannin lorunlan 1st aobulun en DragaMlo Kostantta gimilmustur. On k.hc takk, olan sUrericen, ccdd,m I'atih'in devran kosclerindc mitea gBnlOmta rta degldir. Akit olmasina vatancOda lotunteiiun mulkiindc

Mcrhum da giizcl ,,Can-i

demis:

canani

biitiin

vanmi alsm da

ti'nin teklil'indcki

(abulunmu§tur. 1071'den beri Musliiman Turk Milleti'nin valam olan bu topraklarda ulke, millet ve hakimfyet iicIOsii iccrisindc var olan bir Devlet vardu.

Bi/.e

diinyada ciida» Elmesin tek walanimdan beni

Fatih,

misra

iki

ile

baglamak

bu gunkij topraklan birakanlarin

Yavuz ve Kanunilerin

tanllin hiikmii bir yana,

Cumhunyeti'nde isterlm:

bormurad olsun!.. Benimciin namurad olsun diyenler, 6

tarafindan lehindc olarak Demokrtik Patti

kanadim

teskil

eden

MSP

ta-

gostenyordu.

benimsendigini rafmdan da ciddiyet ve samimiyeilc tmer ve arkadaslannin bu husustaEsasen daha evvel de M, Kubilay genbenimsenmesi ve Meclis Baskanhgi na tekliflermin komisyonca ki

d n JuvoWikioink«*aSfiii»bu!iin

n birk,^m'oW.yffla*.Su't.y'

icin ellinci

bir hiikiimdarliga ve

yihm

Haklaimda

idrak eden Tiirkiye

Cumhuriyel chsindaki

bir idareye

Anayasa'nm Cumhuriycfle idare olunacaginuza dair 2'inci ma^desihiikmii, tek degis&Iik teklif edilemeyecek hiikumdiir. Bu sebeple, sirndi Osmanlz Hancdani'nin gelisi dolayisiyle. sozde hassasiyet ve celSdet gostermek isteyenlerin samimiyetlerinden bahsedilemez. Hele bunlara Turkliikle ilgili en firkin ithamlan basinda reva gSren komunist

mn

sozlerinibitirmisjlir.'*

bir ortaya attlan tettifin Hukiimetin

bugun

nasil bizler ahfadi isek,

ahfadi da bu durumdadir.

donii§e irnkSn yoktur.

yarabbi sad olsun! «Yikanlar hatit-i nasadimi

Bu sbzler Osmanogullan

Bu

sebcplcdir ki; Diiyun-i Umumiye Odenmis yine bu sebepledir ki Osmanli devrinde kabul edilen bir takim kanun, ni/.amname ve lalimainameler cl'an laibik edilmekledir.

Hiida,

Hepinize hurmeflcrimi sunarken soztertmi

hakkmm tamnmasi yolundaki Dcmokratik Parmaddeyi ve hiikmii kabul cimekle yerinde bir tasarruf-

kalemler, evvela

mahkemelerde Tiirklu|u, islamiyeti, AUah'i reddedenlerm affmi nicin istcdiklerinin hesabim vermeden bu Brz girisimlerde bulunamazlar. Osmanli Hanedam mensuplarindan hicbirisi aslmi inkar eden harem zadelerden olmamisOr. Kcndileri vatanlanndan daha bnceleri gerek gorulen bir kanunla disanda tarakilmis, vatandashk haklanndan

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

384 iskat edilmisjcrdir;

ama,

onlan Miisliiman-Turk o'lusjanndan hig

mahrum edcmemisUr, cdemez

dc.

Bu

topraklarda yiyip icerek,

dahi gidcnleriylcTuikliigii, Miisliimanligi, affi istcnccck,

«Sckizinci maddcyi

blume

MADDE

redvc inkar edenlerin

Allali'i

mck

Buna hangi

Bu mcvzucla

ilave

cdeccgimiz

Osmanli Ilaiicdani'nm

olacaklir:

yurda donll§lerine imkan saglarnak, kanun tcknigi yoniindcn burada gOril|ttlmesinde hi; bir sakinca olmayan fair husustur. Bu cihcl, komis-

yonda karara, csbab-i miicibcsiylc biriiktc haglanmisiir. Bir umiimi af mcvzuu icindc boylc bir hukiim yer ahsi isc, bazi basin organlarina aksedcn bcyanlarda oldugu gibi, Osmanli Ilfincdani'mn crkck mcnsuplarini. aflan isiencn

sanik vc hiikumliilcilc bir tulmak dcgil, mukaycs-

cyc dahi cevaz vcrmcz. Mcscla, sfidccc bir kanun tcknigi yiiiuindcn nalledilme seklindc dc ele ahnabilir. Tckrar edclim, Osmanli Hancdani

mcnsuplan

i?in

getirilen hiikum,

buna

kar§i cikan, Tiirkliigii,

Miisliimanligi, Allab'i inkar cdcn komiinisllcrle asla bir lerazidc

tartilamaz,

mukayesc cdilcmcz. Yavuz

komiinisticri, isbirlikcUcrini vc

Bu kanunun,

hey'et-i

hirsizlar raisali bagiran

yardakcilanm Turk kamuoyu {ok

yakindan bitmektedir vc tammaktadir...»

umuimycsi

18

'

-

nihayet sira Osmanogullari mcs'elesini tanzim eden

sckizinci raaddeye gclmijtir.

olan konusmalan da

Bu maddenin

miizakcresi dolayisiyle vaki

Mcdis Zabitlarmdan aynen

iklibas ederck dikkatle-

cdcn baskan bundan sonra:

187-MMTD.C2.rt.397

bilip

taiih

ve 431

Bu durumdan

sayili

istifade et-

Kanunu tadil eden Kanun gcregincc kadiniara taranan haklar

BALKAN - Madde iizerinc Sayin Cinisli, Demokraiik Parti Grubu adina; Sayin Nnzim Ba?, Sayin Hayreddin Uysal, Sayin Vahid Bozarli, Sayin Ataftv, Sayin

dc bu maddcyi re'yc va'z

Akova

ve Sayui

Karakoc

jahislan icin

sozistcmcjlerdir.

Dcmokratik

Parti

Grubu adina Sayin

GRUBU ADINA RASIM

D.P.

Cinisli,

buyurunuz cfendim.

ClNlSLE (Erzurum)

-

Sayin

Bajkart, sayin milleivckilleri!

Miizakcrcsini yapiigimiz kanun (cklifinin 8'inci maddesi, Osmanoguliannin yurda dijnmelerine imkan vermektedir ve 50 yil once, 3 Mart 1924 tarihindc, Osmanli Hanedam'nm Tiirkiye Cumhuriyeti'nin mcmaliki haricinc cikanlmasi 431 sayili Kanunla kabul edilmijtir. A-

radan 50 50'inci

yil gecmistir. Simdi Cumhuriyetimiz, butiin miicsseseleriyle kcmal yasmi idrak etmektedir. Her Tiirk'iin gflnliine kcik salmis.

lariyla kutlayacakur.

8'inci

ddnmesi

ya§mda

Yiicc Mectislerimiz Atifct duygu-

Bu miinasebctle ele ahnan

8'inci

madde

af teklifinin bclki de en

gercekleslitecektir.

madde

talebini

siyasl taribinin

ile huzurunuza gelen Osmanogullan'nm yurda once hukukun objektifinden bakaiak, sonra da Turk faglara sigmayan devamliliginm bir icabi olarak

degcrlendirip, Yiicc takdirlerinize

Once $unu belirtmek Onunde raahfeOm olanlann

rinize sunuyoruz.

Yedinci madde. hakkindaki miizakere

Mart 1340

isteyen crkck mensuplar hakkinda 431 sayili

manali y;mim, bu

Bundan sonra maddelerin muzakerclerine gccilmis. - usul - vcchile madde okimarak ayn ayri iizerlerindc miizakcre acilmisnr. Bu surct-

Ic goriisule goriisule

3

maddclcri kaldirilmisnr.

Cumhuriyeti'mizi, 50'inci

demistfr.

iizerindcki gorusmeler nihayete

goriilmusWr. crince rc'ye va'z olunmus, vc ekseriyetle kabul oluiidugu

her

26 Recep 1342 vc

ncii

uygulanir.

ilcri surcbilii'.'

s.u

-

385

okuyorum» dedi vc bu raaddeyi okudu:

16.6.1952 larih vc 5958 saydi

manlik vc Imkuk kaidcsi miisaadc cdcr ve ccvaz vcrcbilir? Bunu

hangi vicdan sahibi Miisliiman-Turk

8

kanunun 2 vc4

bunlarla klyasi dahi caiz olmayanlarin yurda donusjcrinc,

valandagliga muracaatlannda kabliltinc kargi cikilacak... akil,

kimse

birbirinden ayri

gdrmek

sunmak

isterim:

istyorum.

Kanunlan

affi ile 8'inci

ihlal eden, adli merciler

maddenin tanzim

lazimdrr. Burada, 1924

tadil teklifini,

yilmda Cumhuriyet

re-

jiminin oturup ycrlejmesini saglamak amaciyla pkanlmis bir fevkalade hal kanunun tadiii babis konusudur. Omriinu tamamlamis olan ve

KADIR MISIROGLU

386 esbiib-i

OSMANOGULLARININ DRAMI

mucibesi kalmayan bir kanun degigtirilmesi bahis konusu edil-

birler vardir,

mektcdii'.

degi$tircn

Kanunu 1952 yilmda

teknigi bakimindan, 431 Sayili

5958

kanun

sayili

gibi,

agu'Iik tas.isa da, Dcvlctin 50'inci

yd

Ataturk,.MiIliKurtulu§ Savasi'm ba§ardiktan sonra, Milli Kurtulus.

«mustakilen ele alinmasi» gOrUjU atifetinc

mana

HarckaVna katilmayan ve kalemleriyle basinda buna

katacagl gerekcesiyle

yUzellilik bir liste yapip

burada ele almmasinm lijzumunu kavramak gerckir.

«Osmanh

Onuncu

43 1 Sayili Kanun'un

Yiirurliiktcn kaldinlmasini istcdigimiz,

gbren 2'inci maddesi;

bir davranisjan goriilmemigtir.

1963'te rejimi diktatorluge cevirmek isteyen bir darbe tegebbiisii onlenmijtir. Suclular daha yargi organlannin huzuruna

gctirilmeden

mck vc Tiirkiyc'dcn

transit olarak

gccmckten memnQdurlar.» diyor. .

Degerli milletvckilleri, kanunlar ictimaT zarurctlcrin eseridir. Toplu-

fevkalade donemlere girdigi siralarda vcya bir yapi dcgisjkligi

durumlarda alinan

tedbirlcr,

cok

sert

cogu zaman, hikmct-i devlet adina cikanlan

vc siddetii

olur. Hatl3,

istisnai kanunlar,

hukukun

prensipleriylc dc ters dus.ebilirler. Bir cok mcmlekcllcrden

buna Sid

ctisilli

kargi cikanlan yurd disma gondermigtir; fakat Cumliuriyet'in

Yildoniimti'nde yuzelli'liklcr yurda donmiigler ve bugiine kadar

da Cumhuriyet alcyhtan

ladil

Saltanati Hanedani'mn, padisahlar'

sulbiindcn gelcn crkek aziisi ve bunlann crkck fui'uu, Tiirkiye'ye gel-

gecirdigi

almmisur. Ancak maksad hasil olduktan sonra da, bu ted-

birlerkaidirilmigtir.

Kanun

mun

337

Parlamcntonun cikardigi

bir

kanunla affedilmiglerdir.

Kaldlnlmasini istedigimiz 431 Sayili Kanun'un bazi maddelerini, yinc Yilce Parlarncnto 1952'de dcgigtircrek Hanedan'a raensup hanimlann yurda db'nmelerine imkan vermigtir. 1952'denbuyana22yil gecmigtir.

Bu 22 yd iginde yurda gelen HJnedan'a mensup hammlarm

siyast hie bir faaliyeti goriilmemigur.

misallct" veriicbilir.

Ataturk'tin

Meseka, 1789 Fransiz

thlilali'ni

takibeden yillarda 17 Eyliil 1793'le

cikanlan bir kanunla, liakkinda bir kovu§turma olmadigi halde

tjiipheli

saghgtnda tek

partili

siyast

donemde kapatilan

Hiirriyetperver Terakkiperver gibi siyast parti harekellerini de icine alan, 1924'ten bugiine kadar hie bir hadiscnin icinde saltanati yeniden tesis et-

gbriilen kimselerin, iy

imkan

huzurun avdetine kadar

siiresiz tevkif edilmcleri

icine girmistir.

Demck

Yinc 1794 Fransasi'nda kolonilerc kklcler halinde

siirgiinler

yapdmishr.

lci§leri

istiyorum

ki, tedbir

kanunlan gayesini gergeklegtirdikten

sonra kaldmlmiglardir ve kaldinlmalidir.

Bunu hukuk

devletinin bir

geregi olarak da savunuyoruz.

27 Subat 1858 Orsini suikasdinden sonra kanunla

mek karakteri goriilmemigtir.

Bakanina,

verilmistir. Hatta

hudud

imkatn da, yetkisi de

bir

kanun cikanlmis. bu

siipheli gorulen kimselcri entente

di§i

isjcleri

gonderme.vcya

elmc

yetkisi

sbroiirgelere siirgun

etme

Bakani'na vcrilmi§lir.

Sovyet Rusya'da Komiinist

hak ve

elli

yd Onceki

Anayasammn onuncu maddesi:

hiirriyetlcrini

Tilrkiye'den

«Devlet, kiginin temel

liukuk devleti ilkcleriyle bagdasmayacak surette

sinirlayan siyast engelleri kaldinr.» diyor.

ihtilali'ndcn sonra, 1918'dc

Anayasalan Carhk Ailesinin oy verme hakkim elinden

ve 1924

almi§tir.

1936

ydinda bu yasak kaldinlmi§trr.

Bu misaller cogakilabiiir. Bizim yakin tarihimizde de devlctin geleccgi

Degerti arkadaglanm, bugiinkii Tiirkiye farkhdir. Bugiin

Taraf oldugumuz Avrupa insan Haklan Sozlcgmesi'ne ek 4 numaraL Protokol'un 3uncu maddesi: «Hic kimse, ferdt veya toplumsal tedbir icin dalii olsa, vatandagi oldugu devletin topraklari digina cikarilarnaz.»

icin

buna benzeyen

ted-

«Hic kimse, vatandagi oldugu devletin topraWarma girme hakkindan

KADIR MISIR06LU

388

mahrum ccHlcmezler.» Bu hukuki tckamiil

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

diycrck mes'elcyc aciklik getirmistir. karijisinda, elli yil

yilinda Meclis zabitlannda §u kaydi dusiiyor.

bir tedbirin artik

once alliums

BASKAN Siireniz doldu Sayin Cinisli, liitfen tamamlayrmz. D.P. GRUBU ADINA RAsiM CtNISLi (Devamla) Peki -

bugijn muhal'aza edilmcsinin hig bir gercgi kalmamisjir.

-

Degerli arkadasjarim, konuya bit de siyasi tSrih yonii

bakmak

ile

is-

Baskamm lamamliyorum.

tiyorum.

BASKAN D.P.

jim

Saym

Fransa'da bulunan bir banedan

CiNISLl (Devamla)

Yilzyillara.

-

hadiso

biiyiik millctimizin tfirihi bir billiindiir. Belli bir

ile bi-

baska olayla yeniden basjamaz. Millctlerin larihlerinde siyaasi

dcgisiklikleri,

o milletin

tarihinin bUliinlugunu

Bizim larihimiz cihansumuldur. Turk

re-

bozmaz.

olmujEur. Dalia finceki Turk Devlctlcrini Avrupa

tic

iyi

dusunuyorsunuz?». «Evcl» diyor Hanedan'a mensup Niliifer

Hanim, «Aile bir seyi

Os-

kil'ada hiikiimran

bilmczdi. Diinya

yakindan lammazdi. Bizi Sclcuklulardan, Gaznelilcrdcn, oturii iyi tanimazlar ama, Osmanli devrinde Turk'uii biiyiikliigii Afrikab zencinin

haline gctircn yine Osmanli devri

olmustur. Varisi oldugumuz Bizans, on asir icinde on'dan fazla banedan

siilalesi

Bizim 900

yasalmisUr.

Cag acan,

yillik dcvlct

Qagi

hayaumizi yalmz

iki

banedan

icin gercektcn istikrarh bir devredir.

Osman-

kapayan biiyuk imparator Fatih

ogullari'ndandir. Bir mektupla Fransa tahtinda degisjklik yapan

Kanunf

bir lorba ile vatan topragi isteyip

Nazim

ile

beraber girmek isteyen

bir

Osmanoglu mezar bckciligi

kadimyim, vatammi

mezara vatan topragi

El'endi hayattadir. Bugiin Paris'te

yapiyor.

Degerli arkadasjarim, bunlan bana anlatan zat §u noktaya

«Bunlan merhamet istemek

sdylemiyorum.» dedi.

icin sbylemeyiniz,

onem ver-

ve size bunun

icin

Ama bir rcaliteyi tespit etmck icin sdyliiyorum.

Sdziimu bagliyor ve ftzetliyorum. lamistir.

Bu millclimiz

bir Tiirk

Degerli arkadastanm, dun bu inancta olanlar bugiin ayni inanctadn'.

di:

dcgislirmistir.

olarak miiteessiriz, vatan topraklarmdan uzaktayiz, fakat

unulmamanizi rica ediyorum, ben

Daha Misn'dan,

muhayyilcsini bile isgal eimistir. ile terras

gazete-

soruyor, diyor ki «Aialiirk sizi memleketten kovdu, hakkinda ne

kurtaranlara kar§i oliinceye kadar minnettarlik duyarim.» diyor.

larihinin cihansilmul olusu

manli devrinin eseridir. Osmanli imparalorlugu

Tarihimizde bizi Avrupa

mensubu hanima bu Fransiz

Cinisli. cisi

GRUBU ADINA RASlM

sigmayan (ip, bir

Bir dakikamz kaldi

-

Cumhuriyetimizin bu

Bu kanun

ellinci yilinda

artik gorcvini

tamam-

her Turk'un gonliine kok

salmi§ olan Cumhuriyetimizin gucunii ispat etmek icin olsun milletimizin yiiceligine yakisan karan

almak

tarihi bir tavrr olacaktir.

BASKAN Siireniz doldu Saym Cinisli, liitfen tamamlayin, D.P. GRUBU ADINA RASIM CINISLI (Devamla) -

de Osmanogullari'ndandir. islam'm ve bul ettiren miistesna

Tiirkliigiin yiiccligini

Cihana ka-

-

kumandan Yavuz Osmanogullari'ndandir.

Yiice Hey'clinizin vereccgi kararla vatan topraklarinda olme Iiakkim

Bu

yalnizca onbes, yirmi ki§inin kisiset hakkini degil tarihi bir diigumu de

?bzecekbr.

kazanacak olanlar Fatih'in, Kanuni'hin ve Yavuz'un torunlandir. Biiiiin aile fcrtleri ile birlikle

yurd disina cikanlali tarn

elli yil

olmustur.

O zamandan bcri yabanci iilkclerde Tiirklugiin ve allelerinin jerefine en kiiciik

golge dtisiirmeyen kimselere vatanda Olme hakki laniyacaksimz.

Disanda yasadigi an bu

aile

siirece Tiirkiye aleyhinde hie bir faaliyetleri

hakkinda; rahmetli

olmay-

Hamdullah Suphi Tannover 1952

Takdir Yiice Hey'etinizindir. Saygilar sunarim. (D.P. siralarmdan alkislar.)

BALKAN - Saym Nazim Ba|? NAZIM BA§ (led) Vaz gectim. BA§KAN Vazgectiniz: -

-

KADIR MISIROSLU

330

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

BALKAN

Sayin Hayreddan Uysal?

HAYREDDlN UYSAL (Sakarya) BA§KAN - Vaz gegtiniz.

-

Vaz

Efcndim.

gectim.

ADALET KOMiSYONU BALKAN VEKlLl DOGAN OZTUNg (Istanbul)

Sayin Vfihid Bozatli? Yok.

-

Kalilmiyoruz cfendim.

BALKAN

Sayin ihsan Ataov? Yok. Sayin Akova?

BASjKAN

-

RASIM (Sivas)

-

Vaz

gectim.

CiNiSl.i

-

(Erzurum)

-

Sayin Baskan, degerli arka-

bir daha.tetkik ctmcsini rica

edcrek

sozlerime bashyoium, Ciinkii maksatta dcgijiklik yoktur, ayni maksadi giiimckicdir. Fakat

Sayin Karakoj?.. Yok.

Madde iizei inde basfat soz

isteyen sayra liyc olmadigi

i
miizakcre

Madde,

«43l

madde lanzim

sayili

edilirken bir kii0ik noksanlik vardir.

Kanunun

kaldinlacaklrr.» diye bir hliklim var.

'

bul cdilcn 43

Madde iizerindc degi§iklik dnergcsi Millet

icin soz isiiyorsu-

liitfeii.

dasjahm; Komisyonun takriiimizi

Vazgetiniz.

bitmiijUr.

Sayin Cinisli, oncrgenizi izah

-

nuz, buyurunuz

ENVER AKOVA

S?l

Sayin Komisyon, bu dnergeye katiliyor musunuz?

-

Meclisi

Goriisulmekte olan Af kanunti

vardir,

okutuyorum.

Kanunun

sekilde degistirilerek kabuliinii saygilanmla arz ederim.

maddcsi

yilrurlukten

yilinda tanzim ve ka-

maddesi, 1952 yilinda S958

5958

sayili

sayili

Kanunun

Kanunla

2'inci

2'inci

sayili

mad-

madde

ye-

niden Have edilmigtir, Burada bu ifade kullamhrsa, yiirurlukte olmayan 2'inci

madde ycniden

ilave cdilmistir.

goziikeccktir. Halbuki

maksad 1952

Burada bu ifade kaldinlmis.

yilinda tadil gtiren, erkck

gibi

mensu-

plann yurda donmesine imkan vermeyen 5958 sayili Kanunun 2'inci maddesini kaldirmaktadir. Maksadimiz budur. Bu bakimdan kiiciik bir

Denizli

Konya Mustafa Kubilay jmer

2'inci

dcsi §u anda yiiriirliikte degildir.

maddenin asagldaki

8'inci

sayili

Kanunla meriyetten kakhnlmi$ur. Yani 431

Baskanligina

ila iigi

1

2'inci

Aslmda 1924

Sfimi Arslan

degi§iklik yapilmisjir.

Hilmi

Erzurum

Samsun Turkmen

Rasim

Zaimediyorum

Cinisli

du§iinuyoidu.

Ankara

3'uncii

Covad C-nder

ki;

3'iincii

sayin komisyonla maksatta, gayede farkh

ve 4'uncii maddelerin de bir degisjkligi yoklur.

rnadde «2'inci maddede mezkOr kimseler isbu kanunun Hani

tarihinden itibaren

azamt on

terke mecburdurlar.» diyor.

MADDE

8

16,6.1952 tarih we 5958 sayili Kanunla

26 Reoep 1342 v© 3 Marl 1340

tadil

atmek isteyen aden 5958

sayili

hakSar uygulanir.

ve 431

sayili

adilen

Kanunun

2, 3,

Bu durumden iserkak mensuplar hakkinda 431 sayili Kanunu

4 V* ,5*1001 maddeleri tiffade

tarihli

tadil

yus-ikliilften

kaldirilmistif.

.

Kanun geregince Kadin mensuplara tamnan

BugUn

giin zarfinda Tiirkiye

Bu

3'unctt

Cumhuriyeti arazisini

madde o gun lanzim

icin geregi kalmamis. ve zaten

edilmi§.

yurda donmelerine imkan

saglamyor. Binaenaley vermis, oldugumuz teklif sayin komisyonla aramizda bir

Arz

goriis. farki

eder,

getirmiyor; yalnizca bir diizeltmeyi muciptir.

Saym Komisyonun bu

ricamizi kabul ederek takririmizi

ycniden tekkik buyurmasim rica ederim. Saygilar sunanm.

OSMANOGULLARININ DRAMI

KADIR MISIROGLU

392

HA§KAN

-

Tesckkiir cdcrim

Saym

Komisyonun ck bir gorii§ii yok,

dcgil

mijlcrdi, Fakat,

mi efendim?

ADALET KOMlSYONU BA§KANVEKtLt DOGAN OZTUNg (Istanbul)

-

Osmanogullan'nin yurda donmelerine miiteallik

maddenin ne lehinde ve ne de aleyhinde konu§mu§larsa da, miisbet olarak kullanmisjardi.

Aym

liAJjKAN

-

Dcgisjklik onergesine

Komisyon

katilmamis.tir.

Oy-

tutumu Senato'da da takip etseler

Senato'ya gclcn

Sonradan gelenlerin

liilf'cn

bulunduklan yerde kalmalanni

rica edi-

yomm.

ijler, iimid edildigi gibi

Icrcddiit hasil olmus.tur,

ayaga kalkarak oylarim bclirtmeleri

Af Kanunu once

usul icabi

rica

saym

iiyclerin

levdi edildi.

yenidcn ve

Bu

8.

maddenin kanun raporunda bu

degi^iklige neden liiztim gdriildugii izahi edilmemisti.

cdcccgim.

liitfcn idaicci iiyclcrdcn rica

edeyim,

disjaridan getcnler bi-

rau once gelsinlcr, lereddiiller onun icin hasil oltiyor. Lutfen siralar igindc ayaga

kalkmamzi

rica

ediyorum.

lili

Komisyonun herhangi

sadece diger degisiklikler iizerinde durmusm,

Senato Adalcl ve Anayasa Miisjerek Komisyonu'nca bir hayli dcgijtirilerek Senato Baskanligi'na gethilen yeni mclin 24.4.

bir lalcbi var

mi efendim?

hinde gorii§ulmcye basjanmisur. (Sinop)

-

-

«

El'endim 8'inci maddeyi kabul ettiginiz degisjk

sekliyle oylanniza

sunuyorum. Kabul

edenlcr...

Kabul etmeyenler..

kabul edilmigtir efcndim.»" 8

kanunun

hey'et-i

umumiyesi icinde bu madde de kabul

ve Osmanogullan'nin yurda donmelerinc imkan saglanmis oluy-

-

bu

teklil'in

gerekiyordu.

Bu parlinin

Bu

sirada Senato'da ekseriyet, Adalet Parti-

milletvekilleri

188-MMTD-C.

3,!h. ]9vd.

arkadasjar,

olmamak lazim

iialdc,

hem dc

bulunan Malatya

kanun

ki:

teklifi

Mil-

Senato Komisyonu'nda tamamen

bu konu hakkinda bazt arkadasjanmiz, «Hissi §unu beyan edeyim ki, hem hukuki ola-

hissi olacagiz; hissi

olmayamn, vatan duygusu,

Bkz.

tarih a§ki,

da olmaz. Hissi olmayamn, ne vefa duygusu, ne ka-

dirginashk duygusu, ne milliyet ve nc do cibilliyet duygusu

-

tari-

gelir.» dediler.

Mcclis miizakerelerinde Af Kanu189

1974

umumiyesi

icinden cikartilmiijtir.

Muhterem

millet askl

si'ndeydi,

arkadasjar! Osmanogullan'na aid bir

Meclisi'mizce kabul edildigi

cagrz,

gbrtis.ijlmcsi

teltlifin hey'eti

mcs'elcye temas edcrek deinistir

let

ordu. Fakat mes'ele usul bakimindan heniiz tamamlanmami§ti.

dc Senato'da

Hamdi Ozer bu

Muhterem

T.B.M.M.'de kabul olunan bu kanunun

bir kere

Once

iizerinde miizakere acdmi§, soz alan hatipler arasinda

Milletvekili

efendim.

sGretle

baskara Relet Rendeci birkac gun sonra televizyonda yapilan bir

mis.,

ADALET KOMlSYONU BA§KANI YA1.CIN OfiUZ

BALKAN

atif 8. madde Bu komisyonun Adalet Par-

acik oturumda da bu degi§iklige neden liizum gdriildugtmii izah etme-

Degi§iklik Bnergesini kabul edenler.. Kabul etmeyenler.. Degi§iklik bncrgcsi kabul edilmistlr el'endim.

Sadece «8. mad-

maddeye yapilan

scklinde dcgisdrilinislir.» denilmekteydi."9

Efendim

cdilmis.

Senato Adalet

dcgisjkliklerden biri de Osman-ogullan'nin yurda

ddnmelerini tcmin edecek olan

denin cikartdmis. olmasi nedeniyle 9.

Bu

«

Anayasa Mujtcrek Komisyonu »na havale edildi.

ve

Dcgiijiklik bnergesini kabul cdcnler.

Madde

et-

Orada pek cok degisjkliklere ugratildiktan sonra Senato Baskanligi'na

Kabul etmeyenler... El'endim tamam, lesekkur ederim.

Efendim. Divanda

Yok

cereyan

medi.

lanniza suniiyoruiri. Kabul edenlcr.

lulfen

8.

reylerini

Hayir.

mes'ele yoktu. Fakat Senato'da da

-

393

nu'nun bircok maddeleri aleyhinde konusmus. ve o istikamette rcy ver-

Cinisli.

CSTD

•

C. 14,sh.3

da buluna-

KADIR MISIROGLU

39/1

maz, tck kelimc

ilc fazilcti

OSMANOGULIARI'NIN DRAMI

.

kapisira

BALKAN lid dakikamz var cfcndini. HAMDi OZER (Devamla) Mulncrcm -

arkadaslar, biz buruya bir

-

Cumhuriycli clli halite vcyn Padis,ah davct ctmiyoruz. Tiirkiyc Onu komyan kirk yiluanbcri koklcsmis vc dcvrimleri SflPamlasJn-misuT. Turk Milled vardir. Nasil ki, anarsjk eylemleri basit milyonluk

gOrcrcklcn Turk Devlcli kudrcllidir diycbiliyorsak, cvladini da kendi valaiuna davctimiwlcn ba§ka bir

hes lane vatan

iig

anlam cikarmamak

beni Sayui bajkan, bu bususia daha gbruslerimiz. olacak; fakal

iki

clligi

-

Sikisurmiyorum efendim, Hcycl-i Umumiye'nin ka-

miiddet iccrisinde konusacaksiniz.

HAMDl OZER (Devamla) Hukukidir,

ciinkii

-

Sunu arz edcyim

ki,

cagdas bukuk ve Anayasamizin

«Ceza sorumlulugu sahsidir»

dcr. Sonra,

dogmayan

vcrilmeyeccgini bilmekieyiz. Ancak, tarihdc bildigi,

once hukukidir.

33'iincii

maddesi

bir insana da ceza

dogmayan

iki insa-

Hazret-i na ccza lertip edilmistir. Bunlardan birisi, Nemrud'un bir ibrahira'e digeri dc, Firavun'un Hazret-i Musa'ya uyguladigi hukiimdur. Burasi Tiirkiyc'dir. tesis

elmek

icin

Ataturk, evet zamanmda nizami Slemi

Fatih Sultan Mehmed'in fermamna uygun jekilde;

yumusak, daha insancil olarak bu tatbikati yapmistir. Ama Ataturk simdi hayatta olsaydi, bugiine kadar coktan bu vataran

fakat daha da

cvlatlan kendi yurduna doneceklerdi.

BASKAN

-

HAMDi OZER

(Devamla)

-

efendim, vaktiniz doldu •

,

hatta bir dakika da gecti.

Peki efendim. Sultan Osman'in

vuran dort koseye otagini kuran ve uc kitaya muhriinii mirasi reddedemeyiz.

Bu

Osmanh bizimBu evin

vatan onun evidir.

kesiyo-

HAMDi

-

Saym

Ozer;

orum, beni mecbur etmeyin

iki

dakika gecti efendim. Ricaediy-

soziiniizii

(Devamla)

-

kesmeye. Baglayin efendim,

Peki efendim. (A.P. siralarmdan

«unuttu» sesleri.) Unulmadim arkadas, cok sey konusacagim ama, su 15 dakikaya indirilmesi kasitlidir. Yaziklar olsun size! (A.P. siralarmdan «Maddelerde konusursun» sesleri.)

ORHAN KOR (Izmir) BALKAN

-

-

Sana yaziklar olsun!

Sayin Ozer, vaktiniz doldu ve sozilnuzii kestim efen-

dim.

ORHAN KOR (Izmir) - 9 parti degistirdin. HAMDl OZER (Devamla) Vicdanim gayet rahat.... BASKAN Saym Ozer, rica ederim, sOzunOzu kestim. HAMDi OZER (Devamla) Peki Efendim Sultan vicdanimi -

-

-

degistirmedim, milliyetimi degi§tirmedim, cibiliyetimi degistirmedim.

soziinuz

bitti

tiiziik disi

konu§uyorsunuz,

efendim.

ORHAN KOR (Izmir)

:

soziiniizii

OZER (Devamla) - Cumhuriyetimizin ve devrimlerimizin kbklesmesi icin gecici olarak onlar yurt disi edilmislerdir.

-

Ozer

kurdugu Turk Devleti, O'nun adini lasiyan muhtesem bir imparatorluk iklim halinde yeni bir fag acmis. ve yeni bir cihan dogurmu§tur. Yedi

Bu sanh

torunlarun reddetmek, milletimizi ve

BASKAN Saym Ozer, rica ederim,

Vakiiniz doldu sayin

Rica edecegim cumlenizi baglayiniz efendim.

dir.

BASKAN - Tamam rum.

HAMDi OZER

ilc sikisliriynrsunu/....

BASKAN bul

Kanuni Sultan Suleyman'in tarihimizi reddelmektir.

BASKAN

gcrekiyor.

dakika

356

onun ogullarina kapah tutmak Turk'un vcfa ve kadirsinashgma rcva gOriilemez. Sultan Osman'in, Sultan Murad'm, Fatih 'in ve

dc olamaz! ..

-

Senin vicdamn kansik.

HAMDI OZER (Devamla) Sizin gibi esir degilim ben, hiiriim. BALKAN - Sayin Ucnzal, buyurunuz. HAMDl OZER (Malatya) Maddelerde konusacagim. (A.P. -

-

siralarmdan «Atatiirk'u de suslama* sesleri.) Hcpinizden daha 50k

OSMANOGULLARI'MN DRAMI

KADIR MISIROgLU

396

BA§KAN

Ataturkgiiyum, daha cok milliyetciyim, Cumhuriyetciyim.

BALKAN Efcndim, rica edcrim tiizlik di?i konusmayin!.. HAMDi OZER (Malatya) Fakat hcpinizden dalia 50k bir

ft.

-

-

sanciynn. lir.

Savundugumuz dava insanhkur. Bu

Herhangi

kimse de

bir

Bundan sonra

sciz

in-

-

LUTFf HOCACKJLU

BA§KAN

insan Osraanh da olabi-

-

Ucuzal

da bu meseleye tomas ederek:

-

8'inci

madde

olarak Millet

Bir dakika efendim, tetkik edeyim.

Saym Hocaoglu, bunun

Omcr

(Trabzon)

Mcclisi'nin 8'inci raaddesini (eklif ctmijtim efendim.

olabilir."

alan Eskisdiir A.P. Milletvekili

397

Hangisinde efendim.

Musaade ederseniz; bunu

ayri bir

madde

olarak tedvini gerekiyor.

maddesinden evvclki maddeler arasinda bir yeie sikisnrahm, o zaman muameleyc koyahm. yuriirluk

HOCA06I.U

httkmim

O.

cikanldigim sbylcdi. Dogru, cikanlmis; araa yiicc Cumhuriyet Scnalosu

madde

nice yillardan beri Millet Meclisi'ndcn gelen melinleide dcgi§iklik

BASjKAN - Evet anhyorum; ama §imdi bu madde bizim Komisyonu'muzda tamamen cikanlmis. oldugu cihetlc bu yeni bir madde teklifi

Bcndcn evvel konusmi degcrli arkada§im

«...

yapmisnr.

Bu hiikmun cikanh§i

kada$lanm. 431

O

misUr. liirlii,

sayili

Kanunla

Kanun hiikmiinc

cejitli suclarla

bir leknik

bir

sebebc dayaniyor sevgili

ar-

Hilafet'in kaldirilmasina karar vcril-

gore, Turkiye'ye gclmcsi gereken ailenin

mahkurn olmus.

kis,ilcr

arasinda bu kanun metnine

yerlejtirilerek alfedilmesinc ve getirilmesinc bizim vicdanimiz ve kanun tcdviii

etme tcknigi miisaade ctmez.

Degcrli arkadasjanm, kimse kimseyi aldatmaya, kimse kimscyi

il-

Dogru bildigimizden

aynlmayacagiz. Jahset) Anayasa ve Adalet Komisyonu'muzuri yaptigi degi§ikliklere beyaz oy vermek icin huzurunuza geldiin; beni dinlediginiz icin saygimi sunarken, Tiirkiye Cumhuriyeti'nin ilelebet icin calisan biitun

iizerindeki

Hocaoglu soz O. LUTFi

maddeye geldiginde Trabzon

Senatorii

dmer

Liitfi

aldi:

de

YIGiT

KOKEU

(Ankara)

-

Sayin Baskan, bu

HOCA06LU (Trabzon)

-

Bkz.

CSTD

-

C. 14, jh. 313 vd.

191

-

Bkz.

CSTD

-

C. 14, sh. 316-317

sjmdi bizlcr

dc soz aldik zaten Sayin Baskanim,

BALKAN

maddede abrsimz

-

sbzil

Saym KOker." 2

Hakikatcn kanunun 20. maddesinin rey'e va'zmdan sonra Baskamn vadeltigi 8. alakali

maddeyle alakali

konusmalan

takrirler ele atonujtir.

Simdi bu

takrirlerle

dikkallerinize arzediyoruz:

§imdi daha once bir

8'inci madde olarak metne Burada hazirlrk ve yuriirluk maddelerine geldik. Bunlardan 6nce, bu maddenin miizakercsine geciyoruz. Sayel bu maddenin metni bir madde olarak kabulii yuksek heyetinizce -

...

istenen verilmi? Snergcler vardi.

zaman nereye konulacagi hususunu aynca oylaya-

kararlasunhrsa

Bir Onerge takdim etmistim Verilmis.

sayin Baskanun; bu arada bir onergem vardi. 190

takrirleri

madde hakkinda

cagim. -

8'inci

var ayni mahiyette.

«BA§KAN

muzakereler tarnam-

landiktan sonra 26.4.1974 tarihindc maddeler iizerinde miizakerelcre gccildi. Sira 8.

Saym Bajkamm, bu

mahiyetini aliyor. Binaenalcyh, bunu sonlara dogru bir yerde muameltabi tutacagim efendim; musaade ederseniz. Zaten ba§ka takrirler

ithali

Umumi'yesi

-

eye

arkadasjanma da saygdar sunarak huzur-

larinizdan ayrdryorum. (A.P. siralanndan alkisjanirV"

Tcklifin Heyet-i

(Trabzon)

Millet Meclisi'nde kabul edilen maddedir.

goriismekte yarar var. Mctinden cikarilan 8'inci

hiim elmeye bu kanun scbebiyle yolii cikmamisur.

ya§amasi

I.U'1'Ft

192

-

Bkz:

bununan dbrt adet bnergeyi okutuyorum:

CSTD

-

C. 14, sh. 434-435

338

359

Muhterem Baskanliga Millet te

Meclisince S'inci

madde

olarak kabul edilip, Sayin Sena-

Anayasa ve Adalet Komisyonuncs metmden

aynen

tektife dercini,

ra almarak

muamele

Cumhuriyet Senatosu Baskanligina toiikmiin

^ikarilan

yururBuk maddesinden once sistematik nazaicrasini arz

ve

teklif

Goriisiilmekte olan Cumhuriyotin 50'inci yili nedeniyle Bazi Sue ve Cezalann Afh hakkmda Kanun teklifine asagidaki madde-

madde

nin 8'inci

olarak eklenmesini arz ve teklif ederim.

ederim.

Trabzon

Istanbul

Omer

Oguz

Ali

Cumhuriyet Senatosu Baskanligina

madde

Asagidaki metnin 8'inci

nun

teklifine

konulmasini arz ve

Madde

olarak goru§iilmekte olan

teklif

E
ederim.

5'inci

Matatya

Hamdi Ozer

8

:

16/6/1952 tarih ve 5958 sayih Kanunla

Reccp 1342 vc 3 Mart 1340

cdilen

tadll

ve 431 sayih Kanun'un

2, 3,

26

4 ve

maddeleri yuriirliikten kaldmlmislir.

Bu durumdan sayih

larihli

HocaogFu

Lu'tfi

Kanunu

clmek isliyen erltek mensuplar hakkinda 43 eden 5958 sayih kanun gercgince kadin mcnsuplara

istifade

ladil

lamnan haklar uygulanir.

Madde

8: 16/6/1952

gun ve 5958 sayih Kanunla

Rcccp 1342 vc 3 Mart 1340 5'inci

larihli

ladil edilcn

ve 431 sayih Kanunun 2,

3,

oncchgiraz vardir.

isteyen crkek mensuplar

sayih Kanuiiu ladil eden 5958 sayili

Soz isiiyorum.

(Bursa)

Grup adina soz

-

is-

iiyorum efendim.

ANAYASA VE ADALET KOMtSYONU BASKANI REN-

lanna taninan haklar uygulanir.

Gcrekce stfahen

-

Qaglayangil, eger grup aduia soz istiyorsaniz Degilse, sizden Once soz isteycnler var.

1HSAN SABRi CAGLAYANGiL

hakkinda431

Kanun gercgince kadin mensup-

(Bursa)

BASKAN - Saym

4 ve

maddeleri yiiriulukten kaldirilrm§tir.

Bu durumdan yararlanmak

tHSAN SABRt CAGLAYANGtL

26

DECf

arzedileceklir.

(Samsun)

-

Saym Baskanim; bu

miizakeresi dcgildir.

Cutnhuriyat Senatosu Voce 3a§kanligma

353 sayilf At Kanunu tasartsimn Millet Wlec&isimde kabul

adilip,

icin

grup

bir lakrir miizakeresidir,

acta

madde

soz verilemez.

BASKAN - Dogru soyliiyoisimuz saym Rendeci. Caglayangil bir dakika efendim, islirham edecegim. Sayin Komisyon Baskani hatirlamlar, yorgunluk nedeni

Cumhuriyet Senatosu Anayasa ve Adalet Komisyonunca tasandan cikanlmis bulunan 8'inci maddenin aynen il&vesini arz ve salep

Onun

Sayin

ile

ben

diisiinemedim, Ozilr dilerim.

Simdi, bunlar hirer takrirdh,

ederim.

icin

Say gi lad ml a. Kayseri

Husnu

Dikecligil

madde miizakeresi yapmiyoruz, onun grup adina soz vcremeyecegim. Soz snaana gore Ichte, aleyhte soz

verecegim.

tHSAN SABRi CAGLAYANGiL tfavesi degil

mi?

(Bursa)

-

Yeni bir madde

KADIR MISIROGLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

BALKAN yok,

Madde yok efendim onergedir bu. Halihazirda madde Qncrgelcr kabul cdilirsc madde olacak. Binacnalcyh s6z istcmc

tHSAN

QAGLAYANGiL

SABRt

(Bursa)

-

Ben

KoniEjaeaksimz. Bir dakika efendim, once soz isiemis.

Saym <^iiglu,yaflgil, Sayin Ozer, Saym Karaman, Sayin Hocaogiu.

arkadasjann isimlerini okuyayim: Sayni ECatpaklioglu,

ALi QGU7.

(Istanbul)

BALKAN

-

Sayin Bas.kan.im benim takririm var, once

Maksat onergelerin isjeme konulmasidir, konusmak

degil;

maksadi berkes

Saym sekilde;

yam

Saym Karaaga^Uoglu'nun da

ikaz ettikleri

Tuzijk hukiimlcri budur, bu hususta arkadasjartmin hepsini

konusturmak

Lstcrim:

ama

Oztir

diliyorum ayni mahiyettc oldugu icin

arkadasa soz vermek suretiyle onergeleri i§Ieme ko-

plcri adina bir -

biliyor.

arkadasjarim,

birlesUriyortim, oncrgenin bir iehinde, bir aleyhinde, bir de onerge sahi-

lakrir sahiplerine so/, vermelisiuiz.

BALKAN

takdirleri-

Dogru efendim. Oncrgcler ayni mahiyeitedir,

-

birlestiriyoruz.

konusamayacak rruyim? -

Bu hususu

dasktnmiz da sabnn son dakikasina gclmi§lerdir. nize arz ederim.

snasinn gore vermcyc mccburum, oziir dilcrim.

BAgKAN

401

-

Evei efendim, evet, Takrir sahiplerinin hakkidir, yacagim.

konusmak.

OGUZ (Istanbul) Once dort lakririn sahiplcriiie soz vcrilir, BAgKAN §im4i efendim, miisaadc buyurun soz vercccgim. ALJt

-

ALi OGUZ (Istanbul) Onergeleri be§er dakika ile izah edelim. BALKAN Bir dakika efendim -

-

-

AHidan fazlaoldugu

-

SJmdi Saym CaglayangO, Ichinde mi, aleyhinde mi efendim?

koyacagim.

icin tabii siraya

HAMD1 OZER (Malaiya)

Gerekce otmadaa

iiasil

siraya konula-

BALKAN

Bir dakika efendim, bir dakika. Onerge sahiplcri

oncrilerini izah

mn

ctmek bakkim

haizdiilcr.

Onu

biliyoruz miisaadc buyu-

yapayim. Ondan sonra isjeme geceeegim. Miisaade buyurrnuyorsu-

MUSA KAZIM KARAAtiAQLIOtiLU Usui bakkinda soz isliyorum

Saym

(Afyon KaiBhisar)

-

Baskan.

te,

verilmis. olan mublclif onergelerin

BALKAN

devam

Hayir; Iehinde, aleyhinde. Uzcrinde iz$h sadedinde

-

(Bursa)

-

Lchindc.

Lehinde. Aleyhinde var mi efendim?.. Aleyhinde

Kafaman.

AJUl

Balkan.

bir leh-

izahlan sOretiyle bu meseleyi ayduiliga kavu§turmak mumkiin olur, beri miizakereler

Sayin

-

bir aleyhte birer arkadagimiza soz verraek ve emerge sahiplerinin de

Uzun zamandan

-

iHSAN SABRt QAGLAYANGIL

maksatlan biroldugu

Sayin Baskanhkca birlestirilerek genel prodsediir iizerinden

Ozcrinde

sahipleri

bir arkadasa

sozcii yapsinlar istirham

cdiyo-

rum.

-

Saym Balkan,

-

onerge sahiplerinden birine soz vcrcccgim efendim.

Onerge

BA§KAN Neyiti usulii hakkinda Sayin Karaagackoglu?... MUSA KAZIM KARAAGaCLIOGLU (Afyon Karahisar)

(Bursa)

miyim?

BALKAN

nuz.

icin,

tHSAN SABRt CAGLAYANGlL konusabilir

cak?...

etrnektedir. Biitiin aika-

OGUZ (Istanbul)

HAMI>1

6ZE«

-

Ben

(Malatya)

-

bes,

dakika konu$;mak istiyorum Sayin

3cn dc be§ dakika konusmak

istiyo-

rum.

BA§KAN

-

Olmaz

ki,

Tuztifti ihlaM

cdemem, beni de mazur

gortin.

OMER LUTFl HOCAOGXU

(Trabzon)

-

tlk fjncrgcyi

ben ver-

"32

KADIR MISIROGLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAM!

dim. Liitfcn siraya koyun saym baskan.

BALKAN

-

birlcr alrnmishr; fakat hie birisi

Bir dakika efendim. Ksmunlar miiduriimuze sorayim.

Tabit ben lakip edemedim.

Saym Hocaogto, siz

hangj

larililc

vcidiniz

giin

-

bu derece siirekli ve dovamh olmarmjur. Ingiltere'de, Italya'da. -

•

ingiltere'de elan salta-

nat hukilm siirmektedir sayin arkadasim. Italya'da da kralcilar di§an -

MUzakereier bashd.gi

atilmami§lir.

etcndim.

BASKAN verilmis.

vcrilmi §

,

BA§KAN -

Yani

24'iindc.

Su

halite,

diger

iki

[akrir

dc 24'iindc

Saym Dike$ligil ve Saym Ozer'in lakiirlcri dc ayin 24'undc Ocii aym larililc verilmis. olduguna gore hangisinin dalia once

vcrildlgini

hatirlamiyomm.

HCSNO DtKECLtGlL

(Kayscri)

-

Ben saym Hocaogtu'na

ilti-

hak cdiyoruvn.

OGUZ (Istanbul) Biz dc vcrdik efendim. BASKAN - PekalS tc§ckkiir ederim. Buyurun Sayin ALt

-

OMER LUTFi HOCAOGLU

(Trabzon)

-

Hocaoglu..

Saym Baskan, ? ok

dcgerli arkadasjarim;

denin tekrar metine almmasi hususunda yapmis.

oldugum

teklifi

izah et-

mek icin sfiz almig bulunuyorum.

Muhterem

arkada§larim,

Yildoniimiizde cikanlmak islcnen

kanaatimce

Cumhuriyetin 50. Af Kanununda en manidar ve her 8'inci

madde idi.

Muhterem arkadaslanm, Osmanogullan'nin

Tiirkiyc

distna

siyasi ted-

ettiren sartlann hie birisinin

mevcud olmadigmi

goriiriiz.

bununla da bitmemektedir. Rejim degi§ikligine ugramrs Cumhuriyete intikal ctmi§ olan bircok ulkelerde bftyiece emsaline rastlanan bir tedbir goriilmemektedir. Cok azinda bu gibi tedi§

fcusilikli

dajlanm, Fransa, Ispanya, leketlcr

Italya,

konu§mayalim.

(Devamla)

-

Muhterem

Almanya, Misrr ve Tunus

SIRRI

ATALAY

OMER

LUTFi

da dcgUdir

-

vardir,

hem

italya'da yok.

(Devamla)

-

Aziz arkadaslanm,

pesmden gitmek mecbijriyetinde ve durumun-

tabii.

ATALAY (Kars) - Vardir dediniz de.

OMER bile,

(Kars)

HOCAOGLU

Milleli, ltalyanlann

uzllntii

arka-

raem-

bu gibi ledbirlere basvurmus,Iardir. Fakat bugiin kral ailesine

mensup kimseler hem Ispanya'da vardir, hem Italya'da Avusturya'da vardir ve hem de Almanya'da vardir.

Turk

gibi

LUTFi

veren

HOCAOGLU

tarafi §urasidir

son Cin tmparatoru, «

(Devamla) - tjin en hazin ve muhterem arkadajlanm; Komiinist Cin'de

M ao Re

j i

m

i

» altinda bundan dort

ve ha§in olmami§lardir.

Aziz arkadasfanm, Dunya'da gelip gecen, devam eden olaylar;

bil-

hassa siyasi tarihteki olaylar tetkik edildigi zaman, goriilmektedir

fikarihsinda siyasi bir sebep vardi ve bu siyasi bir tedbir idi. Sjmdi, bu olup bitenleri gozden gecirdigimiz zaman o zamanki

biittin

Aziz arkada§Iarim,

Lutfen efendim,

sene Once Pekin'de vefat etmijtir. Yani komiinistler dahi bu derece a§in

jeyden once yer alrnasi icabeden husus bu

almayi icab

-

OMER LUTFi HOCAOGLU

SIRRI

Huzurunuzda Millcl Meclisindc kabul cdilen metinde 8'inci madde olarak yer alan ve fakat ne sebcple cikarildigi anjasilamayan 8'inci mad-

bir

(Kars)

OMER LUTFi HOCAOGLU (Devamla)

efendim?

OMER LOTFl HOCAOGLU (Trabzon)

ATALAY

SIRRI

403

siyast tedbirler

uzun

siireli degildir.

ki;

Nitekim, Cumhuriyet tarihinde de

bunun birpok emsallerine rastlamak miimkundiir. Oylesine rastlamak miimkiindur

ki, istiklal

kar§i cikmis olan

Miicadelesine ve Cumhuriyet'e fiilen ve kavlen

ve « y

ii

bulunanlar, Cumhuriyetin

e 1 1 i k 1 e r » adi ile yurt dijina siirulmiis Onuneu yildaniimunde bizzat Atatiirk ta-

z

rafindan; Ataturk'un direktifi ile affedilmijlerdir.

O halde, Cumhuriyet

tarihinde de bu gibi siyasi tedbirlerin oriadan kaldirildigi gbrfilmektedir.

§imdi biz ne istiyoruz, neyin olmasim

istiyoruz?..

Aziz arka-

'

AM

dasjlanm, 1952'dtf TQrkiye Biiyiik Millet Mcclisi tarafindan cikanlan ve

Osmanogullan'mn kadinlanna ni

istiyoraz. Tiirkiye'ye

misjerdir dc,

Turk

verilen haklann erkeklcrine dc vcrilmesi-

Osmanogullan'na mensup hammlar

gel-

bundan memlekelimiz nc zarar gormiisUir ve bu hammlar Turk valanmm alcyhine no gibi harekette bulun-

Milleii ve

musjurdir...

Buna

bulunuyonim. Bu de verilmesini

aid hicbir arkada§irmn misal vercrneyeceginc ilibarla ayiu

sizlerin

Aziz arkadasjanm,

cmin

haklann Osmunogullari'nin erkeklcrine

vicdanlanna

liiiap

ederck rica ediyomm.

elli

kendimizi inkardir. §6ylc etrafimza

bir gttz gezdiriniz;

Senatoda dahi bulunanlann hepsi Cumhuriyet'in

yetigtirdigi kimselerdir.

Cumhuriyet devrinin cocuklandir. Bu

lis,

Cumhuriyeti'ni ortadan

dusunmemeniz

ilibarla,

kaldiracagina

gerekir, halirdan

be§ ki^inin Turkiye

inanmamaniz ve bimu

gegirmemeniz gerekir.

Senato metninden cikanlmasini, hukukcu arkadasjanmdan ogrendigime gore, bendeniz liukuk prensiplerine de aykin bulrnaklaymi. ediyorlar;

hukukun

ana prensiplerinden bahsediyorlar, hepiniz dinlediniz, hepimiz dinledik.

Bunlardan bir tanesi de «

Ceza

1

a

r

in

§ a h s

i

1

i

g

i

» diyorlar. Bi-

ediyor, «Hic. kimse, vatanda§i

oldugu devletin topraklanna girme hakkindan

Aziz arkadasjanm, goruliiyor cikanhs, sebebinin izahi ne

ki;

mahrum edilemez.»

metinden cikanlan maddenin

hukuk prensiplerine ve ne de

iiyesi

oldugumuz Avrupa Insan Haklan Sozlcsmesinc uymamaktadir. nedir? Bir arkada§imm ifade

Muhterem arkadasjanm, bunlann sucu ettigi gibi

Osmanogullan'mn sucu yoktur. Zaten kanundan da mUtevellit

Bu

bir siySsi tedbirdir.

ba§inda da ifade ettigim gibi sjmdi bu siyasi tedbirin rektiren her hangi bir sebep

Konu§mamin

devam etmesini

ge-

de kalmamisjir.

Aziz arkadasjanm, insaflanmza ve mcrhametinize siginiyorum. Her

zaman ogundugumuz

fusati dusjugii

dugtugii to'da

zaman ogundugumuz

Tiirk

Tiirk

kumandanlan

hakanlan

var.

var.

Her

firsaa

Bcndeniz bu Sena-

da dcfalarca kars.da§tim okullara dahi «Fatih»in ismini vermck

icin scferbcr oluyoruz.

Aziz arkadasjanm, Millet Meclisi'nin melnindc bulunan rrmddenin

Aziz arkadasjanm, hukukcular her zaman tekrar

Muhterem arkadasjanm, yine devam

yurt di§ma cikanlmis, degilierdir.

ya§ma gircn Cumhuriyeti, iig bes, ki§inin yikacagmi, ortadan kakbracagma inanmak, benim kanaatimcc Cumhuriycli inkfudir,

«

OSMANOSULLARTNIN DRAMI

KADIR MISIR06LU

Benim vilayetimde en azmdan

iic bes,

tane okul

«Hudav«ndiga>» adi (a§tyor, bcri larafa gidiyorsunuz «Muhte§em Suieyman» adini ta§iyor, digcr tarafa gidiyorsunuz «Yavuz Selim» adini ta^iyor. ismi «Fittih»

aduu

tagiyor.

Bundan §una gecmek

Ote

tarafa gidiyorsunuz

istiyorum.

Bu OsmanoguHan'nin gunahlan

oyle zannediyorum ki Vahdeddin'den geliyor. Yani bunlara Vahded-r din'in giinahlarini yiikliiyoruz. Valtdeddin'in torunlaridtrdiyoruz vcy-

naenaleyh, cezanm sahstligi du§uniildugij zaman, Osmanogullan'mn

ahut Vahdeddin'e benzer bir

cocukJarimn bu vaiana getirilmemesinin hukukun bu prensipi

gunah yukiuyomz; fakat muhterem arkada§lanm, bu arada hie biri-mizin

ecc bagda§abilecegini

sizierin takdirlerine

ile

ne der-

iki

ki^inin torunudur diyoruz; bunlara

hatirmdan Yikhnm'lann, FAtih'lerin, Hiid^vcndigar'lann; Muh-

birakiyorum.

MUSTAFA TIGLI (Sakarya) - Ashnda bu ceza degll. OMER LUTFi HOCAOGLU (Devamla) Tabiiceza dcgil.

tcjem Siileyman'larm toiunlari oldugunu

planm bunlann

ba§itia

diis.iinerek,

bunlann

"seva-

koymak gecmiyor.

-

Aziz arkada^lanm, Cumhuriyet'in 50. Yildftniimu'nde Tiirk Aziz arkadasjanm, birde Iari

Sozle§mesi

var.

iiyesi

buiundugurnuz Avrupa insan Hak-

Bakimz bunun ek 4 numarah protokoluniin

tarihinde, Turkiye Biiyiik Millet Meclisi'nin en biiyiik lutfu

Muhterem arkada^lanm,

maddesi ne diyor:

tarihi ile irtibatini

kokiinden aynlmi§ agaca benzer.

«Hic oldugu

bir kimse, ferdi

veya loplumsal tedbir icin dahi olsa, vatanda§i

devletirt topraklan

di§ma cikardamaz.»

bu

olacaktu-.

3'uncii

Bu

agaci,

kesmi§ ofan milletler

bu fidam

hicbir tarafta

birakamazsmiz. Tiirk Millcli'nin, yefi§ecek nesillerine hizmet edenleri

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

406

Bu hizmet askmi artrnr, hizmet Hemen sunn (la halirlatmak istc-

lakdir elligini gBslermcsi zarureti vardir.

muhtercm arkadasJarim,

sevkini artinr,

rim

vatan scvgisi bambaska

ki;

O'nun camuru

olursa,

hasretin dahi ccker. Dis.

ijeydir.

Hele hclc bu vatan Tiirkiyc gibi

bite kutsaldu. tnsan, Ti'ukiye'nin

camurunun

bilir.

Oram

icin lutfcdiniz, liitlcdiniz

muhtercm

arkadas.lanm! Osmanogullan'nin gunahsiz torunlannm bu mcmlckciin topraklarinda yalmasina

yatmasma miiscaade

lasdmast gcrcktigi hususundaki diisuncclcrimizi aciklamak icin huzuru-

nuza geldik.

memlekcllc bulunan arkadasjanm bunu iierhalde

en azmdan benim kadiu-

musaade

cdiniz, l>u

bu mcmlckciin topiaklanndan

cdiniz,

mcmlcketin topraklarma

ruz.

raz

Dcgerli arkadaslanm, konuyu bir afjeanumi icinde hallctmek istiyohaldc af nedir, kominun afla ilgisi nedir'?... mesele iizerindc

O

O

durmak

OMER

Vaktiniz doldu cfendim.

Llh'Fi

HOCAOGLU

(Devamla)

-

Bitiriyorum

Saym

basmda, atalannin mezari basmda fiUiha okumasma musaade ed-

bu topraklara ayak basraasina musaSds ediniz.

Saygdanmi sunuyorum.

aym zamanda modern hukuk

bugiin hukuki bir miiessese bir gecrnisi

Aziz Arkada§Iarim, hie olmazsa bu Tiirk cocuklanmn atalannm

iniz,

kisa konujarak

AC. yasama organina lanmmis. bir atifct miiesscscsidir. Tarihi

Balkan.

ttirbesi

bi-

sikmamaya gayret edcrek ve 90k

gdrijsjerimi aciklayayim.

Ickamiil .

lazim. Sizi

ytiz siirmesinc

miisaftdc cdiniz.

BAijKAN

407

hicbir allerji bcslemeyen kanaallerin agir bastigi bir mecliste nasil kaldmlrr diyc jajanlar, uzulenlcr vardir. Bu itibarla konuya nasil yak-

anlayismdaki gelismckr

affi,

unutma miiessesesi halinc de

gelirmislir. Sue, suclu kamuoyunda unuiuldugu, cezadaki sosyal yarar ortadan kulkligi zaman, yasama organi sanki, ben eski durumlan biraz da isleycrck unutmak istiyorum, der gibi af yoluna gilmekte ve af

mijessesesini i$letmektedir.

Hal bByle isc affui artik bir sosyal yarar

(Alkisjar).

BALKAN Sayin Caglaynngil buyuiunuz. HUSNU DiKECLiGIL (Kayseri) Sayin Baskan, -

jartlaniii Ozetliyelim. Egcr, cezamn infazmda kalmamijsa, gecmi§i unutmak, cezaliyi zindanda

tutmaklan daha yararh hate gelmi§se af

ben

takririn

ister.

kayitlan

da var. Gecmiji unutmak, gelecege

degildir.

Bu

Bu

tehdit

sartin elbette ki, bazi

veya tahrip etmek de

genel kaidedir,

Ichindc soz istemisUm.

ISAJKAN Hata ettimse

Osmanogullan'nt bu -

Saym

Dikejligil oziir dilcrim; bbyle tespil ctmistim.

oziir dilerim,

saglayan bir hiikum,

(HSAN SABRt CAGLAYANGiL

(Bursa)

-

Sayin Baskan,

muhterem arkada§Ianm; Yiiksek huzurunuza arz ediien

halen

gercekle§tirmck

Bu konuya ken

teklif,

Osmanogullari Hanedam'ndan

goriismekte oldugumuz bu

af kanunu

ile

amacmi guduyor.

mensubu bu

tedbirin

kaldmlmasi gerekiyor. Tedbir de affedilmez,

aflin

dismda

kalabilir mi... Millet

clisi'nde kabul edilmis. bir hiikiim Senatoda: bilhassa

Me-

bu Hanedan'a

ilga edilir.

yiirekten beraberim; Ataturk za-

mamnda Osmanh Hanedam'nm hakikaten kadtn azalari yurda sokulmu§lar, ama affedilmediler. Benarzedeyim;430ve431 numarah 1924 tarihinde crkan Hillfet'in huriyeti

ccjitli $ekillerde yakla§anlar: Katiller hirsizlar affedilir-

bir Hancdan'rn

vurursamz kendilerini af etmenin

Ben Saym Hocaoglu arkadajimla

bazilannin bugiine kadar rnemleketimize girmesi yasaklananlann yurda

dfinmelerini

kriterlere

ama Osmanogullan'nin yurda gelmemesini bir ceza cikti... Bu bir yasaktir, bu bir tedbirdir;

hicbir engeli yoktur,

ilgflsi

ve

Hanedam Osmanin'nin Turkiye Cum-

Memaliki Haricine Cikaitilmasma Dair Kanun'un ash; «Mul ga-

ve miinderis Osmanh Sultant Hanedam'nm padisahlar siilbiinden olan erkek ve kadm'bilcumle azSsi ve bunlann erkek ve kadin fiiruu Tiirkiye'ye

gelmek hakkmdari mahrumdur.» maddest

elc alindi.

Bu

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIROGLU

403

maddenin sadecc crkekler baki kdmdi, bu

maddc o

iptal cdildi, kadinlar cikanldi,

sekilde tadll cdilincc, bunlarm yurda avdcti mirmkiin oldu. Af-

mcmnu

fcdilmcdiler. Kcndilcrinin Tikkiye'ye avdclini

kilan

maddc rslah

cdilcrek avdetlcri tcmin kilmdi.

Milleti'mii kaderinde soz sahibi

bir aile. Bugiln

olmu 5

,

40?

biiyiik hizmetlcri

gorulmus

tSrihi

kuk

milyonluk Tiirkiye'de bir referendum yapsaniz, bu Haiicdan'in takriben yirmi kijiye inen cikek ahfadtnin Turkiyc'ye donmesinde sakinca bulacak kimsclcrin yekununu en kiiciik

rakamlara

bile cikartamazsinrz.

Sonra, 1972 yilinda bir takim mali piiriizler giku. Vaktinizi kisaca

mamak

icin iki

kclimcylc temas cdcccgim. Mabkcmc-i Temyizdcn bir

iclibat karari cikti. Devlcli

birakb.

Oiada

al-

bir

maddc

vc maliycyi son dcrccc muskiil durumda

Osmanli lmparalorlugu'nda

vardi; «Bilciimlc,

padisahbk ctmis. kimsclcrin Tiirkiyc Cumburiycli

puya mcrbut cmval-i gayrimcnkullcri millclc

ariizisi

dahilindcki

la-

intikal etmijtir.s jeklinde

Tiirkiyc Cumhuriyeti saltanatin ihyasmdan endise duyacak, ya da cski Haiicdan'in

coktan

ajli.

Bu

monsuplannm doniisunden

prensiptc mutabtkiz,

rahalsiz olacak de'vreleri

birakimz, bu

konuyu kendi yerindc layik oldugu onemle, itina ve digcr kanuniarla ilgisi ile beraber halledelim. Bunda hicbirimizin suphesi yoklur. Biz bunun.hic gcciklirdmeden ycrine gctirilccegine inamyoruz ve bunun icin de ber

idi

Mabkcmc-i Temyiz garip

bir ictihal yapti. dcdi ki;

Osmanli

imparatorlugu'ndaki padisahlann cmvali ne dcnick? Padisali bir ki§idir;

da Vahdeddin'dir. Ondan cvvclkilcr

Oldii;

o mal da vcrescyc intikal

binacnalcyb o mallarrn padisahla

ilgisi

yok; milletc intikal cdcn,

elti,

kacnu; Osmanli Padisaln Vahdcddin'in emlakidir. Buna istinadcn

ta-

ancak, ycri burasi midir, baska yer midir? Mcselcsinde ki fikirlerimizi de huzumnuzda aciklamis bulunuyoruz.

Himedaiu'iia miidcvvcr bilcumlc cmlak, verese narmna dava ikamc cdcn

SUPHl

Kbnzberk

tarafnuian miisadere cdilip satilmaya basjandi.

ictihal baki kalsaydi,

o devrin parasiyla

zincdcn vcrescyc intikal cdecek

idi.

Bu

alti

milyar lirabk cmlak Ha-

itibarla bir

bakikatcn kanun tcknigi hrrpalanarak, bu kanuna da Pasaport kanununa

itlial

takim mali hukiimler, itlial

kisnn

cdildi, bir

ediidi.

§imdi, yijcc hcy'ciiniz af yoluyla bu yasagi kaldiran bir hukiim gelirsc bile

Pasaport Kanunu'nda, Hilafctin ilgasi hakkindaki kanunda

mevcut bir takim maddeler, boyle

bir avdcti adcta

imkansiz kilacak

malitcleile dolu olacaktir vc o kanunlar da; nasil Siyiisi

Kanunu'nda Anayasa'da

tadi 1 at

degislirmedikce, Siyasi Pander

namryomz, kullandmaz bale

Haklarm

for-

iadcsi

yaptinu ama, Secim Kanunu'nu

Kanunu

dcgi§tirilmedikce

ktilla-

gelecektir.

toplum gorulmus degil. Osmanli Hanedam, hasenati

ile scyyiati ile

Tilrk

Karaman, aleyhinde.

KARAMAN

(Tabii

Uye)

-

Sayin Baskan, sayin sena-

tdrler;

Soz konusu olan bnerge, Millet Meclisi mctninde

8.

madde olarak

bulunan meddenin yeniden Cumburiycl Senatosu'nca kabul edilmekte olan mctninin iccrisine ithalinden ibaret. Bununla, 3 Mart 1924 tarihindc Curnhuriyct'in olusumu sirasinda cikardan bir devrim kanummun Hilalct'in

kaldinlmasmi ongoren bir deviim kanununun bir kac maddesmin dcgistirilmesini iingOrmckte. Bdylclikle, Osmanli Hanedani'mn 1952'de Turkiyc'ye girmesine miisaade edilen kadin mensuplannm, da-

madUniun yam

sira,

erkek mensuplannm da Tiirkiye'yc girmesi

is'ten-

mektedir.

Benden once konusan edilmi§

Degerli arkadaglanm, her millet tarihiyle yasar. Tarihini inkar eden

.

Beni dinlcdiginiz icin tesekkur eder, saygdanmi sunanm.

BALKAN - Saym

di^ci Sanii

tiirlu

katktya amade bulundugumuzu arz cdiyoruz. Sayin Hocaoglu'nun kiymctli miilalaalariylc celiski halindc oldugumuz hicbircihet yoktur;

puda mcvctil bilciimle Hazinc-i Hassada cski Hamid, Mecid

Bu

ama

bir

bir arkadasim. Millet Meclisi

metninde kabul

maddenin Cumhuriyet Senatosu Komisyonu'ndan

cikanlmasmm hukukt baktmdan sakmcali oldugunu

sOylediler.

Oysa

.

m

OSMANOGULLWNIN DRAMI

KAD1R MISIROGLU

ben dc mes'eleye baslca yonder,

bakmak istiyorum.

Huzurunuzda bufiinan af kanunu tasans.

Tiirk

Ceza Kanunu'nun

affim kom.lan bir tarn sue ve ceaalarm ccsltB maddelerinde ortaya yurliriuk mnddelen nan? oncrmcktcdir vc bBIBn madder.; Sfltiondaki elc almakla Ceza Kanunu'nun ccsitli maddclenm butiin rruuldcleri, Turk gireraeyecegm. olciilcrde gireceftini veya hangi kapmsamina onlann at uzakOncrgcde ise; Turk Ceza Kanunu'yla ancrmcktedir. Tefclif cdilcn ,an yak.ndan hie ilgisi

olmayan

bir

durum

vac. Hilafet'in kald.r.lmasi,

sayui bir tcdbir karan olarak 431 Cumhurlyel'in kurulmasi Brasmda kaldirdmasi oncriliyor. Kanun ilc al.nan bir kararm af kanununun icerisindc buOylcyse hukuk Icknig. bak.mmdan bir kars.yay.z. N.tckim bir durum ilc kars. olmayan konusu site lunmas. sayil. Kanunla Ha/.iran 1952* cikar.lan 5958 16 cvcl 22 sene bundan sureliylc bir kisim Hancdan menyapilmak dogi.?iklik(cr da bu Kaaunda

miisMc suplanmn ulkcmizc girmclcrinc

411

Dcvleli derken, elbette ki; tarihimizin sayfalaiinda 50k parlafc sayfalar,

edilmistir.

baska kanunla bu mescleyc girOylcysc mcs'clcnin proscdiiru bir kapsami icerisindc bulunmamasi scklinde olmalidir; af kanurmn

cok

ve gurur duyulacak seyler gorliyoruz. Bir Mnrsd-i' bir §el.id Murad'i, bir Yildmm Bayezid'., bir tkinci Murad'r, bir Fatih'i, bir Vavui'u, bir Schid Gen? Osman'i, bir ikinci Mahmud'u, bir§ehid Cciincu Selim'i umitmamn imkam iftihar

HiidavendigaVi.

yoktur. Elbclte bunlar tanhimizin, bizim icin guiuila donecck sayfalanm

Ama bunun aksinde olanlan da huzurunuzda soylemek istemiyorum. Mes'eleye bu noktadan bakilamaz arkadasfanm. Ne lanhimize kaltiklan biiyiik gurur ve zafer sayfalanyla ne sununla, ne bununla bakilabilir. Mes'eleye, Ulusal Kurtulus Savasimiz bak.mmdan, mes'eleye Cumhuriyefin kurulu§u bakimindan, mes'eleye Mustafa Kemal ve isliklal Sava§. bakimindan bakmak geregindeyiz. («Bravo» kaplamisjardir.

sesleri).

nedenle, mes'ele bu noktaya gelmisken miisaade buyurursaniz Cumliuriyet (arihimizde, Ulusal Egcnemenlik tarihimizde, en malum yeri tutan Birinci

Turkiyc Buyiik Millet Meclisi'nin bazi kararlanm oku-

mak isterim.

mek

icap eder.

Osmanl. Hanedam'ndan nesillcr. Mcs'cle bu noktada iken, bugiin erkegin Turk.yc'ye hayatta kalan on onbes. tane

devam edcn.

Cumhuriyet idarcsmde ulkem.z icin tar padfsahc.l.k hilaletcilik bak.mmdan, no sak.nca olmayacagira ne ben de kabul ediyorum; herkes dc

donmesinin

elli

yd gecmis

«Turkiye Biiyiik Millet Meclisi'nin hukuk-i hakimiyet ve hiikumraniyenin mumcssil-i hakikisi oktoguna dair 1 -2 Tesrinisani 1338 (Terimleri taiihe sadakat bakimindan

ve 308

say.l.

aym ifMelerle okumak

istiyorura.)

karan:

bir

bakiraindan bir sakinca olraayacagm. Tipki, cdiyor, mant.gtn da geregi budur.

benim manfg.m.n

kabul

iceri geregi; 141-142'inci roaddelerden

giren bir ka? yuz

msamn da

gibi. affimn rejime hicbir zarar getirmeyecegi

yanhsnr. Onlar gelecekler ne Ancak mes'eleye bu noktadan bakmak Ashnda Turkiye'de cok hahfeler olacaklar ne halife olacaklar...

t -

Teskilat-i EsSsiyc

Kanunu

ilc

Tilrkiye halki hukuk-i hakimiyet ve

hukiimranisinin mumcssil-i hakikisi olan Ttirkiye si'nin §ahsiyet-i

mak

Buyuk

Millet Mecli-

maneviyesinde gayriiabil-i terk ve tecezzi ve ferag olbilfiil istimffle ve irade-i milliye istinad etmeyen

uzere temsile ve

hicbir kuvvct ve hey'eti tammamaya karar verdigi cihetlc, Misak-i Mill! hudutlari dahilinde Tilrkiye BiiyUk Millet Meclisi Hiikumeti'nden bas,ka ?ekl-i hilkilmet tantmaz.

padisah

var simdi. Her

mezhep

liizum tarikatm.n bir balifesi var. Bir halifcye

bakimindan,

Cumhuriyefin kurulusu yok Turkiye'de. Ama meseleye Kurtulus Savasi bakimindan Mustafa Kemal bak.mmdan, Ulusal Hanedam, Osmanl. devri, Osmanl. bakmakta fayda var. Biz, Osmanl.

Binaenaleyh, Turkiye halki, haiijniyet-i §ahsiyeye mustenid olan Istanbul'daki jekli Hiikumeti 16

Mart 1363'den

itibaren ve ebediyen

tarihe miintakil addeyiemistir.»

Heyecan duyuyor musunuz arkada§lanm? («Duyuyoruz, duyuyo-

KADIR MISIROSLU

412

ruz»

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

sesleri).

2

-

Hanedan-i Al-i Osman'a aid olup Halifege Turkiye bu Hanedan'in Omen ve ahlaken crsed

Hiiafct,

Biiyiik Millet Meclisi tarafmdan

ve es!3h olam

inliliap

olunur. Turkiye Devleti,

Makam-i

Hilafet'in isli-

nadgalndir.»

Ve

yine Cumhmiyet'in ilanindan soma,

bu karardan 14 ay soma, 3 fikartilmigtir. 429 sayilt

Mart 1340'da cok onemli Dcvriin kanunlari

§er'iyye ve Evkaf ve Erkan-i Harbiye-yi Uraiiiniye Vckaictlcri'nin

Kanun, 430

ilgasina dair

sayili Tcvhid-i Tedrisat

1961 Anayasasi'mn da teminati altuuladir. 43

1

Kanunu;

ki

§iradi dcgistirilen

SALiH TANYERl

(Gaziantcp)

KARAMAN

saygirmzi ortaya canira

yasamak

da bana

iki

koymak

19111

(Devamla)

-

Kanun.

Arkadaslanm, yine larihe

yine Birinci Biiyiik Millet Meclisi'nin hcye-

bunu da okumak istiyorum. Aynca, Saym Baskanm

ve Hiincdan-i Osmani'nin Turkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Cikanlmasina Dair 3 Mart 1 340 Tarihli ve 43 1 Sayili Kanun. -

bu maddelcri kaldinrsak; ama birkac sene sonra da

emlakini dc birkac ba$ka

maddc

ile

millcte

kaldirma cihetine gidersek

nc olacakltr devrimlerimizin, Cumhuriyetimizin temeli?

nedenlc onergenin aleyhinde bulunulmasmi are eder, saygilarimi

sunanm.

(Alkislar)

BALKAN aym

-

Onergeler iizerindcki miizakere bitmijtir. Onergeler

mahiyettedir,

Hukumet ve Komisyon

katiliyor

mu

efen-

dim?

ADALET BAKANI §EVKET KAZAN

(Kocaeli Milletvekili)

-

Kalihyoruz ef'endim.

ANAVASA VE ADALET KOMtSYONU BA§KANI REFET RENDECi (Samsun) Katdmiyoruz efendim. -

dakika musaade etmesini istirham ediyorum.

Hilafet'in ilgasina

1

inal cdilcn

Bu

koysaydiniz.

SUPHi

rihe baglar,

bu kanun

Kcske bunu da Anayasa'ya

-

« Arkadaslanm, teklif edilen maddede bu okudugum Kanunun 2, 3, 4 ve 5. maddelerinin kaldmldigi itade ediliyor. Ya yann bu Kanunu; Buyuk Alaturk'iin «Ebediyycn» dedigi bir seyi elli yillik bir ta-

sayili Hilafet'in ilgasina

Haricine vc Hanedan-i Osmani'nin Turkiye Cumhuriycti Memaliki

gikanlmasma Dair Kanun;

413

Bundan sonra 431 numarali kanunu diger maddelerini de sonuna kadar okuyan Suphi Karaman siizlerine sbyle devam elmisiir:

«Halife hal'edilmisdr. Hilafet, Hiiklimel ve Cumhuriyet mana vc Hilafet Makami mulgadir,

melbumunda esasen miindemic oldugundan

BALKAN

-

Hukumet

katiliyor,

Komisyon

katilimyor. Onergeler

aym

mahiyelte oldugu icin bir bnerge scklinde oyluyomm. Onergelerin dikkate almmasini oylarmiza arz ediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler...

Onergeler kabul cdilmemistir.

HAMDt OZER

(Malatya) - Saym Baskan, beni konusturmadimz; bu anergeyi kabul cden Caldiran'dan, Viyana'ya kadar Tiirk gazilerinin sahadet parmaklarmi bu salondagbruyorum.» fakat

2

-

Mahlu Halite ve Osmanli

saltanati miinderisesi

Hanedan'imn

er-

Cumhuriyeti, memaliki kek, kadin bilcumle azasl ve damadlar, Turkiye dahilinde ikamet etmck hakkindan ebediyen mcmnudurlar.»

Arkadaslanm, Mustafa i

1

e

1

ebe

t

»

tariflerini

E b e d i y e n >> yd mi gariiyoruz? Birakm bunu 100 scne son-

kullantmshr. Mustafa Kemal'in «

dedigi surenin sonunu 50 ra,

Kemal bircok nuluklannda «E b e d i y e n,

sesleri»)" 150 sene sonraki insanlar dusiinsiinlcr. («Bravo, bravo» 193 -Bkz

:

CSTD-- C

14, sh.

493

-

501

3

m

Bundan sonra mezkur kanun Senatoca kabul olunan yeni

sckliyle

TBMM'nc

gelmis ve usul icabi Meclis Adalet Komisyonu'na havalc cdilmistir. Komisyon Senato'nun yaptigi degijikliklere itibar etmeyerek

pek az farkla Mcclis'cc kabul edilmis eski metin uzerinde israr etmistir. Tekrar Meclis'e gelen af kanunu, son defa olarak 7 Mayis 1974 tarihinde miizakere edil meye bajlanmijlir. Zira elbettc ki son soz Me194

-a.y.

OSMANCkSULLARININ DRAMI

KADIR MISIRO&LU

414

milzakerclerde Osmanogullari'mn yurda avdetlerini

Bu

clis'indi.

saglayacak

olaii 8.

madde

ijzcrhideki

konusmalan da dikkallerinize.su-

«RA§KAN 8'inci

Zira batin alilerdedir

»

fikarilan

maddenin komisyon raporimu okutuyorum.

YAStN BOZKURT

(Kars)

-

Saym Baskan, hu maddedc

bir

oncrgc verrai§tim. Liilfcn iinergcm okunsun.

Madde

8

cikanlmasi Komisyonumuzca bcnimsenmemistir. '

BALKAN

-

8'inci

madde hakkinda

sftz

sahsi vc gerekse gruplan adina soz istcyen var

ALt tHSAN ULUBAHSl (Afyon

istcyen var mi?

Gerek

mi?

Karahisar)

-

$ahsim adina soz

-

-

Daha once

bir laiebim vardi

M.S.P. -

Grubu adina Sayin Sudi Resad Sarulian

GRUBU ADINA SUDl RESAD SARUHAN

Muhterem Baskan, rnuhterem

Senatosu'nca tekliften cikanlmis olmasi aleybindeki goriisjerimizi Milli Selamet Panisi Grubu adina arz etmek iizere birkac dakikanizi istirham

edecegim.

ta/.ip eltigini

birlikte,

clem ve escf duydugumuz

teklif Millet

Osmanh Hanedani'mn

erkek

aslilerine donebilmelerini derpfs etmektedir.

Meclisi'nde ve Adalet Komisyonu'nda kabul edilmisti.

cak Cumhuriyet Senatosu'nda

memnuniyetle milsahede bir

8'inci

ettik.

Bu memnuniyetle

hususu arz elmeme miisaadelerini

istirham edecegim.

bu bcyanlari milietimran ekseriycti tarafindan uzunca bir miiddet, aslilcri

maddenin

cikanlmis. oldugunu iizuntii ile

mujahede

teklif ettik.

Bu

& ki,

meydana gikmcaya kadar da benimsendi. (A.P.

giiriiliiilei).

YUSUF UYSAL (Isparta) - Ncymis o mahiyeti aslisi? SUDi RESAD SARUHAN (Devamla) - Hatta cok yakm mazide eski Demokrat

Partililer'in affinin

Demokrat Partililer'in

siraJarmdan «8yle» seslcri.

Bu

evi oldugunu

iki vak'ayi

Bu arkadasjanmizdan tedikleri

tezahiir

bir

hemen akabinde Adalet Partibeyan buyurdular. (A.P.

nakletmekten muradimiz asla

satasma ve catma degildir. (A.P. siralanndan

giiriiltiiler).

istirhamimiz odur ki; mirasina sahip

olmak isDemokrat Parti'nin 1952 yilmda mukaddemesini yaptiidan Os-

manh Hanedam

Biliyorsunuz, teklifin 8'inci maddesi

tamamen

ruhuml

si'nin eski

Cumhuriyet'in Ellinci YildoniimB miinasebetiyle bazi sug ve affi hakkinda kanun teklifinin 8'inci maddesinin Cumhuriyet

.

akil vc vicdanlardaki inkisaf ve lekamul vc tebcddiikll muvacchesinde lianimefendilerini bcyefendilcrinden tcfrik etmck isteyen bir diisjinccnin medeii! insan

milletvekilleri!..

cczalarm

mensuplannin vatan-i

mensu-

zihiiiyetlerdcki

siralanndan

buyurunuz.

(Rize)

hamm

plannin valanlanna donebilmclcri temin edilmisti. Mezkur kanunu simdiki 8'inci maddenin bir mukaddemcsi olarak lebrikle karsiladik.

mahiyet-i

Sahsira adina soz istiyorum.

Millt Selamet Partisi

Parti tarafindan

Kanunla, Osmanli Hanedani'mn

vcsilclerle

Kaydcdiyoruz efendim.

YAStN HATitPOGLU (Corum) Saym Baskan.

sayili

27 Mayis 1960 hadisesinden sonra kurulan Adalet Partisi muhtelif Demokrat Parti'nin bir devami oldugunu bcyan etmisti. Hatta

isUyorum Sayin Baskan.

BALKAN

5958

gecmek miimkiin olmamistrr.

1952 yihnd Demokrat

ki,

Ancak aradan gccen 22 scne zarfinda

Bu maddcnin Cumhuriyet Scnatosu'nca metinden

-

Partili arka-

dasjanmizin reylcriyle bu maddenin teklif metninden cikanldigi hakikati karsismda, bu noklaya isaret etmedcn

nuyoruz:

415

Senatosu'nda senator sayilan itibariyle agirhgi bulan Adalet

ile ilgili

hayirli tasarrufun, simdiki 8'inci

maddede

eden ikinci hayirli bollimune de istirak ve gayret etsinler

ki;

bu

miras kendilerine hclal olabilsin.

An-

metninden

Cumhuriyet

Muhterem lanndan

Osmanh Hanedani'mn erkek mensupmaruz bulunduklan elim bir hakikati nakletmek

milletvekilleri,

tkisinin halen

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIRO&W

416 istiyorum.

HSnedan'a mensap merhum kizkardcsmin

iki

oglundan

Ermcni'nin otelindc

hirisi

Mchmed

kfitiplik, digcri

Efendi'nin

Selim

Muratyan

halcn Londra'da

dc aym oteldc

iscilik

isimli bir

yapmaktadir.

Vakialan saymak smctiylc onlann lsliraplanm duyabilen kalbleri biraz muzdarip elmck istcmiyorum. Zira inaniyorum ki; alll yiiz senc

maddenin kanunlasmasi

SaygiJanmla. (M.S.P. siralanndan

Demokratik Grupu adina, buyurun Saym Rasim

arzulanni, insan haklarma hiirmctkar insanlar olarak

Maksatlan vc mahiyclleii miinakasali olan her cinslcn

turistlerin dile-

dikleri zainaci Tiirkiyc'yc gelniesine miisaade edildigi bir devrede;

Hfmcdan mciisuplannui

-

Tesckkiir ederim Sayin

D.P. .GRIJBU

turisl

olarak dahi vatanlarina girmelerinc mani

Sanihan.

ADINA RAStM CtNISLi

Cinisli.

(Erzurum)

-

Saym

Baskan, muhtercm arkadajlanm; Goriisiilmekte olan af teklifinin

clbette kabul cdcccksiniz.

icin sizlerle

alkisjar.)

Diinya'mn muhini bir ktsmina hUkmedcn ecclfidimrzm torunlarmm, ydlarca hasrctini cckliklcri baba yurduna donmclcrine manl 0-

insatit

maddesi-

birlikte biitun gayretini safr edecegini arz ederiz.

BA§KAN

olan bu en

ilgili 8.

benimsemeyecegini ve

Millet Meclisi'nin kabul etligi bu

dalia

lamayacaksiniz. Kcndi topraklaimda tilmck ve dcfncdilmckten ibarct

41?

Meclisi'nin kabul ettigi af kanunu leklifinin Hanedanla ni kaldiran Cumliuriyct Senatosu degisikligmin

miizakcresi

Yuce

suasmda soz konusu edilen

Hey'etinizce yapilan birinci

8'inci

maddeyi degerli oylanizla

kabul ctmis ve milletimize bir miijde gibi isaret birakmis idiniz. Fakat Yuce Senato'da bu teklifin miizakeresi suasmda 8'inci raadde metinden cikanldi.

olan luikiimleri bertaraf cdeccginize eminira.

Dedelerineisnadolunan

mck

hicbir

bir

hauMan

kanun vc adalctlc miimkiin

dolayi tomnlarmi inahkiim etdegildir. Elimizdcki af

kanunu

dolayisiyla burada sik sik kaderden, kader kurbanlarindan balds cdil-

mckiedir.

Osmanh Hanedam mevzuunda

kadcrin bir hissi yok

Jiiphesiz ki, kader her mcs'clede adalet eder. Biz ise kendi

liyanmizla Hfmcdan mensubuiine daha maliyiz.

gormek

Son

I'azla

zulraedilmesinc razi olma-

Bu masum insanlan bu kadar uzun niillitcraiz.in

furatindaki sefkat

nuidur'.' ciiz'i ih-

vadeli husumete layik

ve muhabbete

miinafldir...

olarark iki diisluru arz edecegim. Tarih tekerriirdiir ve tarih ken-

dini inkar cdcnlcri, inkar eder.

Bu

dusturlara binaen

planna bugttne kadar her nasdsa rcva gorulen tekerrurii cihetiyle bizira

tarz-i

Hancdan mensu-

muarncleye. tarihin

veya bizden sonraki neslin maruz kalabilccegi

bir ihlimal varid deg.il midir?

Bu ihtiraal kapismi biiaz sonra vereccgimiz reylerle ebediyen kapiyacagimzdan son dcrece iimitvanm. Bu ilmid ve kanaatle huzurlannizdan ayrdtrken, Midi Selamet Partisi'nin yukanda ifadesine caiisuiiim dusOncclerin

cok daha fevkinde

hisler

ve kanaallcric, Millet

maddenin metinden cikarilisimn gerekcesinde Cumhuriyct Senatosu'nun Anayasa ve Adalet Komisyonu su tiirlii bir kayu diisurmu§tiir. Aynmi zabidardan arz ediyorum. 8'inci

8'inci

maddenin metinden cikardisimn gerekcesinin son

iki

satmnda

su yazthdir:

«Anayasa Mahkemesi'nin Esas 1966/20, Karar, 1968/8 saydi kararinda belirtildigi gibi, siyasl, sosyal ve ekonomik yararlarm arana-

cagma yukanda deginmis

Komisyonumuz 8'inci maddeye esas af tasansinda da siyast, yahut sosyal, yahut ekonomik yarar kuralianm arastirmamis ve gtiniimuz itibariyle boyle bir yarar miitalea edemedigi cihefle sOzii edilen

idik.

maddeyi isbu genel af kapsamindan cikarmistir.»

Degerli milletvekilleri, Yilce Senato'nun Adalet Komisyonu bu konuyu ara 5 tirmamistir. Kendisi ifade ediyor. Arastirma, bir seyi tetkik etme, ogrenme, degerlendirme i in yapilir.

duymamts, sonunda da Yani, ara§tirmadi*i bir

Saym Komisyon bu ihtiyaci f menfi kanaat sahibi oldugunu ifade etmi$uj. konuda, «Ben guniin sartlari itibariyle boyle bir bir

yarar miitalea etmiyorum» diye zabitlara ve tarihe bir hiikum

OSMANOGULLARI'MN DRAMI

KADIR MISIRO<§LU

418

hiyctindc de olsa bir ceza soz konusudur.

biraktmsUr.

Degerli milletvekilleri, bu konuyu, Yiice Hcy'etinize niyabcten glircv

yapan Adalet Komisyonu'nda bulunan arkada§lanmiz dikkatc

alniijlar

ve bir cinceki goriisme sirasuida aunan isabeUi karan yenilemek

igin yiice

huzurunuza 8'inci maddcyi yeniden getirmisfcrdir.

Cumhuriyet Senatosu'nun

Umum!

Hcy'etinde yapilan goriismeler

sirasmda da bazi gerekcclcr Heriye siirulmu§tur. Bu miizakereler sirasmda en menfi konusmayi yapan, bu konuda aleylite oy kullamlmasini isteyen tabit senator Supbi

nunda §u

tiirlii

Diyor

ki,

bir liukiimle

konusmasmi

«Mesele bu noklada

Karaman, konusmasinin

riyet idaresinde

ben de kabul ediyorum.» gelisi de,

Dernek

ki,

diisuncelerde

elli yil

hayatta kalan on

gecmis. bir

ulkemiz icin bir sakmca olmayacagim, ne

Hilatet bakimindan, ne padisahhk

Cumlenin

Osmanli Hanedam'ndan

devam eden,

onbe§ lane erkegin Turkiye'ye donmesinin,

bakimmdan

cilmleleri, kelimeleri

en

eden

bir tehlikenin, boyle bir ihtimalin

olmadigmi

aynen okuyorum.

manasi da soz sahibi arkadasmuza

fazla yer ijgSl

Cumhu-

hilafetcilik,

bir sakinca

kanunun cikmamasini isteyen sayin

iiye

aittir.

tereddiidii bertaraf etmigtir.

BOyle

olmadigi hakkinda kanaatini salimen

icin

manasi

Aynca Saym Cumhuriyel Halk

vardir.

Onu da Adalet Partili uyeler ortaya icerisinde, «Bir

sucu

ihlal

kabul edilmeyen ve suclu olmayan bir hey'etin

konusu degildir.* nokta-t nazanndan hareket

tcklif icerisinde

bu konunun ele alinrnasmin

bir

Partisi sozcii arka-

ol-

mayan

kisjlerin

ceza niicligmdcki tedbirlerin kaldmlmasi hakkinda

takrnacaklan tavirda son derece dikkale degerolacaktir. siyasi suclu yoktur, ama siySsi ceza sahipleri vardir. Bu ceza sahiplcrinin iizcrinden bu tedbir kaldinlmali, cezalar bundan

siyasi

soma

cekilmcsin diye, Ellinci yilin

ediliyor.

Bu

etme-

affi

soz

nokta-i nazar

atifeti

csinde bir onccki takmdiklan

OftlJZ

AYGUN

tawm

(Ankara)

-

tekranra beklcmek hakkimizdir.

Zaten biz de takipcisi oluyoruz.

(Devamla)

-

Tesekkiir ederim, konusmarai da

.--.-*

bu inancla arz ediyorum.

Efendlm bu konu uzerinde basinda cikti.

Bununda

lehinde olanlan biliyorsunuz. Aleyhindebulunanlarm, nu-

konu dikkakle takip edilOrada bahis edilen suikast lesebbiisiine girisen Bahattin Sami, Osmanli Hanedam'na mensup degildir, o,

rnij v !: tefkik cdilmistir.

padisahlar sulbiindcn gelen bir kimse degildir. Binaenaleyh, O'nuii padisuhhgi ibya etmesi gibi bir neticeye vanlmasi

Bu

zat

damadlar

statusiine tabidir,

kisfnin saltanati yeniden ihya etmesi soz

solda yazanlar bu

Yiice Hey'etinize manizatta bulunmu? idik, Araa bu af teklifinin bir ge-

mejhur

bir

konusu olaraaz.

konusu

degildir.

konuyu isjediler. Hatta solda yazilan

yazanmizda:

Yildenumii'nde pikarilan

oldugunu

sflz

Damatlar slatusune

hUkmiinii ihBl sebebiyle i§lenmi§ sucun affi sbz konusu degildir diye

Degerli arkadajlanm, suclu yoktur, sue da yoktur; fakat tedbir ma-

Ichte, alcyhte bir hayli nesriyat

gazetenin tefrika halinde sunmus. oldugu

i

dogrudur. Biz de bir Bnceki raiizjkere sirasmda burada bir kanun

rekcesi var, Sucu, sucluyu ve cezayi ortadan kaldirmaktrr.

bu heyele de tamnmalidir.

Mes'clc bir usul mes'elesi de degildir. Mescle bir Uslup meselesi haiinc gecirilmistir. O halde Sayin Adalet Partili uyclerin bu uslup mesel-

zatin ismi

Muhterem arkadasjanm bu af teklifi

bu

da$lanmin ozellikle uzerinde durdugu siysai suclularin affi icin, 141 ve 142'inci maddelerin uzerinde gosterilen hassasiyet kar$ismda suclu

de^.! '

koyuyorlar.

dikleri icin suclu

dan kaldmlmasi

RASlM CiNiSLl

de bugiine kadar

ortaya koymugtur.

Geriye kaliyor bir teknik konu.

imkanmi vermiyor, sOz konusu edilen Hanedan'a rnensup erkek iiyelere... Bu bir cezadir. Vatana donmeme bir cezadir, bu cczamn orta-

Burada

bagliyor:

iken, bugiin

hayalta kalan on onbcg ki$i, nesillcri

so-

419

Bu ceza vatana donme

labi olan bir

Basinda sagda

ile;

kanaatteri ile

maddenin belfci de Ellinci af kanununun yeg3ne sembdlik maddesi

ileriye siirmiijtur.

«8'inci

O halde kanaatlerini payla§an Cumhuriyel

OSMANOSULLARI'NIN DRAMI

KADIR MISIR06LU

420

Halk

Partili

beklemck

arkadasjanmizin da bu nokta-i nazardan harcket etmesini

tiirlii

bir gayrete kimsenin

biitiinliigunu

Degerli arkadaslanm, Cumtiuriyel Halk nokta-i nazardan harcket etmektedirlcr.

«Bu

Partili

teklif

arkada§lanmiz

bit

dugiimu

BA§UCAN

-

ile

selamhyorum.(D.P. siralanndan

Tcsckkiir. ederim

alkislar.)

Sayin Cinisli. Sayin

Cihad

Bilgehan, A.P. Grubu adina buyurunuz efendim.

O batdc 8'inci madde birinci miizakcrc sirasmda yiiksck reylerinizle bu prensibinize ve bu

kabulii istikamctinde rey vermenizi,

temin babinda cbzeceginize inamyor, Yijce Heyc-tinizi

D.P. grubu adina saygi

milzakerede kabul edilen sekliyle neticcye

kabul edilmis bir maddedir. §imdi de, bu miizakerc sirasmda da bunun

A.P.

GRUBU ADINA ClHAD BtLGEHAN

Millet Meclisi'nce kabul edilen

«16.6.1952

Sayin Cinisli, bir dakikaniz kaldi efendim, Kitten

(Bahkcsir)

-

Sayin Baskan, muhtercm arkadasjar;

soziiniize sa-

dakat olarak telakki ctmek hakkimizdir. -

bir

Meclislordcn ciktigi

varacaktir, kanunlasacaktir." diyc ilado ediyorlar.

IiA§KAN

42]

ile tarihi

burada Cumhuriyetin Ellinci Yildoniimu'nde milletin ve tarihin

clbctte yerinde olacaktjr.

gibi kanunlasacaktir. Birinci

basvurmayacagi inanci

3

tarih

Mart 1340

ve 5958 sayih Kanunla

tarihli

metnin

ve 431 sayih Kanunun 2,

yiiriirlukten kaldinlmistir.

8'inci

tadil edilen

Bu durumdan

3,

4 ve

istifade

maddesindc;

26 Recep 1342 ve 5'inci

etmek

madeleri

istiyen

erkek

baglayimz.

mensuplar hakkinda 431 sayih kanunu

RASlM CiNtSLi suclulann

affi

(Devamla)

adma konusan

-

Hukuk adma

siyast suclarm

degerli sozciilcrinizin gayretlcrini inkar et-

rnck ve bu manadan degerli grup baskan vekilinizin Made digini

bpmek manasina

ve

biitiin

millclvckillerinin

Bu

bu

istikamctte rey kullanmasi elbette tarihi

Hanedam'mn erkek mensuplariran

acisindan ve Tiirk Siyasl Tarihinin gerekleri acismdan daha onceki miizakereler sirasmda gorus.lerimizi

grubumuz adina Yuksek Huzurunu-

za gelimiistir.

A.P. Grubuna mensup arkada§lanmizi bunun ayn bir kanun

Burada yeniden mes'elcyi ele alirken

o kadar

kanunlar alakah olmayan bir baska kanunu

isin teknik tarafinm ki,

da bir

ile

bu kanunun

8'inci

ile getiril-

maddesinin

kaldinlmasi kabul edilmisti.

Halen Millet Meclisi'ndeki genel temayiilun Osmanh Hanedani'nm tekrar erkek cocuklannin Tiirkiye'ye gelmesinin ki genel

a§agi

uygun olacagi yolunda-

temayule uyarak ve bilhassa Adalet Komisyonu'nda bunun da

yukan

rak, bugiin

teskil ettigini, hatta

vermis, bulunmaktaydi. Senatodaki miizakereler

sirasmda bu kisim tamamen kaldinlmistir ve bu kaldrnlma sirasmda

mesi uygun olacagi miitalaasi

Degerli rnilletvekilleri, Osmanli

Bu

hiikmiin kabulii sirasmda, yuksek malumlari oldugu uzere A.P.

gmbumuz da miisbet oy

yurda donmesini isterken, hukuk acismdan, beynelmilcl hukuk acisindan •taraftan oldugumuz Avrupa Insan Haklan Sozle§mesi

mahzur

haklar uygulamr.» Hiikmil Millet

Meclisi'nce kabul edilmisti.

ettigi gibi sev-

bir diigiimii cdzmus. olacakur.

biiyiik

kadm mensuplara taninan

eden 5958 sayih Kanun

gelir.

O halde, hukuk adma, hak adma liareket edecegine inandigim yegan yegfm

gcregince

tadil

bir ittifak ile

benimsenmis olmasi gozbniinde bulundumla-

Cumhuriyetin Ellinci yihnda Tiirkiye Cumhuriycti bir

tan anarsistleri, Devleti

yrkmak

isteyenleri affetmek

taraf-

durumunda bulu-

Meclislerimizden cikan

nurken, biz A.P. Grubu olarak Cumhuriyet'in o kadar koklii, o kadar

de ta§imisur.

o kadar giiclu olduguna inaniyoruz ki, Hanedan'a mensup olan erkek evlidlann Tiirkiye'ye gelmesinde bugiin icin hicbir mahzur mu-

tadil niteligini

meclislerden cikan kanunlann icinde sbzlilk yapihm$tir, bunu bir

teknik mesele haline getirip de burada ele almamak,

hukuk teknigine

saygi gosterme bahanesiyle meseleyi savsaklamak manasina gelir.

Bu

btiyiik,

talaa

etmemekteyiz ve

Osmanh Hanedam'nin erkek cocuklannin da

Tiirkiye'ye gelerek burada hayatlannin son demlerini gecirmelerinde

OSMANO&ULLARI'NIN DRAMI

423

Cumhuriyet'in giiciibakimindan higbir mahzur miitalSa etmedigimizi ve

Adalet Komisyonu'nun da bu yoldaki benimseme karanna A.P.

Gmbu

olarak uygun ve miisbel oy kullanacagimizi saygilanmla arz ederim. (A.P. siralanndan alkisjar.)

BA§KAN

Tesekkiir ederim Sayin Bilgehan.

-

Saym Ihsan

Ulubahjji, buyurunuz efendim:

ALi IHSAN ULUBAH§1 (Afyon

Karahisar)

-

Sayin Baskan,

sayin milletvekilleri;

Ecdadimiz bu miibarek yurdu, §imdi bizim uzerinde yasadigirmz ve gelecekteki Miisluman Tiirk

cocuklannm da kiyamete kadar

iizerinde

ya§ayacaklan bu yurdu kurarken, milletimiz bu toprakIardaolus,urken, bize Onderlik eden

OsmanoguUan'mn

yasama imkanim vermek milletimizin

torunlarina vatan

havasmda

ytice gonliine yara§ir bir hareket

olacaktir.

Muhlercm ziySde

kamm

kanunla

milletvekilleri,

Cumhuriyet Senatosu bu konuya daha

teknigi a?isindan bakarak, yani mes'elenin miistakil bir

halli gerektigi miiliihazasiyle

Osmanogullan'nm erkek men-

suplannin yurda dOnmelerine imkan veren 8'inci maddeyi metin digi birakmi§lu\

Bu

yoldaki Cumhuriyet Senatosu karanmn benimsenme-

yerek Osmanogullan'mn erkek mensuplarinm da yurda dOnmelerine irnkan verilmesini istirham igin s5z almis. bulunuyorum.

Esasen Millet Meclisi'nde Adalet

Partisi

bu istikamette miispet oy

kullanmigtir, Kaldi ki, Adalet Partisi Senato

Grubu da Osman-

ogullarTnin erkek mensuplannin Turkiye'ye donmesine tmkan verilmesine prensip bakimindan kar§i £ikmami§, aksine, bu aileye yurda doniis,

imkani verilmesi g5rii§iinu savunmu§tur. Nitckim, Sayin Ihsan Sabri

Caglanyangil: «Her millet goriilmus degildir. Osmanli Sultan AbdCalhainsd Han'm torunu Atodulkerim Efendi'nm oglu Harun Efendi ile Istanbul'da Temmuz 1&74'de gektirdigimiz bir f ©tog raff.

tarihi ile ya§ar. Tarihi ink§r

Hanedam Turk

eden toplum

Milleti'nin kaderinde soz sa-

hibi olmus, biiyiik hizmetleri goriilmus. tarihi bir ailedu\ Bugiin kixk

milyon

niifuslu Turkiye'de bir

referandum yapsamz, bu Hanedan'in

takriben yirmi ki§iye inen erkek ahfadimn Turkiye'ye dflnmesinde

KADIR MISIRO&LU

424

OSMANO(5UUARI'NIN DRAMI

sakmca bulacak kimsclerin yekununu en kiiciik rakamlara bile cikaitamazsmiz. Prcnsipte mutabikiz;

oldugu Bnemle,

ilina ilc

ama konuyu

ve diger kanunlarla

kcndi yerinde,

ilgisiyle

liiyik

bcraber halledclim.

Biz bunun hi? geciklirilraeden yerine gelirilecegine inaniyoraz ve bunun de her

icin

tiirlli

kaikiya

amade hulundugumuzu

suretiyle Adalct Paitisi Senalo Grubu'nun,

dilnmcsi

imkamnm

madde bir

ile

yimta

mahzura

tarih

ve 5958

larihli

saglanmasi g6riisunde oldugunu belirtmistir.

lyih

Osmanogullan'na

ladil edilen

Bu durumdan

hakkinda 431

sayili

Kaiuinu

2, 3,

istitade tadil

26 Reccp 1342 ve 3 Mart 1340

4 ve

5'inci

maddeleri

yiiriirliikten

etmek isteyen erkek mcnsuplar

eden 5958

sayili

Kanun geregince

kadin mensuplara tanman haklar uygulamr.» ifadesini kullanmak suretiyle mes'eleyi bu konuda yapilacak miistakil bir kanundan bcklenen

ve maksat icinde cOziime kavusmustur.

Muhtercm

milletvekilleri,

millctimizin hayatinda biiyiik rolu

ve kalkisi bulunan Osmanogullan'mn erkek torunlanna yabanci diyarlarda dcgil, kendi gOk kubbemiz altinda nefes almak firsatim verelim. Saygilanmla. (A.P. siralanndan alkislar.)

ENVER AKOVA (Sivas) BASKAN Sayin thsan

-

tlnal,

(Kars)

ve

biran

Delikanh degil, kiiciik bir cocuk olarak aynldiklan Tiirkiye'den bckledikleri ve istodikleri tek sey, ala topraklanna sadece yiiz

Osmanogullan'mn

elli

dua edebilmektir.

yildan beri, tek bir kelime Cumhuriyet'in,

Tiirk Milleti'nin aleyhinde konujtuklan duyulmamistir. Sayilan onbes. yirmi'yi gecmeyen bu insanlar, geregi kadar eziyet cekmisterdir. Aluyiiz

seno koskoca bir devre adini veren, caglar degistiren Osmanogullan'nin dz vatanlanna donmeleri Tiirkliik sunrunu tajiyanlara ancak

Ataov?.. Yok. Yok. Sayin Cemil

-

Te§ekkiir ederirn.

Maddenin miizakeresi biunistir. Adalet Komisyonu'nun benimsememe karanni oylahniza aiz edi-

-

Gen? Cumhuriyelimizui affedilmesini

Osman-

degildir.

BASKAN

Vazgectim.

buyurunuz efendim.

CEMiL UNAL

sayih Kanun

Saygilanmla.

Sayin Enver Akova?..

-

cikarilmalarim gcrekiiriyordu. Yani 431

ogullan'nin suclu olduklarmdan dolayi cikanlmamij, o giinkii siyasi sartlann neticesinde bir tedbir olarak getirilmistir. Suclu olan babanm hak ettigi cezayi hicbir gunahi olmayan gocuklanna cektirmek miimkiin

gurur verecektir.

Tesekklir ederirn Sayin Ulubahsj.

-

Gene Turkiyc Cumhuriyeti kuruldugu zaman, o zamanki mevcut sarilar Osmanogullan'mn valan topraklanndan

stirebilmek, ecdadlannin mezari ba|inda

konuya esas acrandan bakarak, kopamay-

acagimiz larihimizin yapilmasinda ve

BALKAN

Padisahlan icerisinde belki yeleneksiz olanlan vardi ama onvatana ihanct eden vatamm diismana satan hicbir hain

Iarin iccrisinden

siyasi orlam,

kaldinlmisnr.

cspri

Hie bir millet gecmismi, atasini inkar etmek, kotulemek zilleti koskoca bir imparatorlugu idare eden

iccrisindc olamaz. Alliyuz scne

cikmamistir.

Kanunla

Osma-

ve O'nun temsilcilerine yakisan bir hareket olarak grimiek istiyoruz.

Zira meclis kabulii olan 8'inci madde, « 16.6. 1952

ve 431 ayili Kanunun

425

Osman-ogullan'nm

Tiirk Milleti'ne

Osmanh 8'inci

Milleti'nin mazisi kokii olan,

torunlan olmaktan ba;k hicbir sue ve giinahi olmayan nogullan'mn da Yiice Meclisin tasvibiyle affedilmelerini

imkani vcrilmesinin kanun teknigi bakimindan

donme

yotctur. s

demek

Osmanogullari'nm yurda

milletvekilleri, kanaatimizce

Muhterem

arz ediyoruz.»

larmm yaninda, Turk

Saym Baskan, muhterem rnilletvekilleri; Ellinci Yilinda

evel

kaza ve kader kurbanlannin

hapisten

cikip

hiirriyetlerine

kavusturulmasim cani goniilden arzu etmekteyiz. Kaza ve kader kurban-

yoram.

YASlN HATiPOGLU (Coram)

-

Muhterem Baskan, sdz

tale-

bimiz vardi.

BAJKAN

-

Iki kisi

konujtuktan sonra devam hakkinda herhangi

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI

KADIR MIS1RO&LU

426 bir takrir

almadigirmz icin

1c tiiziik

Muhterem

gcregince konu§malar bitmisdr cfen-

misyon metni

dim.

Adalet Komisyonu'nun bcnimsemcmc karanm oylarmiza sunuyo-

RASJM CJNtSLi

(Erzurum)

Bu ilk

surclle

tttifakla

-

TBMM'dc

mctin iizerinde

Zabitlara gecmesi bakitmndan

itibariyle birbirine lipatip

Karma Ko-

numara ve hem de

mutabik bulunmak-

Bu nedenle sirayariayct ctmek suretiyle Karma KomisyGn memmi

nedenle ikinci bir oylamaya mahal kalmayacakhn

RE§tT CLKER

kabul edilm i§tir, efendim.»

(Istanbul

) -

Sayin Balkan, her ne kadar birbirine

19S

-uygunsa da usul baktmindan ayn ayn oylanmasi lazimdir.

Scnaloca yapilan dcgisjklik bcnimsenmeyerek

israr edilince

ile ilgili

ta§idij*i

oyunuza aiz ettigim ve bu sekildc oylarinizla kabul cdildigi takdhdc Millet Meclisi metni de kabul edilmi§, anlami hasil olacaktir. Bu x'.ii-

fakta kabul edildigini kaydcderscniz efendim.

BALKAN

madde

hem

is/ari

Madde Karma Komisyon 'a gonderilecektir. -

Millet Meclisi metni,

muhleva ve munderecat tadir.

rum. Kabul edenler.. Kabul etmeyenler. Kabul edilmigtir efendim.

arkadasjarim, okunan 8'inci ile

427

madde, usul hukumlcri

icabi

«Mcclis vc

Senato Karma Komisyon u"]ia gdnderilmi^tjj'. §ayan : i memnuniyettirbu

«Karma Komisyon» da bu maddeyi Meclisce kabul edilen sekliyle benimscmi§tir. Bunun uzerinc TBMM'de en son ve katl olarak ele alinan bu madde o surclle re'ye va'z edilip kabul olunmu§tur.

BALKAN mis, zaten,

-

Efendim, Karma Komisyon, Mcclis metnini benimse-

oylamayi

iki

defa

yapmamamda en

gorusjinuze i§tirak edcrim. Yani fuzuli

kiiciik bir

sakinca olsa

muameleden kacmdigim

icin

boyle davraniyorum.

Efendim, Karma Komisyon metnini oylarmiza sunuyorum. Kabul (Karma Komisyon metni ile Millet Meclisi metni Upatip aymdir

edenler..

«BA§KAN

-

efendim.) Kabul etmeyenler..

Karma komisyonun

Madde 8-

8'inci

16.6.1952 tarih ve 5958 sayili Kanunla

Rccep 1342 ve 3 Marl 1340 5'inci

tarihli

ve 431

sayili

bu

tadil edilen

kanunun

2, 3,

26

4 ve

Bu durumdan istifade ctmck mensuplar hakkmda 431 sayili Kanunu tadil eden 5958

maddeleri yururluktcn kaldmlmi§tir.

isteyen erkek sayili

maddesini okutuyorum efendim.

Kanun geregince kadin mensuplara

BALKAN

itibarla ikinci

(A.P.

Bu

ve D.P. siralarmdan

taninan haklar uygulanir.

iki

metin iizerinde

cahsma yapacagiz.

Bu madde

iizerinde stfz isteyen Sayin

Akova, Sayin Gencoglu ve

Sayin Yilmaz arkadasjanrniz sdz istekletini geri almis, bulunmaktadirlar.

Bu nedenle oylamaya 195

-

Bkz:

MMTD

geciyoruz.

196-MMTD-C.3 -

C. 3, sh. 415 vd.

m

ogullan'nm aziz vatanlanna donmeieri irnkan dahiline

Muhlerem arkadasjanm, bu madde Cumhuriyet Senatosu'nda metinden cikanlmis, oldugu igin, bu madde ile ilgili olarak el-

Bu nedenle

sttrekli alki§lar.)

surclle mes'eie kat'l ve nihat olarak halledilmig ve

-

imizde Cumhuriyet Senatosu metrii yok.

Karma Komisyon metni kabul edilmistir;

oylamaya mahal yoktur efendim.

f

»h.569

Osman-

girmis. oldu.

OSMANOSULLARi'MN DRAMI

429

kadar, -kalemiirnizin niutlak aczi sebebiyle- havi kacmi§ ve rengi ucmus,

1>ir

takim eski kumaf parcalan gibi duneyorlar-

sa da, biinyelerindeki, zail olmaz asalletin ziftfrilerde husule

SON SOZ

getirebilecegi intibalara giiveniyoruz.

Zikrs gecen imkansizhgin bar diger sebebi de

Osmanogullan'nin

yanm

tarn

(irpindiklan korkunc bir « v a « f a

k

r

-

u

z a r u r e

t i

t

icjnde

yiizyil,

a n

h a

s r

e

t

i

» ve

» in dehsetcngiz alemini

maksadiyla kaleme alinmig bulunan bu muhakkak ki, esas mevzuunun ancak pek ciiz'i

tasvir na(;iz eser,

bir

kismim muhtevi bulumnaktadir. Zira onlann f'aciamn

binbir

gurbet bayatlarioi dolduran

elli

yillik

iiakkiyle

bi-

de -bilinebilen pek az bir kismimn- anlatdabilmesi de cidden imkansizdir. ISu imkansizhgin sebeplerini talimin

mevzuun

dogmaktadir. Gergekten, hayata Biinya'nin en biiyiik devletini idare eden muhtesem saraylannda bir «§chzade-yi c'i t» olarak ba§iayip, dehs,etinden

vanbah

yadellerde uyuncii sinif otellerin peri§an odalarmda, day-

anilmaz bir vatan hasreti ve fakr-u zaruret iginde ktvranarak kurtulugu intiharda bulan

ran facia! an

asil

insanlann hayatlarmi doldu-

kirn, nasil tasvir edebilir?!.

Tabutu

alacaklilari

tarafindan haczedilen koskoca bir hadi§ah, gotniilecek bir

tinmesi

Bir

kere,

ko§elerinde

Osmanli

Hanedani

mensuplari

ansizin

yaddlcrde gercek bir « d r a m » olan hayatlarmi basarak yasamijlar vc hallerini -ancak tas. onlardan beklenebiiccek olan. biiyiik bir asaietle- hi<; kimseye belli otmemi§Ierdir. Bajlarma gelen faciayi, iman suuruyla, son derecede mutevekkilane bir surette karsdayip

suriildiikleri

bagirlarma

kaderin bir larina

inen

cilvesi saymisjardir.

Bu

yiizden oniarin gurur-

bu agir darbenin husule

getirdigi

(hailevi) hadiselerin cogu, tarihin mechulii

Bizim nakledebildiklerimiz

ise,

dramatik

olarak kalmi$tir.

kirmtilanndan baska bir §ey degildir. Adeta, tuz-buz o!mu§ niuhtesem bir vazonun eie gecrtilen bir ka; 'kucttk parcasi

Ancak,

sirf

bunlann

bekletilen

bir

sultan

efendi...

ve

nihayet

bakiye-i izaim (kemikieri) bile vatana kabul edilmeyen bir

Osmanoglu'nun hazin talihsizligine hangi Turk ve miislumamn yiiregi tahammiil edebilir?!., Bizi~ -millet olarak- yiizyillarca zaferden zaiere ko§turmu§ bulunan velmimetlerimiz fatih ecdadimizm bu bedbaht ^ocuklarmin ba§ma gelen facialann deh§etinden hangi vicdan iirperinez?!. Ve hepsinden ehemmiyetli ularak da- tam elli yil devam eden bu korkun^ i§kenceye seyirci ve bigane kalmamn miithi§ vebalinden kim korkmaz?!.. <;ok

ancak, yakrn temasimiz olan

bazi fehzadelerden- binbir giicjukle ogrenebildigimiz hatirat

gibi...

yer alinamadigi veya verilmedigi igin cesedi Mans. Denizi'ne atilan bir §ehzade, tahnid edalmi§ tabutu yillarca izbe kilise

ise giic, degiidir.

bile,

Osroanogullan'mn farik

vasiflarim teskil eden azim, sebat, metanet ve vatonseverligi kavramaya kifayet edebilecegi zannmdayiz. Zira her ne

Ger<;ekten tarihin me^hur « t a n t a 1 i § k e n c e s i »ne benzeyen bu zulme -zimmen de olsa- riza gostermek ve binnetice ona i§tsrak etnii§ gibi bir mevkie dii§mek, millet^e

manevi

saikini

ytice umde-lerini

her Al-

i^inde knvrandigimiz izdiraplann -belki dete§kil etmi§tir.

Rabbin, imanimizm

lah 'in gunii fiilen ve kavlen ^igneyen ve onlara en seni bir

surette taarruz eden bir avu§ sergerdeye irak&n ve nifesat

KADIR MISIROGLU

430

vermesi, bilmem bagka

turiii

OSMANO
izah edilebilir mi?!... Insatiafc

TBMM'iiffl O.smamogul]»rt hakkunda

ittiliaz etna is,

beilundugu

son karar, bu babdaki vebiHimizin tahfifine ve Tiirkiye'de yeni

ve

Ainu

biz,

mes'ud bir devrin a^ilmasma vesile olacaktirt.. yine de Rabbin « G a f f a r » nsmirae siginrasakta ve

bize ceitnet gibi bir vatan hediye eden fatih ectiadm yiice

ruhaniyetinden aflar dEIo;nekilc gee kalmamabyns,. Zira bu biiyuk ve balden kurtulu§ scm bagka

bit'

431

ve esbabini kavrayabilirsin!... de,

uyanmak

icin -artik

SsrAfil'in « s u r

»unu

Bunu yapamazsan,

o vakit

sana hie bir ffayda vermeyecek oian

bekle!,.

Osmanoguliari icinse soylenecek olan sou soz §udur:

yol yoktur!..

okuyucum!.. Bu naciz eser, seni boylesine deligehli bir vebalden kurtulugun vftc&buna anandirmak ve on un esbabma sard man te'inin etmek icin yazdmisjUr. YokSa, gecjd bir kac, «ah vah!» cektirmek icjn degiL t§te 5

-

mize nicin ve nasil musallat olabildiginin, onun namina ve fakat ona ragmen icra-yi saltanat edebildiginin batmi esrar

«Men

aziz

zale sultana vilSyefihi)

«La zale sultan® 1aziletihi»

i

Bu eserden

bclki -kasden- saltanafcihfc

kokusu almak

teyen gayretkesjer gikacaktir, Boylelerine pe§hien §una

ts-

bfl-

OsmanoguHari'm sevmek, yiice dinimizin dogurdugu bir zarurettir. Bu biikime igtirak etimiyecek bir Turk ve miisiumau tasavvur etraiyoruz. Burada serdedilmis. fiklrleri boyle bir zaruret

diroiek istenz kl;

ve

mufate§«m

diginda

izah,

tarihimizin

OsmanoguUan'na muhabbet saltanatcriikla ithama kail addedilirse, bu ithamm dasjuida pek az kimse kahn'&tn ve t&rihimizden kopmus. bir avu§ yarj mimevverh.. Oyleyse karfi izhar edilecek

boyie bir ithamdan once -hatt& yeni rejimimiz hesabma- pek

50k dusjiiimek gerektir!..

Aziz Okuyucularisn!..

Bu

eserde okuduklarm:; iam bir nefs muhasebesine vesile

Dimya nimetlerinde vefa ve beka olmadiginn kamil kavramabsin! H QsmanoguMam'nm Drarcu'nda bir ayraa gibi kendi aczini ve gafletini natigaEiede etmelisin!.. Bu suretie za'f-i iman ile ma'l&l! bir aviig insanm yiiice miileSikiiarak

bir surette

s

faziletlerin

sultani

ise,

o saltanat onda baki

Osmanoguilan, bugiin vilayetlerin sultani sifatlarmi

z^yi

kalmi§lardir.

Bu

etmi§!erse

de

faziletlerin

eserde okuduklanm, sana

am a

kalir!...

degilse,

f§te

ve o

sultam olarak

bu

ispaft

etraif

olsa gerektirh.

etmeye ka6kas,acak olanlar, bo§una yorulacafc-

Zira onlar da pekala btlirier ki;

lardir.

yani, bir kimse "vilayetlerin sultanligmi kaybedebilir,

.

27 Ramazan 1394

Beylerbeyi/tSTANBUL

FiHRiST

433

Abbas

Halim Pasa 235,268 Abbasiler 71,72

Abdullah Azmi Efendi 112 Abdulhalim Efendi (Sehzade) 174,308

Abdurrahim Efendi (Sehzade) 173,174,233-241,243,367 Abdtilhakim Arvasi 100 Abdulhamid Han, Sultan 29,38,60,64,68,73,77,78, 115,163,219, 233,239,242,243,245,256,306,317,330,331,344,366 Abdiilhamid Rauf Bey 327,329 Abdulmscid Efendi Halite 50,66,88,98,102,112,140-162,171, ,

180,198,211-232,326,347,348,355 Abdiilaziz Efendi, Mehmed 63,64,175 Abdulaz1z,Sultan 57,63,76,77,162,217,228 Abdillkadir Efendi 174,326,330

Abdulkerim Efendi 176,316-325 Abid Efendi, (Mehmed) 176, 243, 305-315,341 Adile Sultan (Selahaddin Efendi'nin kizi) 248 Adile Hamm Sultan (Kemaieddin Pasa'nm'kizi) 243,254 Af Kanunu 23,28,29,30,379 Aga Han 109,214 Agaoglu ,Ahmed 115 AhTlik 45,59

Ahmed I.Sultan 343 Ahmed Cevdet 109 Ahmed Efendi 330 Ahmed Nihad Efendi 174 Ahmed Nuri Efendi 174 Ahmed Nureddin Efendi 173,175,229,230 Ahmed Rami Bey, 211 Ahmed Resid Bay, Bkz. Resid Bey (Dahiliye Ahmed ,Sehzade 67 Aksal, Ismail Rljstu 367 Akova, Enver 385,390,426 Ali (r.a) 129 Alaud-din Keykubat 35,36 Alafid-din Efsndi 177 Alfons.Xllljspanya Krali 92 Ali Fathi

Bey.(Okyar) 112,114

AliKemalBey

L.

.102

Naziri)

434

Beyazid.ll 69

Riza Bey, (Istanbul Meb'usu) 121 Ali Vasib Efendi 175 Ali Zaib Bey, (Kozan Meb'usu) 121 Ali

Aliye Hanim Efendi 243

Alkin.Necdet 369 AltinoYdu Devleti 25 Amanullah Han,(Afganistan

,

Bonopart ,Napo!ean Bozaltll, Vahi Krall)

92

Anadol Samim Bey 357 Artukogullan 35

68 Ay Han 32,33,214 Aydogdu Beg 69 Atsiz, Nihal

AygOn, Oguz 419 Sultan Efendi, (Osmanoglu) Fethiye Sultan Efendi

Milletvekili)

380,414

178

Asena,Vecid 376 Atalay.Sim 403 Ataovjhsan 335

Ay§e Ay§e

91

385,389

Bozkurt, Y. (Kars Boz Oklar 32,33

Burhaneddin Efendi 176,242-245 Burhaneddin Cem Efendi 176

Arslan.Sani 39.0 Arife Kadriye Sultan Efendi

Bidar Sultan Efendi 178 Bihruze Hanim 228 Bilgehan, Cihad 421,422 Bllgls, Saadeddin 380

178,226,233,326-330,341

178

Azara Can 224 Aziz Misri Pasa 270,271,272,273

Camii Bey 91 Cellaleddin Pasa (Velora) 216,244 Cemal Pasa 65,90 Cemalleddin Efendi (Mehmed) 173,175 Cevad Bey(Bas Kafib) 234 Ceyhun,Ekrem 15,17 Cezzuli Ratlp Bey 235 Cinisli, Rasim (Erzurum Milletvekili) 380,385 417,418 Clarn.Lord 267 Cumhuriyet Halk Firkasi 119

Babailik 45

Bahaddin Sami Bey 340-344,355,361,419 Bala Hatun Bkz.Mal Hatun

Bangalby 340 Ba?, Nazim (icel Milletvekili) 385,389 Baykoca Beg 69 Behiye Sultan Efendi 178 Bekir Sami Bey 91 Bektasi Tarikati 72 Bektasi Veli.Haci 72 Benim, Ahmed ihsan 140 Benster (Kolonel) 265,267,269 Bsyatli,

Yahya Kemal 54

Caglayangil, Ihsan Sabri 399-401,400,423 Cakmak, Feza 362 Qelebi Mehmed Bkz. Mehmed Gelebi ?itirik O. (Adana Milletvekili) 381 Dag Han 32,33 Danisman, Rifki 15 Danismend.ismaii.Hakkl 44,83 Dawud (A.S.) 128

De Gaule (General) 226 Deriiz Han 32,33 Degransin;

Prof.

335

388, 390, 391

421,425

436

Fatih Kanunnamesi

Demirel, Siileyman 382 Dike?gil,

-....•

66,67

Ferid Pasa 98,177

Husnu 398, 402, 406

Doksan

lie Harbi 25,77 Diindar Bey 36,39-40,66 Dflndar Efendi 316, 324, 235, 249,379 Diirrisehvar Sultan 159,212,216,224,228

Faruk (Misir Krali) 256 Faruk Efendi 161

Fatma Fatma Fatma Fatma

Sultan Efendi (Selahaddin Efendi'nin kizi) 178 Aliye

Hanim

Sultan

330

Sultan Efendi (Abid Efendi'nin kizi) 178

Sultan Efendi (Yusuf fezeddin Efendi'nin Faysal, Irak Krall 21

Ebubekir (r.a.) 50 Ebubekir Nazim (Nigde Meb'usu) 139 Edebali,§eyh 46 Ekrerri Bey 115 El Meclis-ijl Islamiyetiil Ula 188 Emin el-Hiiseyni 263,273 Emine Mukbile Sultan Elendi 178 Emine Naciye Sultan Efendi 178 Emine Nemika Sultan Efendi 178 Emir Abdullah 190 Emir Ali.Seyyid 109,214 EndulOs EmevT Devleti EmevTIer 25,72 Endik, Siireyya (Canakkale Mebusu) 370 Enver Pasa 63,84-86,90,163 Erkjyumcu, MOfit 376 ,

Fehime Sultan Efendi 178 Ferdinand (Bulgar Krali) 92,165 Ferid Pasa (Damad) 98,177, 332 Ferid Pasa (Avionyak) 21 Fethi Bey 139 Fethi Sami Bey 332 - 336,361 Fevzi Pasa 138 Feyzi Bey (Diyarbaktt Meb'usu) 139 Filistin

-

Filistin

Davasi 74,76,262

Franklen Buyyon 104

Fuad (Misir Krali) 192,256,257 Fuad Bey (KtrKklise Meb'usu) 122 I

-

Erkani Harbiye Vekaleti 110,139 Ertugrul Efendi (Sehzade) 183,184,185 Ertugrul Gazi 35,36,38,39,40,41,43,69 ErtClrk.Albay Husameddin 93

Erzurum Kongresi 119 E§ref Edib 108 Esref, Rusen 115 Evren.Kenan 12,13

Mehmed

Gevheri Sultan 64

GokHan

32,33

G6ztepe,Tank Miimtaz 202 Gregoryus (Patrik) 56

Gun Han

32,33,34

Gundflz Alp 36 Gundiiz Beg 69

Fahreddin Efendi {Mehmed) 243, 177 Fatih, Sultan

Osman Pasa Bkz.Osman Pasa, Gazi Gen$ Osman Bkz.Osman,Geng Gazi

II

26,52,54,55,61,63,66,69,118,217 343, 366, 374, 382, 383, 388, 394, 395 405, 41

Halei Bey {Erzurum Meb'usu) '139 Halid Bey (Akmansu) 130,131132,139 Halil Hulki Efendi

(Sllrt

Meb'usu)

110,139

kizi)

178

'

436

Ismail

Halk Firkasi Meclis Grupu 1 1 Hamdi Pasa (Yaver) 98 Hamide Sultan Efendi 178 Hammer 40,43 Hanzade Sultan Efendi 178 Harrington, General 98,183

Ittihad

Kadirbeyoglu Zeki Bey 119-127,130 Kamil Bey (Polis Mudur Muavini) 144,145 Kanuni, Sullan Siileyman 26,54,63,67,68,69,71,182,210,217,259

Hatipoglu, Yasin 382, 383, 414, 425 Haydar Bey (Istanbul Valisi) 140-157,163,'

38

335, 366, 383, 308, 395, 405

Hayriye Sulfan Efendi 178 Hidiv Ismail Pasa Bkz.lsmail Pasa,Hidiv Hilal-Salip MUcadalesi

Kaptltiilasyonlar

24,27

Hind Hilafet Konferansl 108 Hocaoglu, Liitfi 396, 397, 399, 407 Hulefa-i Rasjdin Demi 72 Hiiseyin Bey (Ebuz) 121 Hiiseyin Cahid 109 Hiiseyin Nakip 212,228,229,230

68

Karaagaclioglu 400,401 Kazan, §evket, 413 Karabekir, Kazim Pasa 88,138 Karakoc 385,390

Hilmi Tunali Bkz.Tunali, Hilmi

Islk,

ve Terakki Cemiyeti 78,243, 350 Bey (Karahisar-i Sahip) 124,125

Izzet Ulvi

Izzeddin Efendi 358

Harzemsah.Celaleddin 35 Harun Efendi 316, 324, 422 Hatice Sami 334

Hayme Ana

Pasa.Hidiv 216,256

Ispartya Yahudileri 62 Istanbul'un Fethi 26, 374

Karaman

.

Karol

II

Suphi, 409, 412,413,418

92

Kavalali

Ali 58,65 Kaya, §iikru 115 Kayi Boyu - Kayihanlilar 32,34-38 Kaynak, Sadeddin 253 Kedeci, Salih 95

Kemaleddin Pasa 253,254 Keramet Nigar Bey Bkz.Salih Keramet Nigar Bey Kerime Halim 247 Kibris 76

Huseyin Hilmi 99

KilicAli

115

ibrahim (A.S) 394 ibni Haldun 126 Ibrahim Sabri Bey 260, 314 ihsan'Bsy (Topju) 109,121

Korkut (Sehzade) 66

Ingiftere islam Cemiyeti

Koni,

inonii, Ismet

Konstamin

109

islam Beg 238

(Yunan

Krali)

92

Osman

Nuri,.(lst.Mebusu)

Fuad 43 Koker, Yigit, 397

367

KSprUlil,

78,109,137,138139, 362

imer, M.Klibulay (Konya Milletvekili) 380 |sa pelebi 69

I

Koraltan, Refik 115 Kor, Oman 395

-

383,

390

Kuva-yi inzibatiye 79,99

:

4» Latin Imparatorlugu

Mustafa Vasfi Bey (Tokat Mebusu) 121,124 Muhtar Bey (Trabzon Meb'usu) 139 Mussolini 306, 345 Musa Kazim 112 MOfid Efendi (Hoca) 150,106,110,115 Muftiioglu, Ismail 383

46

Leyla Hanim 361

Louis.XIV 61 Louis.XVI 92

Lozan 12,13,69 Liitfi Fikri Bey 109-111

Naime Wlacar

Ihtiiali

Mahmud Mahmud Malhun

-

Sultan

Naile Sultan

62

II (Sultan) 56 Sevket Efendi (Sehzade) 59,162,163,166,167,170,175, 181,182,252,253-304, 306, 354, 364

Nastr

Mai Hatun 43,46

Efendi 163,178,253 Efendi 178

Namik Efendi (Mehmed) Namik Kemal 36,69 Nami Bey (Damad) 307

162,181,182,257,259

Mahmud Sami 345

Nazim

Manavoglu Nevres Bey 161, 180 Medina Sultan Efendi 177, 332, 344,345

Nebile Emine Hanlm

Mehmed Mehmed Memduh

111

(Sultan)

Qelebi

69

69,71

Efendi'nin kizi)

235,336 Mihrimah Selcuk Sultan Efendi (§h.Ziyaiddin Elendi'nin kizi) 178 Mihrisah Sultan Efendi 178 Mithat Pasa 65,76,88,89,90,115 (Sultan) 32,69 Murad Murad IV (Sultan) 69 Murad V (Sultan) 69 Murad Hudavendigar (Sultan) 52,69 Mustafa Kemal 12,78,79,84,86,88,93,94,95,101-110,119,158,190, II

21 8,233,247, 339, 340, 348- 355, 362, 363,394,41 0,41 Petrolleri

22,

(Mehmed) 28,389, 176

Nemrud 394 Nermin Sultan

164,170,178,181,254-304,364 Neslisah Sultan Efendi 28,178 Nevzat Hanim Efendi 205,207 Nikola II 92 Nilufer Sultan

Mohac Meydan Muharebesi 26

Musul

Efendi

235,236 Neoip (General) 257 Necip Ertugrul Efendi 177 Necip Pa§a 344 Necmeddin Sadik Bey 108 Nemika Sultan 316

Efendi 28

Mevlana Celaleddin-i Rumi 41 Mihrimah Selcuk Sultan Efendi (Sh.Abdurrahim

1

,41

Efendi 224,316,375,389

Nimet Hanim 316,324,325 Nizameddin Efendi (Mehmed) 176 Nizamaddln Nazif Bey 90 Nur.Riza Dr 70,101 Nureddin Pa§a 102,163,330

Nurhan

Sultan

325

353

Musa

(A.S) 394 Mustafa Qelebi 69 Mustafa II 69 Mustafa Sabri Efendi 102,190,260,303

Ojjuz

,Ali

OguzHan

402

32,33 Oguz,T. 381

.

182, 177

442

Pehleui.M.Riza Han 92

Oguz

TiJrkleri-Oguz Boylarl

31-34

Peker.Recep 15,118 Perievniyal Valide Sultan

Oguz.Yahya 381 Oguz.Yalcm 392 Oktay Nebil.Mehmed 382 Okyar,Fethi.362 Onat.Burhaneddin 369,370 Ongun 32 Oktay, Nebil Mehmed 382 Orhan Efendi 176 Orhan Efendi (Harun Efendi'nin oglu) 32B Orhan Gazi 38,46,48,69,161

Orhun

Abideleri

Rabia Hatun 46 Rabia Niltifer Sultan Bkz.Nilufer Sultan Rafet Pasa 101,106 Ragib Bey (Kiitahya Meb'usu) 120,124 Ragib (Topal) 256,258,283 Rahmi Bey (Trabzon Meb'usu) 122 Rail Bey (Bursa Meb'usu) 139 Refia Sultan 328

31

Osman Efendi (Burhaneddin Efendi'nin oglu) 243 Osman Nami Efendi 226,229,230,327,329 Osman Gazi 38-53,58,59,61,64,66,68,69,117,118,335,394,395 Osman Ertugrul Efendi 177

Retldeci.Refet

Osman, Gene

Osman

Resad.Sultan

69,411 Pasa.Gazi 253,255,331

Osman, Selahaddin

Efendi

392,399,413

i

60,63,66,78,83,89

Resad Pasa 98,243,246

365

Re?e,M.S.(]stanbul

Rauf Bey 108 Refet Pasa 21 Refik Bey 124 Resid Bey,Ahmed

Ozal.Turgut 14,18 Omer Faruk Efendi(§ehzade)

94,155,159,175,179,211,238,239,

Milletvakili)

381

(Dahiliye Naziri) 83,84,86

Resid-Od-Din 32,33,34 Riyaset-i Celiliye 114,146 Riikneddin Sami Bey 344,362

212,218,252 Omer Bey 165,166

6mer Hilmi Efendi 173,174 Omer Fevzi Efendi 76 Omer Tosun Pasa 211 Omer Nami Efendi 327-329 6mer Namik 365

181,257

Philby.Kim 346 Pliimer,Lord 183

'

1

Saadei Hanim 328 Sabiha Sultan Efendi

95,97,177,193,341 (istanbul Emniyet Mudurii) 110-115,128-136,139

Saddeddin Bey

Onder.Cevad 380,390 OzbayJ. 381 6zer,Hamdi 393,394,395,396,398,400,401,413 Ontuns.Dogan 391

Saffet Efendi

Saip Sami Bey 334 90 Amber 289 Salih Keramet Nigar Bey 158,212-216 Saliha Naciye Kadmefendi 305 Sail Pasa Salib-i

I

4*1

86 Sami Bey (Prens) 203-209,344-361 Saltanat §urasi

.

Samijlyas 115 Sanayi Inkilabi 26 Saniye Hanim Sultan 236, Sara Hatun 55 Saracoglu,Sukrti Bey 137 Saruhan.Sudi Resad 414,415 Savoi Beg 69 Selahaddin Bey (Miralay) 104 Selahaddin Bey 344 Selahaddin Bey (Doctor) 212 Selahaddin Efendi (Sshzade) 178,224,375 Salcuklular-Selcuklu Devleti

35,36,38,70,72

Selim Ill.Sultan 63,64,411 Selim Efendi.Mehmed 169,171,172,220,221,305,316,341 Selimzade Muhsin Bey 333

Senniyye (Prenses) 305 Sertoglu, Murad 262,291,303 Serv 78,84,98 Sevket Turgut Pasa 89 Seyfeddin Etendi .Mehmed 63,162,171 Seyyid Bey 136,137,139 267,269,271,272,275 SimavT.Liitfi 66,83,84

Shivery

Siret Hiiseyin (Saiv)

Siileyman Siileyman Siileyman Siileyman

332 Sorafeddin Efendi.Mehmed 379 §erif Hiiseyin 50,186,188-192 §er'iye ve Evkaf Vekaleti 110,138,139 Sia 72 §iikru Hoca (Qelikay) 108 Sener.Hilmi

Tahir Bey (Miralay)

199-201

Tahsin Bey (Binbasj) 191 Tal'at Bey (Dahiliye Nazin)84 Talat Bey (Ardahan Milletvekili) 123 Talat Pasa 90 Tanyeri.Salih 412 Taylor.Philip 265,266 Teliver.M.Z. (Nevsehir

Milletvekili)

Tevhid-i Tedrisat Tevfik Fikret 350

i

110,138

Tevfik Pasa (Sadrazam) 100 Tiglg, Mustafa 404

Timuf 25,71 Tunali.Hilmi

Bey (Zonguldak

Milletvekili)

115,120,125,126,132

Turhan, Hiiseyin Nalib (Mabeyinci) 159 Tiirkgeldi, Ali Fuad 83,89 Tilrkiye BiiyQk Millet Meclisi

260

381

Tanndver,Hamdullah Suphi 344,345

103-

114,129,139,213,366,392,411,417 Turkiye Mill KultiirVakfi 15,17,18

69 Pa§a 69 Qelebi

Turkmen, Hilmi (Samsun

Milletvekili)

390

Sah 35,36 Saadettin Etendi

Omer 396 Ulubahsi 414,423,424 Ulu^.Dogan 363 Ulunay.Rsfii Cevad 190,199 Ulviye Sultan Efendi 177 Ucuzal,

Sadiye Sultan Efendi 178,236,331-332 SahsbfiUin, Cenap 16 §arl (Avusturya-Macar Imparatoru)

§azeli Tarikati

60

iehsuvar Ba§kadin 228

92

Uysal.Hayreddin (Sakarya Uyaoi.Yusuf 415

Milletvekili)

385,390

445

Yigit.Nuyan 338-339 Yirmiyedi Mayis 23

Ulker.Resad 427 tlnal.Cemil

Yusuf Izzeddin

424

Urguplil.Fazila

28

(Craer)

Yuzellilikler

12,403

Zago,Ahmed

(Krai)

86,1

Urguplu.Suad Hayri 28

1

Zembilli Ali Elendi Ziya Hursid 104 Ziya Pasa 69 Zilhtii

Webb.Bowen 340 Weismatl 272,275 Wllhelmll, Kayser 92,164 Williams.Keith 340 Wilson (General) 265

Qelebi 69

Yahovel.Prof.

Yahya

Galip

229,231

Bey (Nevsehir Meb'usu) 115,123,125,126

140,157,158 Yaver Pasa (Serkarin) 89,184,185

Yalkin.Razi

Yavuz Sultan

Selim Han 50,52,57,58,63,66,67,69,71,72,217,366,

383,388,405,408

Yenisey

Kitabeleri

31

Vszid 129 Yllrinm Beyazid 26,52,67,69,71,118,405 Yildiz Han 32,33

57

Ziyauddin Efendi, Mehmed 171 Bey (Sinop Meb'usu) 184

II

Yakub

305,306

Zeki Bey (Yarbay) 98,204 Zekiye Sultan Efendi 178,330-331 Zehra Kadriye Sultan Efendi 178

Vahidsddin.VI Mehmed (Sultan) 20,52,56-59,63,67,69,78-80, 81-107,177,177,1 84-21 1 ,21 8,244,247,253,326,332,347,353-405 Vaslb Elendi 28 Vasif.Qmar 109,110,115,120,139 Vehip Pasa 357-360 Vslid Bey 109 129 Valid Viktor Emanuel (Italyan Krali) 192,193,199 Volkonski (Rus Prensi) 333

!